Zwardoń - Polski Serwis Naukowy

Kościół Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny

Dawne przejście graniczne Zwardoń-Skalité

Zwardoń (690 m n.p.m.) – wieś w Polsce położona w województwie śląskim, w powiecie żywieckim, w gminie Rajcza, pomiędzy trzema przełęczami – Przysłop, Zwardońską i Graniczne (centrum wsi na przełęczy Zwardońskiej) w zachodniej części Beskidu Żywieckiego, tuż przy granicy ze Słowacją.

Jadwiga Andegaweńska, , zm. 17 lipca 1399 w Krakowie) – król Polski (od 16 października 1384) z dynastii Andegawenów (Anjou), najmłodsza córka Ludwika Węgierskiego i Elżbiety Bośniaczki, święta katolicka, patronka Polski.
Galicyjska Kolej Transwersalna (niem. Galizische Transversalbahn) - państwowa linia kolejowa, otwarta w 1884 w Galicji (Austro-Węgry). Linia przebiegająca równoleżnikowo z zachodu na wschód przez górskie obszary Karpat, równolegle do oddanej w roku 1851 drogi 82.

W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa bielskiego, a w latach 1945-1975 tak jak cały powiat żywiecki do województwa krakowskiego.

Przez przełęcz prowadzi stara linia kolejowa (fragment dawnej strategicznej "kolei transwersalnej"), która łączy się w Żylinie z główną magistralą, biegnącą na południe do Bratysławy i dalej do Wiednia. Do roku 1914 kolejowe przejście graniczne Galicji i Królestwa Węgier. 1 czerwca 1992 r., po kilkudziesięciu latach przerwy uruchomiono tu kolejowe przejście graniczne (Zwardoń-Skalité), a 30 kwietnia 1995 r. nowe całodobowe przejście drogowe (Zwardoń/Myto-Skalité), zlokalizowane w przysiółku Myto na przełęczy Przysłop. Oba wymienione przejścia graniczne zostały zlikwidowane 21 grudnia 2007 na mocy Układu z Schengen. W Zwardoniu odbywa się co roku obóz naukowy organizowany przez olimpiadę matematyczną dla uczestników z najlepszymi wynikami.

Żywiecczyzna (lub Ziemia Żywiecka) - region geograficzny, kraina historyczna i etnograficzna w południowej Polsce, historycznie najbardziej zachodnia część Małopolski, w południowej części obecnego województwa śląskiego.
Droga ekspresowa S69 – połączenie drogowe Bielsko-Biała (S1) – Żywiec – Zwardoń/Myto-Skalité (granica państwa ze Słowacją) – o łącznej długości ok. 48 km w całości na obszarze województwa śląskiego. Jako przedłużenie S69 na terenie Słowacji ustalono słowacką autostradę D3 w kierunku Bratysławy. Zarówno droga ekspresowa S69, jak i autostrada D3 są częścią Europejskiego Korytarza Transportowego nr VI.

Historia

Zwardoń jest stosunkowo młodą miejscowością. Czas jego powstania nie jest dokładnie znany. Był to prawdopodobnie XVII wiek. Chociaż przypuszczalnie istniała tutaj wcześniej graniczna osada czy też punkt celny na szlaku handlowym.

Najstarszą częścią Zwardonia jest osiedle Myto. Prawdopodobnie około XVII – XVIII wieku, zjawiło się tutaj czterech braci o nazwisku Zwardoń. Na niczyich ziemiach postawili oni zagrody, zajmując się hodowlą owiec i bydła. Prawdopodobnie byli to osadnicy Wołoscy posuwający się zboczami gór Beskidu Żywieckiego, którzy nie znaleźli miejsca w zasiedlonych górach Beskidu Śląskiego, albo też włościanie przeniesieni w górne rejony Soły, z przeludnionych wsi dookoła Węgierskiej Górki.

Hodowla – zespół zabiegów i procesów w wytwarzanych sztucznie optymalnych warunkach dla rozwoju hodowanego zwierzęcia bądź rośliny, mający na celu otrzymanie w warunkach stworzonych przez człowieka organizmów żywych (np. doświadczalnych w nauce).
Beskid Śląski (czes. Slezské Beskydy, 513.45) – pasmo górskie, stanowiące część Beskidów Zachodnich. Jest mezoregionem wchodzącym w skład prowincji Karpat Zachodnich. Najwyższymi szczytami Beskidu Śląskiego są Skrzyczne (1257 m n.p.m.) i Barania Góra (1220 m n.p.m.), natomiast dla części czeskiej Czantoria Wielka (995 m n.p.m.).

Nazwa Zwardoń pojawia się na mapie końcem XVIII wieku przy istniejącym już wówczas bitym trakcie oraz w dokumentach określających zasięg cyrkułu myślenickiego (od 1821 roku wadowickiego). W końcu XVIII wieku za panowania cesarza Józefa II zbudowano przez Przełęcz Przysłop, zgodnie z przebiegiem starego szlaku handlowego, tzw. trakt cesarski czyli popularną "cesarkę". W XIX wieku Zwardoń znalazł się w dobrach Wielopolskich, , ale od roku 1813 dobra Soli, a wraz z nią i Zwardonia przypadły hrabiemu Szembekowi. Majątek ten w latach siedemdziesiątych XIX wieku wykupili Habsburgowie (Albrecht i Karol).

Habsburgowie – dynastia niemiecka (von Habsburg). Założycielem dynastii był Guntram Bogaty (X wiek). Nazwa rodziny wywodzi się od pierwszej posiadłości rodu, zamku Habsburg (niem. Habichtsburg znaczy Jastrzębi Gród, Zamek Jastrzębia) położonego w kantonie Aargau w Szwajcarii. Przedstawiciele dynastii panowali m.in. w krajach niemieckich i włoskich, Świętym Cesarstwie Rzymskim, Czechach, Hiszpanii, Portugalii, Burgundii, na Węgrzech (a co za tym idzie także w Chorwacji) i w Siedmiogrodzie, w Niderlandach, na Śląsku oraz hiszpańskich i portugalskich koloniach w Azji i obu Amerykach. Dynastia w linii męskiej wygasła w 1740. Ostatnia z rodu Maria Teresa Habsburg wraz z mężem cesarzem Franciszkiem I Lotaryńskim założyła nową dynastię Habsbursko-Lotaryńską.
Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.

3 listopada 1884 r. została otwarta linia kolejowa z Żywca do Czadcy przez Zwardoń. Teren ówczesnego Zwardonia (obecnie centrum) dookoła stacji kolejowej, na której zatrzymywały się pociągi pośpieszne jadące ze Lwowa przez Kraków do Wiednia, nazywał się "świńska młaka" – było to trzęsawisko otoczone lasami. Zwabieni możnością zarobków przybywali tu nie tylko mieszkańcy okolicznych przysiółków – zarębków, ale również ludzie z innych krajów. Osuszano "świńską młakę", karczowano kupiony od właścicieli pobliski las i budowano drewniane chałupy, a bogatsi wznosili murowane domy. W chwili, gdy wjeżdżał pierwszy pociąg stało już 8 domostw. Po prawej stronie stacji istniały już małe skupiska osiedli – Pydychy i Groń, liczące po kilka zagród. Pięć lat później osada liczyła 18 domostw i 124 mieszkańców (64 mężczyzn i 60 kobiet). 1 czerwca 1891 roku został uruchomiony Urząd Pocztowy w Zwardoniu.

Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze (PTTK) - stowarzyszenie powstałe z połączenia w 1950 roku Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego i Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego, grupujące turystów i krajoznawców. Towarzystwo stawia sobie za zadanie upowszechnianie na terenie Polski turystyki kwalifikowanej i krajoznawstwa.
III Rzesza Niemiecka (niem. Das Dritte Reich) – nieoficjalna nazwa państwa niemieckiego pod rządami NSDAP w latach 1933–1945 – oficjalnie państwo nosiło nazwę Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich), używano także nazwy Rzesza Wielkoniemiecka (Großdeutsches Reich).

Budynek jednoklasowej szkoły ludowej powstał w roku 1901, przebudowany został w roku 1908. W roku 1918 powstała polska szkoła dwuklasowa, która w latach dwudziestych otrzymała imię Królowej Jadwigi.

W latach trzydziestych Zwardoń stał się bardzo znaną i modną stacją narciarską. Korzystny mikroklimat pozwalający na długie utrzymywanie się pokrywy śnieżnej, doskonałe bezleśne stoki od strony Rachowca i Skalanki, dobre połączenie kolejowe, powstające pensjonaty i schronisko Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego (PTT) sprawiły, że zaczęli zjeżdżać tu narciarze z całej Polski (zimą kursowały nawet specjalne pociągi z Warszawy) i pod tym względem Zwardoń odciążył nieco nawet Zakopane. W roku 1929 założono w Zwardoniu Koło żywieckiego Oddziału Babiogórskiego PTT, które wkrótce zorganizowało tzw. "zbiorową stację turystyczną". Głównymi twórcami tego koła byli M. Augustynowicz, W. Pantofliński, inż. Pretrusiewicz oraz inż. Baecker. Dysponowała ona w okolicznych domach góralskich ponad 100 miejscami noclegowymi, wykorzystywanymi głównie przez narciarzy. W roku 1930 w Zwardoniu (jak podaje przewodnik W. Midowicza "Zwardoń i okolica") istniała skocznia narciarska .

Mikroklimat, zespół czynników meteorologicznych bezpośrednio określających bytowe warunki organizmu lub grupy organizmów, zależy bezpośrednio od różnych przedmiotów terenowych, naturalnych lub sztucznych. Organizmy żyjące w dnie lasu żyją w innym mikroklimacie niż te, które żyją w warstwie koron drzewnych, jaskinia stwarza szczególny mikroklimat organizmom jaskiniowym, podobnie człowiek może stworzyć roślinom mikroklimat, uprawiając je w szklarniach lub cieplarniach.
Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

W czasie II wojny światowej, podobnie jak w wielu wsiach wcielonej do Niemiec Żywiecczyzny, Niemcy przeprowadzili akcję wysiedleńczą. Zwardoń musiało opuścić 356 dotychczasowych mieszkańców, a w ich miejsce osiedlono 53 kolonistów niemieckich.

Po wkroczeniu Niemców ani kierownik miejscowej szkoły, Edward Ziarko, ani też nauczycielki, nie stawili się do pracy. W związku z tym inspektor szkolny Horodyski z Żywca mianował kierownikiem Jana Górnego. Niemcy zezwolili na naukę w szkole. Rok szkolny 1939/40 rozpoczął się w Zwardoniu w listopadzie. Grono pedagogiczne wraz z kierownikiem stanowiły nauczycielki – Danuta Milewska i Maria Opałko. W roku 1940 zamknięta została polska szkoła, nauczyciele zwolnieni. Budynek szkoły został rozbudowany przez Niemców i mieściła się w nim szkoła niemiecka oraz magazyny. W roku 1942 otwarto polską jednoklasową szkołę w budynku Justyny Wolancz. Uczyła jedna nauczycielka Helena Michna. Szkoła ta czynna była aż do wiosny 1945 roku.

Województwo śląskie – jedno z 16 województw, jednostka samorządu terytorialnego i jednostka podziału administracyjnego Polski, obejmująca wschodnią część historycznych ziem Górnego Śląska, polską część Śląska Cieszyńskiego i część zachodniej Małopolski, w tym Zagłębie Dąbrowskie i Zagłębie Krakowskie.
Układ z Schengen – porozumienie, które znosi kontrolę osób przekraczających granice między państwami członkowskimi układu, a w zamian za to wzmacnia współpracę w zakresie bezpieczeństwa i polityki azylowej. Dotyczy również współpracy przygranicznej.

W okresie okupacji hitlerowskiej schronisko "Dworzec Beskidzki" zostało początkowo przekazane organizacji N.S. Gemeinschaft "Kraft durch Freude", a od 1940 r. żywieckiemu oddziałowi Beskidenverein.

Po zakończeniu działań wojennych natychmiast przystąpiono do doprowadzenia szkoły do stanu używalności. Po dziesięciu dniach wytężonej pracy szkoła stanęła otworem dla dzieci i dorosłych. 11 maja rozpoczęły się zajęcia lekcyjne, które prowadziła jedyna nauczycielka – Danuta Milewska. W roku szkolnym 1945/46 powrócił kierownik Edward Ziarko. Budynek posiadał tylko trzy izby lekcyjne oraz gabinet pomocy naukowych, a musiał pomieścić 200 uczniów.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).
Powiat żywiecki - powiat ziemski w Polsce (województwo śląskie), utworzony w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Żywiec. W latach 1945-1975 powiat żywiecki znajdował się w województwie krakowskim.

15 lutego 1946 roku ponownie uruchomiono Agencję Pocztową w Zwardoniu.

W roku 1961 powstał rezerwat przyrody Butorza o powierzchni 30,68 ha. Jest to rezerwat typu leśnego, powołany w celu ochrony dolnoreglowego boru świerkowego. Rozciąga się na północnych stokach Rachowca, na wysokości 600–800 m n.p.m.

W 1967 roku przystąpiono do budowy budynku nowej szkoły. 17 stycznia 1970 roku nastąpiło uroczyste otwarcie nowej szkoły, której nadano imię Aleksandra Zawadzkiego. Szkoła posiadała sześć sal lekcyjnych, dwie pracownie, zastępczą salę gimnastyczną, pokój nauczycielski, kancelarię, kuchnię, pomieszczenia pomocnicze i dwa mieszkania dla nauczycieli. 230 uczniów uczyło ośmiu nauczycieli. Po roku 1989 dyrekcja szkoły w Zwardoniu wraz z gronem nauczycielskim rozpoczęła starania o przywrócenie imienia Królowej Jadwigi. Starania zostały zakończone 11 maja 1991 roku.

Gmina Rajcza to gmina wiejska w województwie śląskim, w powiecie żywieckim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie bielskim, a w latach 1945-1975 tak jak cały powiat żywiecki w województwie krakowskim.
Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

30 kwietnia 1995 roku na Mycie zostało otwarte międzynarodowe drogowe przejście graniczne Zwardoń/Myto-Skalité, w którym uczestniczyli ówcześni premierzy Polski i Słowacji – Józef Oleksy i Vladimír Mečiar. 15 lipca 1998 roku ministrowie transportu Polski i Słowacji dokonali wmurowania kamienia węgielnego pod budowę połączenia drogowego pomiędzy słowacką autostradą D3, a polską drogą szybkiego ruchu S69, które zostało otwarte 16 stycznia 2006 roku. 21 grudnia 2007 na mocy Układu z Schengen przejście zostało zlikwidowane.

Województwo krakowskie- dawna jednostka podziału administracyjnego Polski, ze stolicą w Krakowie, powołana 28 czerwca 1946 roku, zniesiona 31 grudnia 1998 r. wraz z utworzeniem województwa małopolskiego. Region kilkukrotnie zmieniał granice.
Olimpiada matematyczna – najstarsza polska olimpiada przedmiotowa. Pierwsza edycja odbyła się w roku szkolnym 1949/1950 z inicjatywy Polskiego Towarzystwa Matematycznego i od tego czasu organizowana jest corocznie. Olimpiada skierowana jest do uczniów szkół ponadgimnazjalnych, ale uczniowie gimnazjów również mogą w niej startować. Począwszy od 2009 roku olimpiadę organizuje Stowarzyszenie na Rzecz Edukacji Matematycznej.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)