Dzisiejszy widok zamku w Wyszehradzie

Zjazdy w Wyszehradzie – wspólne określenie dwóch spotkań władców Polski (Kazimierza Wielkiego), Czech (Jana Luksemburczyka) i Węgier (Karola Andegaweńskiego), które odbyły się w listopadzie 1335 i latem 1338 lub 1339 roku. Odnosi się również do spotkania prezydentów Polski (Lecha Wałęsy), Czechosłowacji (Václava Havela) i premiera Węgier (Józsefa Antalla), które odbyło się w 1991. Wszystkie te spotkania odbyły się w zamku w Wyszehradie.

Celem pierwszego zjazdu z 1335 było rozstrzygnięcie przynależności państwowej Pomorza Gdańskiego i Kujaw oraz sporu między Janem Luksemburskim i Kazimierzem Łokietkowiczem o koronę polską. W sprawie Pomorza i Kujaw sąd arbitrażowy władców Czech i Węgier wydał wyrok, na mocy którego Zakon miał zatrzymać Pomorze i ziemię chełmińską, a zwrócić Polsce Kujawy i ziemię dobrzyńską. Natomiast w sprawie sporu o koronę Jan Luksemburski, król Czech i Polski, zażądał od Kazimierza III, króla Polski (Krakowa), 20 000 kop groszy praskich. Kazimierz zaakceptował te warunki i tym samym stał się niekwestionowanym władcą Polski. Doszło również do zawarcia polsko-czesko-węgierskiego sojuszu przeciw Habsburgom.

W okresie między zjazdami Kazimierz starał się o postawienie Krzyżaków w stan oskarżenia przed sądem papieskim.

Celem drugiego zjazdu z 1338 lub 1339 było ułożenie stosunków z Czechami. Kazimierz zgodził się nie naruszać czeskiego stanu posiadania na Śląsku i Mazowszu i zobowiązał się nie wywierać nacisków w jakiejkolwiek formie aby księstwa te przeszły pod jego zwierzchnictwo. W zamian uzyskał deklarację, że Luksemburczyk nie będzie utrudniał doprowadzenia Krzyżaków przed sąd papieski. Na zjeździe pojawił się także mazowiecki krewniak Kazimierza, Jerzy II Trojdenowicz, książę halicko-włodzimierski. Uznał Kazimierza swym następcą w razie swej bezpotomnej śmierci. Jednak by umowa mogła wejść w życie, musiał się na nią zgodzić Karol, król Węgier. W zaistniałej sytuacji Kazimierz wyznaczył na swego następcę w razie bezpotomnej śmierci Ludwika, królewicza węgierskiego. Inaczej mówiąc, w zamian za " umowę na przeżycie" Polska otrzymywała prawa do Rusi.

Już w lutym 1339 rozpoczął się proces przeciwko Zakonowi w Warszawie na terytorium neutralnego Mazowsza. Sąd uznał Krzyżaków winnymi i nakazał zwrócić Polsce wszystkie ziemie sporne. Jednak w wyniku apelacji papież unieważnił wyrok. W następnym roku zmarł halicki książę Jerzy II, co doprowadziło do wybuchu trwającej około 50 lat wojny o jego księstwo. By móc skierować całą swoją politykę na wschód, Kazimierz zawarł z zakonem w 1343 pokój w Kaliszu, a 5 lat później z Czechami w Namysłowie.

Sytuacja przed Zjazdami

Przyczyny i przebieg konfliktu o Pomorze i Kujawy z Zakonem

W 1228 Konrad mazowiecki nadał Zakonowi ziemię chełmińską, by bronił jego księstwa przed najazdami pogan z północy i pomógł w chrystianizacji Prusów. Cesarz rzymski Fryderyk II oraz papież Grzegorz IX zezwolili oficjalnie Zakonowi na założenie na terenach odebranych Prusom swojego własnego państwa, które formalnie miało stać się częścią Cesarstwa Niemieckiego i jednocześnie lennem książąt mazowieckich.

W 1306 przedstawiciele pomorskiego rodu Święców oddali Władysławowi Łokietkowi Pomorze Gdańskie. Namiestnikami w tej dzielnicy książę mianował swych bratanków Przemysła i Kazimierza. Latem 1308 wojska brandenburskie przy pomocy rodu Święców zajęły Pomorze. Łokietek wezwał na pomoc Krzyżaków, którzy wyparli Brandenburczyków, ale zażądali wypłacenia wysokiej sumy za pomoc oraz odsprzedanie Pomorza. Wobec braku zgody księcia krakowskiego, Krzyżacy zajęli zbrojnie gród, odkupując prawa do tej dzielnicy od Brandenburgii. Sąd papieski w Inowrocławiu w 1321 nakazał zwrot Polsce Pomorza i ziemi chełmińskiej oraz wypłacenia jej odszkodowania w wysokości 30 000 grzywien. Zakon jednak nie zamierzał rezygnować ze zdobyczy.

Władysław Łokietek i Florian Szary po bitwie pod Płowcami 1331

Po raz kolejny do sporów z Zakonem doszło w 1327, gdy Łokietek wyprawił się na Mazowsze z celem przyłączenia go do swego królestwa. Z pomocą książętom mazowieckim przyszli Krzyżacy, którzy nieustannie atakowali ziemie polskie. W 1329 zajęli ziemię dobrzyńską. W 1331 wraz z Janem Luksemburskim wyprawili się na Kujawy i Wielkopolskę i gdy doszli pod Kalisz, a ich czeski sojusznik nadal przebywał na Śląsku, wycofali się. Podzieli się na dwa oddziały. Większy oddział wyruszył pod Brześć Kujawski, a mniejszy miał odprowadzić tabory z łupami. Ten oddział 27 września zaatakował Łokietek. Rozegrała się słynna bitwa pod Płowcami. Polski król pokonał Krzyżaków, jednak z większym oddziałem już nie był w stanie wygrać. W następnym roku Polska utraciła Kujawy. Król był zmuszony zawrzeć roczny rozejm z Zakonem. Rok później Łokietek zmarł a jego syn Kazimierz objął rządy w kraju.

Kazimierz III Łokietkowic został koronowany na Wawelu na króla Polski 25 kwietnia 1333. Miesiąc później, 23 maja upłynął termin rozejmu polsko-krzyżackiego zawartego rok wcześniej przez zmarłego króla Władysława Łokietka. Kazimierzowi bardzo zależało na utrzymaniu pokoju, dlatego przedłużył rozejm o rok. W 1334 papież Jan XXII, rezydujący w Awinionie wystosował do krzyżackiego wielkiego mistrza i polskiego króla bulle, w których nakłaniał ich do zawarcia pokoju. Papieską akcją dyplomatyczną kierował legat Galhard de Carceribus. Jej wynikiem był przedłużenie rozejmu do 1335, kiedy sprawa miała zostać rozpatrzona przez sąd arbitrażowy władców Czech i Węgier. Do czasu rozstrzygnięcia sporu Brześć na Kujawach został przekazany pod władzę Siemowita II, księcia warszawsko-rawsko-wiskiego.

 Osobny artykuł: Stosunki polsko-krzyżackie.

Przyczyny i przebieg sporu o koronę, Śląsk i Mazowsze z Luksemburgami

Jan Luksemburski

W 1306 zmarł król Czech i Polski Wacław III, kładąc kres głównej linii dynastii Przemyślidów. Za władcę Polski od tego momentu uznaje się księcia krakowsko-sandomierskiego Władysława Łokietka z kujawskiej linii Piastów. W Czechach w ciągu 4 lat panowało dwóch władców z dwóch innych dynastii (Henryk Karyncki i Rudolf III Habsburg). W 1310 król niemiecki Henryk VII Luksemburski pozbawił Henryka tronu, nadając go swemu synowi, Janowi. Henryk, Rudolf i Jan uważali się za spadkobierców Przemyślidów. Z tego powodu tytułowali się król Czech i Polski, mimo iż nie sprawowali władzy nad ziemiami polskimi. W 1314 w tytulaturze Władysława Łokietka pojawiło się sformułowanie dziedzic Królestwa Polskiego, a w 1318 zaczął starania o koronę królewską. W tym celu w czerwcu 1318 zwołano do Sulejowa zjazd możnych świeckich i duchownych, na którym nie pojawili się przedstawiciele Wielkopolski. Uchwalono wówczas petycję do papieża Jana XXII, prosząc go o zgodę na koronację krakowskiego księcia. Papież zajął w tej sprawie dwuznaczne stanowisko. W Polsce uznano, że papież nie popiera koronacji, ale się jej nie sprzeciwia. W związku z tym 20 stycznia 1320 Łokietek został koronowany w katedrze wawelskiej na króla Polski. Jego królewski tytuł nie cieszył się szerokim uznaniem. Jego zwierzchnictwo uznali jedynie jego bratankowie na Kujawach. Na arenie międzynarodowej za króla Polski uznawano Jana Luksemburskiego, który tytułował Łokietka, a później jego następcę Kazimierza królem krakowskim. W 1321 Władysław zaangażował się w sprawy Śląska. Wkrótce dwaj pretendenci do władzy nad Oleśnicą zdali się na jego wyrok, co sugerowało, że jego królewski tytuł został uznany także przez część jego śląskich krewniaków . W latach 1327-1329 Jan zhołdował większość książąt śląskich i Wacława, księcia płockiego. W 1331 Krzyżacy zajęli Kujawy, a Jan (jako król Polski) zatwierdził zakonowi zdobyte przez nich ziemie. 2 marca 1333 Łokietek zmarł, a tron przejął jego syn Kazimierz. Ponieważ Polska i Czechy formalnie nadal były w stanie wojny, 28 maja 1335 Kazimierz zawarł roczny rozejm z Luksemburczykiem. Gwarantami rozejmu ze strony byli władcy Węgier, Sieradza i Łęczycy.

Układ w Trenczynie

24 sierpnia 1335 w Trenczynie w północnych Węgrzech spotkali się przedstawiciele Kazimierza III z poselstwem czeskim. Obecny był tam także król Węgier Karol Andegaweński. Kazimierz zezwolił swoim posłom na pełnienie zobowiązań pieniężnych do 30 000 kop groszy praskich. Natomiast pokój miał być zawarty za radą króla węgierskiego.

Układ trenczyński z 24 sierpnia 1335 roku zawarty w Trenczynie na Słowacji, przez polskich pełnomocników króla Kazimierza Wielkiego, którymi byli: kasztelan Spytko z Melsztyna (którego należy utożsamiać ze Spycimirem (Spytkiem) Leliwitą), Zbigniew prepozyt krakowski, Piotr kasztelan sandomierski, Tomasz z Zajączkowa, Niemierza Mądrostka z królem Czech Janem Luksemburskim i jego synem Karolem przy obecności króla Węgier Karola Roberta.

W układzie król czeski Jan Luksemburczyk i jego syn Karol IV zrzekli się praw do Królestwa Polskiego z wyłączeniem księstwa wrocławskiego i głogowskiego i ziem którymi władali:

Pełnomocnicy Kazimierza Wielkiego zobowiązali się, że król Polski nie będzie domagał się zwrotu wymienionych księstw śląskich (nie wymieniono w układzie księstwa jaworskiego, świdnickiego, ziębickiego oraz księstwa biskupiego nyskiego).

Po spotkaniu Jan Luksemburski usunął ze swojej tytulatury określenie rex Poloniae (król Polski).

czytaj dalej: [2], [3]