Znamię - botanika - Polski Serwis Naukowy

Trójdzielne znamię słupka tulipana

Znamiona u różnych gatunków roślin

Znamię (ang. stigma) – część słupka roślin okrytonasiennych przyjmująca ziarna pyłku w trakcie zapylenia (przed zapłodnieniem). Zazwyczaj znajduje się na szczycie szyjki słupka, gdy szyjki brak – wykształca się znamię siedzące. Liczba znamion w słupku jest różna u różnych gatunków i zwykle zależy od liczby owocolistków budujących słupek.

Wiechlinowate (Poaceae (R. Br.) Barnh.), według starszego nazewnictwa trawy (Gramineae Juss.) – rodzina roślin należąca do rzędu wiechlinowców. Liczy ok. 11 tys. gatunków. Stanowi ona główny komponent roślinności stepowej, łąkowej i pastwiskowej. Należą do niej również ważne rośliny uprawne, w tym zboża. W Polsce występuje ponad 150 gatunków traw.

Epiderma, skórka łodygi – tkanka roślinna okrywająca, stanowiąca powierzchniową jednowarstwową tkankę w organizmach o budowie pierwotnej. Może być wzmacniana w procesie inkrustacji lub adkrustacji. Jest wysycona kutyną, pokryta nieprzepuszczalną warstwą kutykuli. Warstwa kutykuli nie przepuszcza powietrza i wody, aby roślina mogła przeprowadzać wymianę gazową i poprawnie fotosyntetyzować, w epidermie znajdują się aparaty szparkowe.

Znamię zbudowane jest z tkanki zwanej transmisyjną (stygmatoidalną), która tworzy także połączenie z wnętrzem zalążni ułatwiając przenikanie łagiewce pyłkowej przez szyjkę słupka. W prymitywnych owocolistkach znamieniem jest powierzchnia brzegów owocolistka. W bardziej wyspecjalizowanych organach znamię może być specyficznie uformowane w zależności od budowy słupka i biologii zapylania danego gatunku. Rośliny wiatropylne mają znamię w postaci pędzelków (np. pokrzywa), piórek (np. trawy) lub są nitkowato wydłużone (np. leszczyna). Rośliny owadopylne mają znamiona pokryte brodawkami lub włoskami, wykształcone w postaci listka znamieniowego (np. szafran), o kształcie miseczkowatym, kulistym lub języczkowatym. Odpowiedni kształt znamienia i różnego rodzaju włoski, brodawki umożliwiają zatrzymanie i umieszczenie ziarn pyłku na znamieniu.

Owadopylność (entomogamia, entomofilia) – jeden z zoogamicznych sposobów zapylania oznaczający zapylanie kwiatów przez owady przenoszące pyłek. Owadopylność jest zależnością mutualistyczną, powstała na drodze koewolucji.

Pokrzywa (Urtica L.) – rodzaj jednorocznych roślin zielnych lub bylin z rodziny pokrzywowatych (Urticaceae Juss.). Należy do niej ok. 110 gatunków rozproszonych na całej kuli ziemskiej. Gatunkiem typowym jest Urtica dioica L..

Owłosione znamiona zwykle są suche, podczas gdy znamiona gładkie powleczone są lepką wydzieliną. Wydzielana jest ona przez epidermę gruczołowatą pokrywającą znamię, czasem dodatkowo opatrzoną brodawkami lub włoskami. U niektórych gatunków tkanka wydzielnicza znajduje się pod epidermą. W takim przypadku wydzieliny gromadzą się najpierw w przestworach międzykomórkowych, a następnie wydostają się na zewnątrz przez luźno ułożone komórki skórki i pęknięcia w obrębie kutykuli.

Słupek (łac. pistyllum, ang. pistil) – żeński organ płciowy w kwiecie okrytonasiennych. Zbudowany jest ze zrośniętych ze sobą lub wolnych owocolistków (carpellae), które są zmodyfikowanymi liśćmi. Słupki zajmują zawsze centralne miejsce w kwiecie. Mogą występować pojedynczo lub po kilka tworząc w tym drugim przypadku słupkowie (gynaeceum).

Enzymy – wielkocząsteczkowe, w większości białkowe katalizatory przyspieszające specyficzne reakcje chemiczne poprzez obniżenie ich energii aktywacji.

Wydzieliny występują na znamieniu zwykle bardzo obficie, chroniąc znamię przed wyschnięciem, utrzymując warstewkę wody koniecznej do skiełkowania pyłku, nie służą natomiast do wabienia owadów. Wydzielina poza tym, że podobnie jak różnego rodzaju włoski, brodawki, ułatwia zatrzymywanie i utrzymywanie się pyłku na znamieniu, dodatkowo umożliwia selektywne kiełkowanie pyłku. Zawiera substancje hormonalne inicjujące jego kiełkowanie oraz wzrost łagiewki pyłkowej. Wydzielinę stanowi mieszanina lipidów, związków fenolowych, glikozydów, antocyjanów, enzymów i kwasów aminowych.

Glikozydy – grupa organicznych związków chemicznych zbudowanych z części cukrowej i aglikonowej. Są to pochodne cukrów, których półacetalowe grupy –OH przy pierwszym atomie węgla są zastąpione innymi grupami organicznymi, np. −OR lub −NR2. Wiązanie pomiędzy cukrem a aglikonem nazywa się wiązaniem glikozydowym.

Anemogamia, wiatropylność – zapylenie kwiatów przez wiatr. Taki rodzaj zapylenia występuje u wielu drzew, np. u leszczyny, topoli, sosny, a także u traw, oraz niektórych innych roślin. U traw pręciki na długich nitkach pręcikowych wystają na zewnątrz kłosa. U wielu roślin wiatropylnych, w tym u większości drzew, kwiaty rozwijają się wcześniej niż liście (proanthia), co zwiększa szanse na zapylenie.

Bibliografia

Zygmunt Hejnowicz: Anatomia i histogeneza roślin naczyniowych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1980. ISBN 83-01-00420-7.

January Kołodziejczyk: Rozmnażanie się roślin. Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1951.

Tadeusz Młynek, Karol Bijok, Helena Wojciechowska: Botanika. Część II (Rozmnażanie). Olsztyn: Wydawnictwo WSR w Olsztynie, 1958.

Alicja Szweykowska: Kwiat. W: Słownik Botaniczny. Warszawa: Wydawnictwo "Wiedza Powszechna", 1993. ISBN 83-214-0140-6.