Zygmunt Zaremba jako świadek na procesie brzeskim (1931)

Rewizja w redakcji pisma socjalistycznego ok. 1935. W środku z papierosem Zygmunt Zaremba

Zygmunt Zaremba, ps. Andrzej Czarski, Wit Smrek, Marcin, Smreczyński (ur. 28 kwietnia 1895 w Piotrkowie Trybunalskim, zm. 5 października 1967 w Sceaux pod Paryżem) – polski polityk socjalistyczny, działacz emigracyjny, publicysta.

Dzieciństwo i młodość

Urodził się w rodzinie ziemiańskiej. Ojciec był emerytowanym pułkownikiem armii carskiej, zaś stryjowie uczestniczyli w powstaniu styczniowym.

W trakcie nauki w piotrkowskim gimnazjum w 1905 uczestniczył w strajku szkolnym. Dzięki przyjaźni z Bolesławem Dratwą z Piotrkowa, razem z Tadeuszem Żarskim, Marianem Nowickim, Tadeuszem Puszczyńskim zapoznał się z ideami socjalistycznymi. W trakcie kontynuacji nauki w Gimnazjum Chrzanowskiego w Warszawie wstąpił do konspiracyjnego Związku Młodzieży Postępowo-Niepodległościowej (ZMPN), działającego pod patronatem PPS – Frakcja Rewolucyjna, gdzie po krótkim okresie wybrano go do Zarządu Warszawskiego. Konflikt z katechetą zmusił Zarembę do opuszczenia szkoły i przeniesienia się do Gimnazjum Michała Kreczmara, sympatyka PPS.

W 1912 został członkiem Polskiej Partii Socjalistycznej a w tym samym roku na Zjeździe Związku Młodzieży Postępowo-Niepodległościowej został wybrany do pięcioosobowego Centralnego Komitetu (razem ze Stefanem Dziugiełłem, Stefanem Starzyńskim, Tadeuszem Święcickim i Tadeuszem Żarskim).

Po wstąpieniu do PPS przyłączył się do zwolenników Feliksa Perla i PPS-Opozycji. W 1914 uczestniczył w ogólnokrajowej konferencji PPS-Opozycji w Krakowie. Na kilka tygodni przed wybuchem wojny został aresztowany i osadzony więzieniu, które opuścił po ośmiu tygodniach. W tym samym roku zdał egzaminy maturalne.

W tym czasie współpracował z Tadeuszem Szturm de Sztremem organizującym Oddział Lotny Wojsk Polskich nawiązujący do tradycji Organizacji Bojowej PPS.

Konieczność ukrywania się przed policją spowodowała, że wyjechał najpierw pod Ostrołękę, a następnie już z żoną Natalią (poznaną w ZMPN) do Kijowa i dalej do Charkowa, gdzie pracował i na miejscowym uniwersytecie studiował prawo. W maju 1915 razem z żoną założył na Uniwersytecie Unię Młodzieży Postępowo-Niepodległościowej. Brał udział w wydawaniu nielegalnego pisma i prowadził koło samokształceniowe dla polskich robotników kolejowych.

Po wybuchu rewolucji lutowej 1917 w Rosji był twórcą Zjednoczenia Socjalistycznego Polskiego na Ukrainie, grupującego członków wszystkich polskich organizacji socjalistycznych na Ukrainie (PPS, PPS-Lewica, SDKPiL). Redagował pismo Zjednoczenia Jedność Robotnicza. Na tle haseł niepodległościowych oraz taktyki partii rosyjskich we wrześniu 1917 w Zjednoczeniu doszło do rozłamu. Po jego rozpadzie Zaremba stanął na czele Okręgowego Komitetu Robotniczego PPS Ukrainy lewobrzeżnej i wszedł w skład Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS w Rosji. W lipcu 1918 powrócił do Polski.

Działalność w II Rzeczypospolitej

We wrześniu 1918 wziął udział w konspiracyjnym XIV Zjeździe PPS w Warszawie. Reprezentował tam lewicowe skrzydło przeciwstawiając się koalicji PPS z partiami prawicy i centrum. Został – jako najmłodszy wiekiem – wybrany do Centralnego Komitetu Robotniczego PPS.

Uczestniczył w organizowaniu wsparcia dla Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej Ignacego Daszyńskiego.

11 listopada 1918 był współorganizatorem manifestacji na rzecz rządu Daszyńskiego i członkiem delegacji z Tadeuszem Szturm de Sztremem, która chciała wręczyć Józefowi Piłsudskiemu czerwony sztandar. Piłsudski odmówił stwierdzając, że „ma obowiązek działania w imieniu całego narodu”. Uczestniczył również w delegacji, która 13 listopada po demonstracji PPS zawiesiła czerwony sztandar na Zamku Królewskim w Warszawie.

W 1918 z ramienia PPS wchodził w skład Komitetu Wykonawczego Warszawskiej Rady Delegatów Robotniczych.

Na zjednoczeniowym XV Zjeździe PPS w Krakowie w 1919 łączącym socjalistów trzech zaborów został wybrany do Rady Naczelnej oraz do Centralnego Komitetu Wykonawczego, w których zasiadał do 1945.

W 1920 przeciwstawiał się wejściu PPS do koalicyjnego rządu obrony narodowej Wincentego Witosa uważając, że należy utworzyć lewicowy rząd, który pokieruje obroną kraju.

Od początku lat dwudziestych był jednym z przywódców Związku Robotniczych Stowarzyszeń Spółdzielczych (wiceprzewodniczący Rady Nadzorczej, przewodniczący zarządu).

W 1919 kandydował bez skutku do Sejmu Ustawodawczego z okręgu częstochowsko-radomszczańskiego. W wyborach w 1922 kandydując na pierwszym miejscu w okręgu Piotrków-Brzeziny nie uzyskał mandatu w okręgu, jednak został posłem z listy państwowej.

W kolejnych wyborach parlamentarnych w 1928 lista PPS w Piotrkowie otrzymała blisko 25%, co umożliwiło uzyskanie dwóch mandatów poselskich: Zygmunta Zaremby i Adama Próchnika.

W wyborach parlamentarnych w 1930 kandydował z koalicyjnej listy Centrolewu: „Związku Obrony Prawa i Wolności Ludu”, uzyskując mandat poselski.

Był jednym z najczynniejszych publicystów PPS. Redaktor Pobudki, Robotnika, Tygodnia Robotnika, Dziennika Ludowego, Światła.

Twórca koncernu Zespół Czasopism PPS grupującego Dziennik Ludowy, Tydzień Robotnika, dwutygodnik Chłopska Prawda, miesięczniki Głos Kobiet, Młodzi Idą, Światło. Zgromadził wówczas wokół siebie grupę młodych dziennikarzy. Byli to m.in. Zbigniew Mitzner, Stanisław Niemyski, Władysław Jakubowski, Stefan Matuszewski, Stanisław Chudoba, Jan Dąbrowski, Rafał Praga, Feliks Gross, Julian Hochfeld, Stefan Arski.

Był zdecydowanym przeciwnikiem władz warszawskiego OKR PPS z przewodniczącym Rajmundem Jaworowskim popierającym politykę rządu i Józefa Piłsudskiego. Był inicjatorem zmian, które zakończyły się rozłamem i powstaniem PPS dawna Frakcja Rewolucyjna. Był oskarżany przez przeciwników jako osoba która doprowadziła do rozłamu.

Od 1934 do 1939 wiceprzewodniczący Warszawskiego OKR PPS.

Był przedstawicielem lewicy partyjnej przeciwstawiając się jednocześnie tendencjom "jednolitofrontowym" z Komunistyczną Partią Polski. Na XXIV Kongresie PPS w 1937 doprowadził skutecznie do uniemożliwienia kandydowania do Rady Naczelnej Wandzie Wasilewskiej.

Występował jednak w obronie Tadeusza Żarskiego byłego członka PPS i działacza KPP oskarżanego i skazanego w ZSRR za „współpracę z wywiadem polskim”. Spowodowało to gwałtowny atak KPP przeciw Zarembie.

W 1938 wraz Bronisławem Ziemięckim, Władysławem Piontkiem, Tomaszem Arciszewskim, Stanisławem Dubois, Adamem Próchnikiem, Marianem Nowickim i innymi działaczami PPS uzyskał mandat radnego w Warszawie.

czytaj dalej: [2], [3]