"Zrzesz Kaszëbskô" (Kaszubska Więź) – najważniejsze czasopismo ruchu kaszubskiego, wychodzące pod tym samym tytułem w latach 1933-39, 1945-47 i 1992-93. Skupiało wokół siebie kaszubskich działaczy społecznych, politycznych i kulturalnych, twórców i publicystów, reformatorów języka i pisowni kaszubskiej oraz kreatorów nowoczesnej idei kaszubskiej.

Pierwszy numer "Zrzeszy Kaszëbskiej" ukazał się z datą 5 maja 1933 r. w Gdyni. Założycielem jej był Aleksander Labuda, działacz Zrzeszenia Regionalnego Kaszubów, w pierwszych latach istnienia pisma najważniejsza postać kręgu "zrzeszińców", skupionego wokół idei odrodzenia kulturalnego i społecznego Kaszub. "Zrzesz” miała tę ideę propagować, skupić i promować lokalną inteligencję oraz ożywić język kaszubski. Była drukowana częściowo po kaszubsku, w pisowni swoistej dla "zrzeszińców", inspirowanej przez pomysły Aleksandra Majkowskiego.

W pierwszych miesiącach "Zrzesz Kaszëbskô" ukazywała się 2-3 razy w tygodniu, po czym stała się dwutygodnikiem. Jej siedzibę przeniesiono też do Kartuz. W latach 1934-35 ukazały się łącznie tylko cztery numery pisma, a od roku 1936 stało się ono miesięcznikiem. Ostatni numer pierwszej edycji wyszedł w sierpniu 1939 r. Wydano ich ok. 120. Niekiedy dodawano do nich wkładkę literacką "Chëcz".

Głównymi redaktorami przedwojennej "Zrzeszy" byli Aleksander Labuda, Jan Trepczyk, Ignacy Szutenberg, Feliks Marszałkowski i Jan Rompski. Żądali równych praw dla Kaszubów na terenach przez nich zamieszkanych oraz uwzględniania ich opinii w sprawach ważnych dla regionu. Protestowali przeciw zarządzaniu Pomorzem przez przybyszy z Warszawy i obsadzaniu stanowisk przez ludzi z głębi kraju. Poglądy te uznawano za separatyzm i zwalczano. Pismo było konfiskowane, a redaktorzy skazywani na areszt i grzywny. Mimo przeciwności i oporu czynników rządowych, "Zrzesz Kaszëbskô" utrzymywała się na rynku prasy i w świadomości ludności kaszubskiej. Po wojnie wznowiono "Zrzesz" w Wejherowie z nową redakcją, w której znaleźli się Brunon Richert, Wiktor Wojewski, Bernard Szczęsny, Augustyn Westphal i ks. Franciszek Grucza. Pierwszy numer opublikowano z datą 4 października 1945 r. Z drugą edycją pisma współpracowali też jej dawni autorzy, m.in. Labuda i Szutenberg. Również dodawano do niej "Chëcz". Aleksander Labuda znany był z cyklu ok. 200 historyjek "Guczow Mack gôdô", które opublikował na łamach "Zrzeszy".

W nowej rzeczywistości pismo miało niewielkie szanse na przetrwanie. Polityka władz tłumiła przejawy odrębności kulturalnej regionów i dążyła do ujednolicenia kraju i społeczeństwa. W ruchu kaszubskim nie było jednostek zdolnych oprzeć się ideologii partii komunistycznej, starano się też uciszać wybitniejszych działaczy oraz inwigilować środowisko. Wpływano na nakład i odbiór społeczny prasy lokalnej, zastępując ją propagandą kierowaną ze stolicy. "Zrzesz Kaszëbskô" traciła powoli czytelników i została zlikwidowano jesienią 1947 r. z powodu zadłużenia.

Legendę pisma próbował ożywić Edmund Kamiński, który po przemianach demokratycznych w Polsce wydał 6 numerów "Zrzeszy Kaszëbskiej" w Wejherowie w l. 1992-93. Nie udało mu się wypracować wyraźnego profilu czasopisma ani zebrać zwartego zespołu redakcyjnego, nie zapewniono też pismu podstaw ekonomicznych oraz dystrybucji. Przeciwko były też władze Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego. Nieregularnie pojawiający się tytuł stał się tylko epizodem w dziejach zasłużonego organu, jakim była niewątpliwie "Zrzesz Kaszëbskô".

Czasopismo było najdłużej istniejącym periodykiem na Kaszubach. Zasłużyło się w ożywieniu kulturalnym i społecznym Kaszub. Drukowało wartościowe przykłady literatury kaszubskiej, przypominało epizody z dziejów Pomorza, starało się popularyzować język kaszubski i reformować jego pisownię. Przed wojną stworzyło zarys programu politycznego i zgromadziło grono kilkunastu twórców i działaczy, którzy zaistnieli w historii idei kaszubskiej XX wieku.

Bibliografia