[GRAMATYKA] Części mowy :: Kompendium / Polski Serwis Naukowy

Polecamy również:

[MECHANIKA KLASYCZNA] Rodzaje energii mechanicznej, praca, moc

[TEORIA ZBIORÓW] Pojęcie zbioru, działania na zbiorach

PRZYMIOTNIK - określa rzeczownik, odpowiada na pytanie : jaki? który? czyj?

Odmienia się przez:
-> przypadki (odmiana przez przypadki to deklinacja)
-> liczby ( pojedyncza i mnogą)
-> rodzaje ( w liczbie pojedynczej - męski, żeński i nijaki; w liczbie mnogiej - męskoosobowy i niemęskoosobowy)

Podlega stopniowaniu ( stopnie równy wyższy i najwyższy)
Rodzaje stopniowania:
* proste - np. stary, starszy, najstarszy
* złożone - np. miękki, bardziej miękki, najbardziej miękki
* nieregularne -np. duży, większy, największy

Niektóre przymiotniki (najczęściej pochodzące od rzeczowników) nie podlegają stopniowaniu, np. wieczorny, uliczny. Zawsze stoi w związku z określonym rzeczownikiem. W zdaniu pełni najczęściej funkcję przydawki lub orzecznika.

Funkcje składniowe przymiotnika:
1. Przydawka (określenie rzeczownika)
Ola zjadła dobre cisto.
Tomek kupił tanią książkę.
2. Orzecznik (część orzeczenia imiennego złożonego)
Ten samochód jest drogi.
Jabłko jest zielone.
3. Podmiot
Chory wrócił ze szpitala do domu.
Zdrowy może zachorować.
4. Dopełnienie (określenie czasownika)
Odwidziałam chorego w szpitalu.

PRZYSŁÓWEK - nieodmienna część mowy. Odpowiada na pytania : jak? gdzie? kiedy?
W zdaniu najczęściej określa czasownik nazywając miejsce, czas, sposób wykonania czynności. Pełni więc funkcję okolicznika miejsca, czasu i sposobu, np.
czytam (jak?) głośno,
mieszka (gdzie?) blisko,
pracował (kiedy?) wczoraj.

Przysłówki tworzone od przymiotników podlegają stopniowaniu tak jak przymiotniki np.
* ładnie - ładniej - najładniej;
* blisko - bliżej - najbliżej;
* wysoko - wyżej - najwyżej;
* mało - mniej - najmniej;
* dużo - więcej - najwięcej;

PRZYIMEK - nieodmienna i niesamodzielna część mowy (nie pełni samodzielnie funkcji w daniu, czyli nie jest częścią zdania)

Przyimki łączą się z wyrazami samodzielnymi, głównie z rzeczownikami lub zaimkami rzeczowymi.

Przed meczem zbieramy się w szatani.

przed meczem - wyrażenie przyimkowe (kiedy?)
przed - przyimek
meczem - rzeczownik
w - przyimek
szatni - rzeczownik

Przyimek rządzi formą przypadka rzeczownika:
do (kogo? czego?) domu - Dopełniacz
z (kim? czym?) bratem - Narzędnik
o (kim? czym?) ojcu - Miejscownik

Przyimki dzielimy na:
a) proste
- do
- na
- od
- bez
- nad
- przy
- o
- w
- z

b) złożone
- zza
- spod
- poprzez
- sponad
- spomiędzy
- naokoło
- podczas
- pośród
- obok
- dookoła

SPÓJNIK - nieodmienna i niesamodzielna część mowy ( nie pelni samodzielnie funkcji w zdaniu, czyli nie jest jego częścią)

Spaja on zdania (współrzędne i podrzędne złożone) oraz wyrazy w obrębie zdania:
Widzę to, ale niewyraźnie.

Spójniki współrzędności:
a) łączne - i, oraz, tudzież
b) rozłączne - lub, albo, czy, bądź
c) przeciwstawne - ale, lecz, zaś, jednak, natomiast
d) wynikowe - więc, zatem, toteż, przeto

Spójniki podrzędności
- aby
- jeżeli
- żeby
- iż
- bo
- gdyby
- ponieważ

UWAGA!!!
Znając typ spójnika bez trudu określimy rodzaj zdania złożonego współrzędnie lub podrzędnie.

WYKRZYKNIK - nieodmienna i niesamodzielna część mowy ( nie pełni samodzielnie funkcji w zdaniu, gdyż nie jest częścią zdania)
Uwydatnia uczucia (np. och ! fuj! eee....) lub wolę mówiącego (np. halo! hej!)

Wykrzyknieniem są także niektóre wyrazy dźwiękonaśladowcze (np. hau! trach!)

PARTYKUŁA - nieodmienna i niesamodzielna część mowy ( nie pełni samodzielnie funkcji w zdaniu, czyli nie jest jego częścią). Modyfikuje, czli nieznacznie zmienia sens wyrazu lub zdania. Z tego względu wyróżniamy partykuły:
* wzmacniające - no, że, ż; np. daj no, ależ, chodźże
* pytające - czy, li; np. Znaszli ten kraj? Czy go lubisz?
* przypuszczające - by; np Mogłaby to zrobić.
* rozkazujące - niech, oby; np. Niech tak będzie. Oby tak było.
* przeczące - nie; np. Nie ruszę się stąd.

CZASOWNIK - część mowy przedstawiająca dziejące się czynności oraz niektóre stany. W zdaniu tworzy orzeczenie.

Czasowniki dokonane - opisują czynność zakończoną (w przeszłości lub przyszłości)
Ania wysłała list. (czas przeszły)
Ania wyśle list. (czas przyszły)

BARDZO WAŻNE: czasowniki dokonane występują tylko w dwóch czasach przeszłym i przyszłym prostym.

Czasowniki niedokonane - oznaczają czynność jeszcze ni9e zakończoną. Maja formy trzech czasów:
Ania wysłała list. (czas przeszły)
Ania wysyła list (czas teraźniejszy)
Ania będzie wysyłała list. (czas przyszły)

Strona czasowników informuje, czy podmiot:
a) jest wykonawcą czynności - strona czynna
np. Tomek myje samochód.
b) jest odbiorcą skutków jakiejś czynności - strona bierna
np. Samochód jest myty.

Czasowniki w stronie czynnej maja formę prostą.
np. Uczeń czyta książkę.
Dzieci śpiewają piosenkę.
Tata maluje płot.

Natomiast czasowniki w stronie biernej mają formę złożoną, tzn składają się z dwóch słów: "być" lub "zostać" + forma przymiotnikowa czasownika.
np. Samochód jest myty.
Pokój został pomalowany.

LICZEBNIK - oznacza liczbę lub kolejność określanego rzeczownika. Odpowiada na pytania: ile? ilu? który z kolei?
Odmienia się przez przypadki (deklinacja)

Rodzaje liczebników:
* główne (jedna, dwie, sto pięćdziesiąt)
* porządkowe ( pierwszy, tysiąc dziewięćset osiemdziesiąty drugi)
* zbiorowe (troje, dziesięcioro, dwadzieścia dwoje)
* ułamkowe ( pół, ćwierć, półtora)
* nieokreślone ( kilka, wiele)

Liczebniki główne, porządkowe i nieokreślone odmieniają się także przez rodzaje.
Liczebniki porządkowe odmieniają się także przez liczby.

W liczebnikach zbiorowych wielowyrazowych tylko ostatni człon ma postać liczebnika zbiorowego, pozostałe człony mają formę liczebników głównych.

komentuj publikację