Etnograf: Wigilia to kwintesencja polskości :: Artykuly / Polski Serwis Naukowy

Polecamy również:

Etnograf: dawniej w Wigilii ważniejszy był opłatek i Pasterka

Eksperci: po 50. roku życia dno oka trzeba badać co roku

Michael Hanlon: "10 pytań, na które nauka nie znalazła (jeszcze) odpowiedzi" - recenzja

Ekspert: w Polsce obecne są bakterie równie groźne jak te z genem NDM-1

Wysokie spożycie soli oznacza więcej udarów i chorobę serca

Wigilia Bożego Narodzenia w tradycji chrześcijańskiej

Wieczór wigilijny i jego zwyczaje to kwintesencja polskości i naszej kultury - uważa etnograf z Muzeum Wsi Kieleckiej Małgorzata Imiołek. "Tradycja świąteczna to ogromny konglomerat i zwyczajów przedchrześcijańskich, i wprowadzonych przez Kościół chrześcijański, i zwyczajów pogańskich zaadaptowanych przez Kościół" - podkreśliła w rozmowie z PAP Imiołek. Jak wyjasniła, z tego konglomeratu wynikły zwyczaje, które stały się wyróżnikiem naszej kultury ludowej.

Zwyczaje na dawnej wsi kieleckiej nie odbiegały od tych, które były powszechne w całej centralnej Polsce. Wigilia była wieczorem magiczno-wróżebnym, z wielką liczbą tradycyjnych nakazów i zakazów. Wynikało to stąd, że w kulturze przedchrześcijańskiej przesilenie słońca, koniec i początek roku agrarnego i obrzędowego, czyli etap przejściowy, był czasem niezwykłym. Wtedy - jak wierzono - na ziemi pojawiali się goście z zaświatów.

Duchy wiedziały więcej od śmiertelników, dlatego w tym czasie powszechne były praktyki wróżebne. W Wigilię wróżono na temat plonów, losu człowieka, planów matrymonialnych. Wyciągano źdźbło siana spod obrusa; jeśli było długie, wróżyło dobry rok i długie życie. Krótkie czy czarne źdźbło oznaczało złą wróżbę. Panny z sianka wróżyły, jaki będzie kawaler.

Na Kielecczyźnie powszechny był zwyczaj, zgodnie z którym po wieczerzy gospodarz i inni mężczyźni kładli się na słomie rozłożonej na podłodze w pomieszczeniu, gdzie odbywała się Wigilia. Brali po garści słomy i usiłowali dorzucić ją do powały. Jeśli się te słomki na górze zatrzymały się, to znaczyło, że będzie urodzaj.

W innej wróżbie agrarnej wykorzystywano opłatek. Kładziono go w Wigilię na noc pod chleb leżący na stole. W pierwszy dzień świąt sprawdzano, czy opłatek przykleił się do chleba. Jeśli tak się stało, to oznaczało urodzaj w nadchodzącym roku.

Po Wigilii dziewczyny wybiegały z domu i liczyły kołki w płocie, żeby zgadnąć, czy za męża dostaną kawalera, czy wdowca.

Cały dzień wigilijny był wyjątkowy. Bardzo źle było spotkać w tym dniu jako pierwszego człowieka kobietę. Kazano więc dziewczynom i kobietom siedzieć w domu. Do balii służącej do mycia wrzucano pieniądze, co miało zapewnić urodę, dostatek i pomyślność w nadchodzącym roku. Trzeba było wystrzegać się pożyczania czegokolwiek.

Imiołek powiedziała, że wigilijne akecsoria sięgają korzeniami głęboko w tradycje pogańskie. Słoma i siano były obecne jako symbol plonów, czyli podstawy egzystencji chłopów. W izbie stawiano snop słomy z niewymłóconym ziarnem lub rozciągano tę słomę po podłodze. Ze słomy robiono też małe krzyżyki lub pęczuszki, które mocowano przy ławie lub na belkach stropowych. Kościół zaadoptował obecność siana kojarząc je ze stajenką, w której przyszedł na świat Jezus. Nawet na dworach jeszcze w XVIII wieku stawiano snop słomy, mimo że już obecne były choinki.

Kielecczyzna jest regionem, gdzie zwyczaje długo były kultywowane. Jeszcze w okresie dwudziestolecia międzywojennego na kieleckich wsiach choinka nie była popularna. W chałupach u powały wieszano podłaźniczkę, czyli czubek drzewka iglastego, ubrany w łańcuchy z bibuły, orzechy i jabłka. Etnografka zaznaczyła, że zielona gałąź jest symbolem życia w wielu kulturach.

Dawniej wierzono, że pod postacią wędrowca może przyjść do domu dusza przodka, dlatego stawiano puste nakrycie. Dla dusz zmarłych pozostawiano resztki kolacji wigilijnej.

Uczta wigilijna pochodzi od uczty zadusznej, na której podawano konkretne składniki: mak, orzechy, ziarna zbóż i roślin strączkowych, jabłka, grzyby. Z tych składników przygotowywano potrawy. Z czasem wygląd wieczerzy zmieniał się w zależności od klasy społecznej, ale pewne potrawy były jednakowe: kluski z makiem czy kapusta z grochem. To właśnie potrawy - zdaniem Imiołek - stanowiły o ogólnonarodowym charakterze wigilii.

PAP - Nauka w Polsce, Agnieszka Gołębiowska

hes/bsz

komentuj publikację

Czy wiesz że...?

wersja BETA

Dzień Judaizmu w Kościele katolickim w Polsce został ustanowiony przez Konferencję Episkopatu Polski w 1997 roku i obchodzony jest corocznie w dniu 17 stycznia, kiedy to przypada Wigilia Tygodnia Modlitw o Jedność Chrześcijan. pełny tekst

Gwiazdor postać rozdająca prezenty w Wigilię Bożego Narodzenia występująca na terenach Wielkopolski i Kujaw (a konkretnie tych ich części, które były pod zaborem pruskim), Kaszub i Kociewia. pełny tekst

Dzień Judaizmu - święto w polskim Kościele katolickim, ustanowione przez Konferencję Episkopatu Polski w 1997 roku, obchodzone corocznie 17 stycznia, tj. w wigilię Tygodnia Modlitw o Jedność Chrześcijan. pełny tekst

Wigilia (z łac. vigilare - czuwanie) - w tradycji chrześcijańskiej rozpoczęcie obchodów świątecznych wieczorem dnia poprzedzającego. Taki sposób świętowania osadzony jest ściśle w żydowskiej rachubie czasu, w której początkiem doby jest zmierzch. pełny tekst

Kolędnicy w tradycji polskiej przebierańcy, którzy w okresie Święta Godowego, a następnie bożonarodzeniowym, chodzili po wsiach od domu do domu z życzeniami pomyślności w Nowym Roku. Zwyczaj (zachowany jeszcze obecnie w niektórych regionach) obchodzony był od Wigilii (lub drugiego dnia świąt) do Trzech Króli, a zdarzało się, że dodatkowo w ostatki (zapusty). pełny tekst

Moduł "Czy wiesz że...?" (wersja testowa, beta): definicje/pojęcia wygenerowane w obrębie tego modułu pochodzą z Wikipedii i udostępniane są na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Dostęp do pełnej wersji każdego hasła (oraz dokładnch informacji na temat licencji, autora oraz edycji) możliwy jest po kliknięciu w odnośnik opisany jako "pełny tekst".