Związek Narodowy Polski - Polski Serwis Naukowy

Związek Narodowy Polski (ang. Polish National Alliance) – największa i jedna z najstarszych organizacji polonijnych w Stanach Zjednoczonych, założona 14 lutego 1880 w Filadelfii z inicjatywy Agatona Gillera, który z Raperswilu rozesłał do kilku pism polskich wychodzących na Zachodzie, list zwracający uwagę na uchodźców polskich w USA, którzy wprawdzie dość liczni, ale rozrzuceni na ogromnym obszarze, nie mieli żadnego wpływu na kształtowanie polityki w kwestii odrodzenia Polski.

Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.

Rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie – rząd Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1939-1990 będący legalną kontynuacją władz II RP, zmuszonych opuścić Polskę po agresji III Rzeszy i ZSRR na Polskę we wrześniu 1939 i okupacji całego terytorium Polski przez agresorów. Siedzibą rządu był Paryż, później Angers (na zasadzie eksterytorialności), a od końca czerwca 1940 (kapitulacji Francji) - Londyn. Władze RP na uchodźstwie zakończyły działanie po wyborze i zaprzysiężeniu Lecha Wałęsy na prezydenta Polski i przekazaniu mu insygniów prezydenckich przez Prezydenta RP Ryszarda Kaczorowskiego.

Myśl Gillera podjął Julian Andrzejkowicz, dość zamożny imigrant mieszkający w Filadelfii. Na apel Andrzejkowicza odpowiedział Władysław Dyniewicz, wydawca i redaktor ukazującej się w Chicago "Gazety Polskiej", a jednocześnie czynny działacz organizacji "Gmina Polska" w tym mieście. Dopomógł do nawiązania rozmów zjednoczeniowych 18 podobnych organizacji i stworzenia organizacji, na czele stanął Andrzejkowicz.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Komisja Tymczasowych Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych (KTSSN), od 30 listopada 1913 Komisja Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych (KSSN) – porozumienie polskich partii politycznych, działających w Galicji, zawarte 10 listopada 1912 w Wiedniu.

Warunki bytowe imigrantów były ciężkie. Nie istniały tanie ubezpieczenia zdrowotne, ani zapomogi dla bezrobotnych. Ciężka praca 10-12 godzin dziennie wyniszczała ludzkie organizmy. Śmiertelność była duża. Gdy uchodźca zmarł krewni i znajomi zbierali datki na pokrycie kosztów pogrzebu. Dlatego też ZNP stał się organizacją ubezpieczeniową, co odciążało rodzinę zmarłego (do dzisiaj warunkiem wstąpienia do organizacji jest wykupienie polisy ubezpieczeniowej na życie). Obok tych tanich ubezpieczeń powstał również fundusz, przynoszący dochody z oprocentowania polis członkowskich. Po pokryciu wydatków na administrację powstawała (i rosła) kwota przeznaczana na cele społeczne.

Zbrodnia katyńska (ros. Катынский расстрел, ang. Katyn massacre) – zbrodnia stalinowska polegająca na rozstrzelaniu wiosną 1940 roku co najmniej 21 768 obywateli polskich, w tym ponad 10 tys. oficerów wojska i policji, na mocy decyzji najwyższych władz Związku Radzieckiego zawartej w tajnej uchwale Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940 roku (tzw. decyzja katyńska). Egzekucji ofiar, uznanych za „wrogów władzy sowieckiej” i zabijanych strzałami w tył głowy z broni krótkiej, dokonała radziecka policja polityczna NKWD. W latach 1940–1990 władze ZSRR zaprzeczały swojej odpowiedzialności za zbrodnię katyńską, lecz 13 kwietnia 1990 roku oficjalnie przyznały, że była to „jedna z ciężkich zbrodni stalinizmu”. Wiele kwestii związanych ze zbrodnią katyńską nie zostało jak dotąd wyjaśnionych.

Agaton Giller (ur. 9 stycznia 1831 w Opatówku, zm. 17 sierpnia 1887 w Stanisławowie), polski dziennikarz, działacz niepodległościowy, pisarz; brat Stefana.

ZNP powołał do życia szereg instytucji wydawniczych i oświatowych. Od 1912 jest właścicielem wyższej uczelni (Kolegium ZNP) w Cambridge Springs. Związek założył Bibliotekę Polską w Chicago, Dom Emigranta w Nowym Jorku. W 1910 z inicjatywy Związku wzniesiono pomnik Tadeusza Kościuszki w Waszyngtonie.

Nysa Łużycka (cz. Lužická Nisa, niem. Lausitzer Neisse, górnołuż. Łužiska Nysa, dolnołuż. Łužyska Nysa) – rzeka w Czechach (Kraj liberecki), Niemczech (Saksonia) i Polsce (woj. dolnośląskie i lubuskie); lewobrzeżny dopływ Odry.

I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.

W latach 1912-1914 wspierał finansowo działalność Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych. W czasie I wojny światowej współpracował z Ligą Narodową i Komitetem Narodowym Polskim w Paryżu. W czasie II wojny światowej wspierał działania Rządu RP na uchodźstwie. W 1944 współtworzył Kongres Polonii Amerykańskiej. W 1968 wystąpił do Kongresu Stanów Zjednoczonych o uznanie granic na Odrze i Nysie Łużyckiej. W 1971 monitował o wszczęcie śledztwa w sprawie zbrodni katyńskiej.

Liga Narodowa, tajna, działająca we wszystkich trzech zaborach organizacja polityczna, utworzona w kwietniu 1893 roku z przekształcenia Ligi Polskiej. W konspiracji kierowana z zaboru austriackiego przez Romana Dmowskiego, przedstawiciela skrzydła narodowego. Jej celem było kształtowanie nowoczesnego narodu polskiego - silnego, gotowego oprzeć się innym narodom i realizującego własną misję dziejową. Charakteryzowało ją dążenie do utworzenia jednolitego narodowo państwa. Liga negowała walkę klasową. Za zagrożenie uważała działalność mniejszości narodowych. Piętnowałą ucisk carski, krytykowała obóz ugodowców za ich lojalizm wobec Rosji. Jej działacze odzyskanie niepodległości pojmowali jako cel dalekosiężny. Organizacja ta wydawała we Lwowie "Przegląd Wszechpolski".

Komitet Narodowy Polski w Paryżu – założona 15 sierpnia 1917 w Lozannie przez Romana Dmowskiego polska organizacja polityczna działająca w latach 1917–1919. Jako siedzibę obrała Paryż. Celem Komitetu była odbudowa państwa polskiego przy pomocy państw Ententy.

Od końca XIX wieku jest także największą polską organizacją samopomocy w USA z majątkiem obliczanym na ponad 0.5 mld dolarów z tytułu ubezpieczeń, wpływów z własnego banku oraz mediów, jak np. Dziennik Związkowy.

Władzę ustawodawczą w ZNP sprawuje Sejm Związkowy odbywany co 4 lata, wykonawczą zaś Zarząd z prezesem ZNP na czele oraz Rada Dyrektorów.

W czerwcu 2005 roku zebrany w Filadelfii nadzwyczajny Sejm Związkowy wybrał na pozostałą część kadencji prezesa, po zmarłym Edwardzie Moskalu, dotychczasowego sekretarza Związku – Franciszka Spulę.

Edward J. Moskal (ur. 21 maja 1924 w Chicago, zm. 22 marca 2005 w Chicago) – działacz Kongresu Polonii Amerykańskiej, skarbnik od 1967 roku, dwukrotnie wybrany na przewodniczącego w 1988 i 2003 roku.

Wojciech A. Wierzewski (ur. 19 czerwca 1941 w Krakowie, zm. 4 grudnia 2008 w Chicago) – literaturoznawca, krytyk filmowy, nauczyciel akademicki, publicysta.

Kontrolę w organizacji sprawuje cenzor ZNP, który odpowiada jedynie przed Sejmem Związkowym. ZNP posiada własne pismo, darmowy dwutygodnik Zgoda docierający do wszystkich członków ZNP. Red. nacz. pisma w latach 1985-2008 był dr Wojciech Wierzewski.

Bibliografia

Donald Pienkos: At the Dawning of the New Millennium. Chicago: 2000.

Linki zewnętrzne

Oficjalna strona PNA