Ziemia sandomierska - Polski Serwis Naukowy

Ziemia sandomierska (łac. Terra Sandomiriensis) – polska jednostka terytorialna, położona między Pilicą a Wisłą oraz między Sanem a Dunajcem. Od średniowiecza wraz z ziemią krakowską tworzyły tzw. Małopolskę. Zakres obszarowy ziemi sandomierskiej zmieniał się wydzielając ziemię lubelską, ziemię łukowską, a w 1568 r. ziemię stężycką. Główna część obszaru została włączona w XIV wieku do województwa sandomierskiego.

Ziemia łukowska — niewielka kraina historyczna w północno-wschodniej Małopolsce, której głównym miastem jest Łuków. W czasach I Rzeczypospolitej należała do województwa lubelskiego.
Województwo sandomierskie – województwo, część Małopolski, jednostka administracyjna w okresie I Rzeczypospolitej oraz później, w pierwszym okresie istnienia Królestwa Kongresowego. Na północy graniczyło ono z Mazowszem i Wielkim Księstwem Litewskim (z tą jego częścią, którą zwano Podlasiem – od sąsiedztwa Lachów). Od wschodu sąsiadowało ono z Rusią Czerwoną. Na zachodzie Pilica stanowiła granicę z województwem łęczyckim i sieradzkim, zaś na południowym zachodzie znajdowało się województwo krakowskie.

Głównymi ośrodkami ziemi sandomierskiej były Sandomierz i Wiślica, których rejony podlegały prężnemu osadnictwu z dominującym udziałem handlu i rolnictwa.

Historia

Polska za czasów Kazimierza II Sprawiedliwego

Osobny artykuł: Książęta sandomierscy.

W 1138 r. rozpoczął się okres rozbicia dzielnicowego. Wg ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego ziemia sandomierska miała przypaść Henrykowi Sandomierskiemu. Jednakże z powodu jego małoletności tymczasowo władał nią senior Władysław II Wygnaniec. W 1146 r. w wyniku wojny seniora z juniorami, buntu możnych w całym państwie ziemię sandomierską przejął Henryk Sandomierski. Książę zginął w 1166 r. w zasadzce podczas wyprawy na Prusów. Henryk nie był żonaty i nie pozostawił potomstwa. Całość swojego dziedzictwa zostawił najmłodszemu bratu, nieposiadającemu jeszcze własnej dzielnicy Kazimierzowi II Sprawiedliwemu. Ostatnia wola Henryka została wykonana tylko częściowo. O losach księstwa sandomierskiego wiemy dzięki dokumentowi z 31 grudnia 1167 roku w którym zapisano

Władysław[1] I Łokietek (ur. między 3 marca 1260 a 19 stycznia 1261 [2], zm. 2 marca 1333, Kraków) – książę na Kujawach Brzeskich i Dobrzyniu 1267-1275 (pod opieką matki), udzielne rządy razem z braćmi 1275-1288, książę brzeski i sieradzki 1288-1300, książę sandomierski 1289-1292, 1292-1300 lennik Wacława II, regent w księstwie dobrzyńskim 1293-1295, książę łęczycki 1294-1300, książę wielkopolski i pomorski 1296-1300, na wygnaniu w latach 1300-1304, od 1304 w Wiślicy, od 1305 ponownie w Sandomierzu, Sieradzu, Łęczycy i Brześciu, od 1306 w Krakowie i zwierzchnictwo nad księstwami: inowrocławskim i dobrzyńskim, 1306-1308/9 na Pomorzu, od 1314 w Wielkopolsce, od 1320 król Polski, od 1327 zamiana Sieradza i Łęczycy na Inowrocław i Dobrzyń, w 1329 utrata ziemi dobrzyńskiej, w 1332 utrata Kujaw.
Lasowiacy, Lesioki - jedna z nielicznych grup zamieszkujących ziemie polskie, która wykształciła poczucie własnej nazwy. Lasowiacy, bo takiej nazwy w publikacjach zaczęto używać w XIX w. dla określenia tej grupy etnograficznej, wykształcili się na skutek asymilacji różnych nacji zamieszkujących od XIV w. teren między Wisłą a Sanem i prawy brzeg Sanu zwany Puszczą Sandomierską. Byli wśród nich Mazowszanie i zachodni Małopolanie, grupy ludności tatarskiej, ruskiej, rosyjskiej, kozackiej, szkockiej, tureckiej, kałmuckiej, szwedzkiej, litewskiej, wołoskiej i niemieckiej. Wzajemne przenikanie tak różnorodnych kultur doprowadziło do powstania odrębnej, różniącej się od sąsiadów społeczności.

Zatem w 1166 r. Wiślica dostała się Kazimierzowi, Sandomierz – Bolesławowi, trzecia bliżej nieznana Mieszkowi III.

Na rok przed śmiercią Bolesława w 1172 r. doszło też do próby buntu części panów niezadowolonych ze zbyt silnych rządów seniora. Buntownicy na tron w Krakowie zaprosili wtedy księcia wiślickiego Kazimierza II Sprawiedliwego – przejął wtedy też należny Sandomierz. W 1173 r. Mieszko III Stary oddał Kazimierzowi resztę obszaru ziemi sandomierskiej przyznanego przez testament Henryka Sandomierskiego.

Lubelszczyzna (właściwie ziemia lubelska) – kraina historyczna w północno-wschodniej Małopolsce, na prawym brzegu Wisły, między Wieprzem i Tyśmienicą na północy oraz Sanem i Tanwią na południu. Głównym miastem krainy jest Lublin.
Lędzianie (także Lędzanie, Lędzice, Lachowie, staronormańskie Laesa, Laesar (1031), staroruskie Лѧх (1115)- plemię lechickie zamieszkujące tereny pogranicza dzisiejszej Polski i Ukrainy.

Po śmierci Kazimierza II od 1194 r. władzę nad jego dziedzictwem (w tym ziemią sandomierską) mieli regenci małoletnich Leszka i Konrada – biskup krakowski Gedko, wojewody Mikołaj Gryfita i matka książąt Helena. Ok. 1200 r. bracia podzielili się ojcowizną i ziemia sandomierska przypadła Leszkowi Białemu.

W 2. połowie 1289 r. Władysław I Łokietek zdołał umocnić swoje panowanie w ziemi sandomierskiej.

Starosta grodowy (łac. capitaneus cum iurisdictione) – sprawował w imieniu króla administrację i sądownictwo na terenie swojego powiatu i ziemi. Stał na czele sądu grodzkiego, do którego kompetencji należało rozpatrywanie spraw gardłowych z tzw. czterech artykułów grodzkich, oraz sądzenie szlachty nieosiadłej. Starosta pełnił także funkcje policyjne, dbał o bezpieczeństwo na drogach. Posiadał tzw. prawo miecza, czyli prawo do egzekucji wyroków sądów wszystkich instancji na podległym sobie terytorium.
Sandomierz to miasto i gmina miejska w województwie świętokrzyskim, w powiecie sandomierskim, położona nad rzeką Wisłą (268,5 km od jej źródła i 673,7 km od jej ujścia do Morza Bałtyckiego), na siedmiu wzgórzach (stąd miasto nazywane jest czasem "małym Rzymem"), na granicy Wyżyny Sandomierskiej. Przemysłowa część miasta, zwana Nadbrzeziem leży na prawym brzegu Wisły, w Kotlinie Sandomierskiej, graniczy z Tarnobrzegiem, z którym tworzy konurbację. Nazwa miasta pochodzi od imienia Sędomir, rozpowszechnionego w całej Słowiańszczyźnie (por. czes., rus. i serbsko-chor. Sudomir).

Władysław I został wyparty z ziemi sandomierskiej w 1292 r. przez Wacława II. W 1304 r. Władysław I Łokietek opanował gród w Wiślicy, a po śmierci Wacława II objął znów ziemią sandomierską.

Podziały ziemi

W XIII wieku z ziemi sandomierskiej zaczęły wydzielać się ziemia lubelska i ziemia łukowska. W XIV wieku z tych 3 ziem utworzono województwo sandomierskie. W 1474 r. wraz z ziemią lubelską i łukowską wydzielono województwo lubelskie.

W 1568 r. w obrębie województwa sandomierskiego ustanowiono ziemię stężycką, obejmującą tereny na wschodnim brzegu Wisły. Tak okrojona ziemia sandomierska funkcjonowała zwyczajowo do sejmu grodzieńskiego w 1793 r., kiedy były plany ustanowienia ziemi chęcińskiej i radomskiej.

Wisła (łac. i ang. Vistula, niem. Weichsel) – najdłuższa rzeka Polski, o długości 1047 km. Jest także najdłuższą rzeką w zlewisku Morza Bałtyckiego.
Radom – miasto z prawami powiatu w centralno-wschodniej Polsce, w województwie mazowieckim nad rzeką Mleczną. Największy ośrodek miejski w widłach Wisły i Pilicy. Czternaste co do wielkości miasto w Polsce. Siedziba kurii diecezji radomskiej i powiatu radomskiego. Centrum administracyjne i kulturalne ziemi radomskiej.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)