• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • 180. rocznica Powstania Listopadowego

    29.11.2010. 13:33
    opublikowane przez: Redakcja Naukowy.pl

    W nocy z 29 na 30 listopada 1830 roku rozpoczęło się Powstanie Listopadowe -zryw niepodległościowy skierowany przeciwko rosyjskiemu zaborcy, w którym wspólnie walczyli warszawscy podchorążowie i lud stolicy. W tym roku mija 180 lat od tamtych wydarzeń.



    Wybuch Powstania Listopadowego poprzedziło utworzenie w 1828 roku tajnego sprzysiężenia w Szkole Podchorążych Piechoty w Warszawie, na czele którego stanął ppor. Piotr Wysocki. Powstanie organizacji było konsekwencją pogarszającej się sytuacji politycznej w Królestwie Polskim. Sprzysiężenie, liczące ok. 200 członków i mające kontakty ze środowiskiem studenckim, rozpoczęło przygotowywania się do wystąpienia zbrojnego.

    Spiskowcy zamierzali opanować stolicę i oddać władzę w ręce polityków cieszących się zaufaniem społecznym. Dlatego też sprzysiężenie Wysockiego nie stworzyło wyraźnego programu społeczno-politycznego, ani nie przygotowało władz przyszłego powstania.

    Rok 1830 przyniósł w Królestwie Polskim radykalizację nastrojów wśród robotników i rzemieślników, wynikającą m.in. ze wzrostu cen żywności i pojawiającego się bezrobocia. W stolicy dochodziło do drobnych rozruchów, a nawet strajków. Zaistniała sytuacja wpłynęła na postawę spiskowców powodując, iż zaczęli oni liczyć na wsparcie warszawiaków w chwili rozpoczęcia walk.

    Na wzrost napięcia w Królestwie Polskim, a w rezultacie również na wybuch powstania, duży wpływ miały także wydarzenia rozgrywające się wówczas w Europie. W lipcu wybuchła rewolucja we Francji, a w sierpniu Belgowie rozpoczęli walkę o niepodległość, której celem było oderwanie się od Holandii. Te wystąpienia, jako sprzeczne z ustaleniami Kongresu Wiedeńskiego, skłoniły cara Mikołaja I do rozpoczęcia planowania zbrojnej interwencji przeciwko Belgii i ewentualnie Francji.

    Ogłoszenie 19 i 20 listopada 1830 roku carskiego rozkazu stawiającego w stan pogotowia armię rosyjską i Wojsko Polskie zasadniczo wpłynęło na decyzję przywódców tajnej organizacji Wysockiego o podjęciu natychmiastowych działań w celu rozpoczęcia powstania.

    Reakcja ta wywołana była nie tylko obawą przed wspólną walką z żołnierzami rosyjskimi przeciwko Francuzom i Belgom. Zdaniem historyków spiskowcy domyślali się, że projektowana wyprawa wojenna stanowiła swoistą zasłonę dymną przed wprowadzeniem do Królestwa oddziałów rosyjskich celem pacyfikacji kraju, zniesieniu konstytucji i likwidacji Wojska Polskiego. Ponadto część członków sprzysiężenia zdawała sobie sprawę, że policja wykryła niektóre jego ogniwa i wkrótce nastąpić mogą aresztowania.

    Ostatecznie wybuch powstania wyznaczono na 29 listopada na godz. 18.00. Początek nocy listopadowej tak opisywał ppor. Piotr Wysocki: "O godzinie szóstej dano znak jednoczesnego rozpoczęcia wszystkich działań wojennych przez zapalenie browaru na Solcu w bliskości koszar jazdy rosyjskiej. Wojska polskie ruszyły z koszar do wskazanych stanowisk. Ja pośpieszyłem do koszar podchorążych. W salonie podchorążych odbywała się wtenczas lekcja taktyki. Wbiegłszy do sali, zawołałem na dzielną młodzież: +Polacy! Wybiła godzina zemsty. Dziś umrzeć lub zwyciężyć potrzeba! Idźmy, a piersi wasze niech będą Termopilami dla wrogów!+. Na tę mowę i z dala grzmiący głos: +Do broni! Do broni!+, młodzież porwała karabiny, nabiła je i pędem błyskawicy skoczyła za dowódcą. Było nas stu sześćdziesięciu kilku!".

    W dramatycznych okolicznościach nocy z 29 na 30 listopada spiskowcom nie udało się zrealizować wszystkich zamierzeń. Nie powiodła się próba pojmania wielkiego księcia Konstantego grupie spiskowców atakującej Belweder z Ludwikiem Nabielakiem i Sewerynem Goszczyńskim na czele. Część konspiratorów nie widząc umówionego sygnału do rozpoczęcia walki, jakim było podpalenie browaru na Solcu, nie przystąpiła do działania lub uczyniła to z opóźnieniem. Pożar natomiast zaalarmował oddziały rosyjskie. W tym czasie w Warszawie stacjonowało 6,5 tys. żołnierzy rosyjskich i 9,8 tys. polskich.

    Podchorążowie z Łazienek po krótkich walkach z przeważającymi liczebnie oddziałami rosyjskimi musieli przebijać się w stronę pl. Trzech Krzyży. Idąc przez Nowy Świat i Krakowskie Przedmieście zamieszkane przez bogate mieszczaństwo i arystokrację wznosili okrzyki "Do broni, Polacy!", jednak reakcją na ich wezwania było jedynie zamykanie bram i okiennic. Napotykani przez spiskowców wyżsi oficerowie polscy odmawiali udziału w "młodzieńczej awanturze" i nie chcieli stanąć na czele powstania. Część z nich za swój sprzeciw zapłaciła śmiercią.

    Piotr Wysocki wciąż jednak liczył na pozyskanie mieszkańców Starego Miasta, dlatego kierował się w stronę Arsenału. Miał także nadzieję, że oficerowie należący do sprzysiężenia zdołają przeciągnąć na stronę powstania większość oddziałów Wojska Polskiego. Część regularnych oddziałów polskich rzeczywiście opowiedziała się za powstaniem, jednak wiele polskich jednostek było zdezorientowanych i albo zajęło stanowisko neutralne albo pozostało pod komendą ks. Konstantego.

    Momentem zwrotnym Nocy Listopadowej stało się zdobycie przez warszawski lud Arsenału. Nastąpiło to ok. godz. 21.00 przy współudziale żołnierzy 4. pułku piechoty. Po północy jednostki Wojska Polskiego popierające insurekcję razem z uzbrojonym ludem opanowały rejon Starego Miasta, Arsenału i Powiśla, kontrolując także mosty oraz Pragę.

    Z kolei oddziały rosyjskie i jednostki polskie wierne wielkiemu księciu Konstantemu znajdowały się na północy w okolicach pl. Broni oraz na południu w al. Ujazdowskich, gdzie dowodził sam ks. Konstanty. Neutralne jednostki polskie stały na placach: Bankowym, Saskim i Krasińskich.

    W ciągu nocy powstańcy opanowywali kolejno: Leszno oraz place Bankowy i Saski. Ok. godz. 8.00 rano w ich rękach znajdowało się już całe miasto z wyjątkiem pl. Broni i al. Ujazdowskich. Wielki książę Konstanty nie zdecydował się na szturmowanie stolicy i wycofał wierne sobie oddziały do Wierzbna.

    Na ulicach Warszawy w Noc Listopadową zginęło z rąk spiskowców sześciu polskich generałów: Maurycy Hauke, Stanisław Trębicki, Stanisław Potocki, Ignacy Blumer, Tomasz Siemiątkowski i Józef Nowicki oraz kilku innych polskich oficerów.

    30 listopada Warszawa była wolna, ale jej społeczeństwo - podzielone. Najważniejszym wówczas pytaniem było, czy podejmować otwartą walkę z Rosją, czy też szukać z nią kompromisu.

    Warszawski lud opowiadał się za walką. Jednak wobec braku rządu powstańczego władzę przejęli konserwatyści. Próby negocjacji z ks. Konstantym, podjęte przez Radę Administracyjną, która nie wierzyła w powodzenie powstania i liczyła na porozumienie z księciem, zostały storpedowane przez klub patriotyczny złożony głównie z inteligencji, na czele którego stanął Joachim Lelewel, a jednym z najaktywniejszych członków był Maurycy Mochnacki.

    Na skutek nacisków klubu 3 grudnia 1830 roku powołano Rząd Tymczasowy, na czele którego stanął ks. Adam Jerzy Czartoryski, a w jego skład wszedł m.in. Lelewel. Rokowania z ks. Konstantym zakończono ustaleniem, iż znajdujące się przy nim jednostki polskie wrócą do Warszawy, natomiast sam książę razem z wojskami rosyjskimi odejdzie w stronę granicy.

    Rozpoczęte w listopadową noc 1830 roku powstanie narodowe było największym wysiłkiem zbrojnym w polskich walkach wyzwoleńczych XIX wieku. W czasie jego trwania uzbrojono ponad 140 tys. ludzi i przez ponad 10 miesięcy prowadzono walkę z największą potęgą militarną Europy, odnosząc w niej przejściowe, lecz poważne sukcesy.

    30 lat po zakończeniu Powstania rocznica jego wybuchu stała się okazją do organizacji wielkiej manifestacji patriotycznej mieszkańców Warszawy. Odśpiewano wówczas pieśń skomponowaną przez Alojzego Felińskiego na cześć cara Aleksandra I, zmieniając jej refren na: "Ojczyznę wolną racz nam wrócić Panie". Manifestacja była jednym z wielu wystąpień, związanych ze wzrostem postaw antyrosyjskich, których wynikiem był wybuch w 1863 roku Powstania Styczniowego.

    PAP - Nauka w Polsce, Anna Kondek


    ls/ bsz



    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    Dzień Podchorążego – święto obchodzone w Wojsku Polskim 29 listopada. Ustanowione na pamiątkę wydarzeń 29 listopada 1830, kiedy podoficerowie Szkoły Podchorążych Piechoty w Warszawie rozpoczęli akcję powstańczą atakiem na Belweder – siedzibę rosyjskiego dowódcy Armii Polskiej wielkiego księcia Konstantego Pawłowicza Romanowa, rozpoczynając tym samym powstanie listopadowe. Inicjatorem nocy listopadowej był podporucznik Piotr Wysocki. Piotr Jacek Wysocki (ur. 10 września 1797 w Winiarach, obecnie dzielnicy Warki, zm. 6 stycznia 1875 w Warce) – pułkownik Wojska Polskiego, inicjator powstania listopadowego, działacz niepodległościowy, przywódca sprzysiężenia podchorążych, które doprowadziło do wybuchu powstania listopadowego (29 listopada 1830), zesłaniec. 3 marca 1831 został odznaczony Krzyżem Złotym Orderu Virtuti Militari (numer krzyża 1). Wiktor Tylski (ur. 1799 w Żychlinie) – podchorąży 6 Pułku Piechoty Liniowej w Szkole Podchorążych w 1830, członek Sprzysiężenia Wysockiego, oficer powstania listopadowego, ppor. od 9 grudnia 1830 odznaczony Złotym Krzyżem Orderu Virtuti Militari 8 czerwca 1831 po bitwie pod Ostrołęką, 13 czerwca 1831 awansowany na porucznika.

    Towarzystwo Patriotyczne lub Klub Patriotyczny – organizacja powołana 1 grudnia 1830 w Warszawie w czasie powstania listopadowego. Powstała z inicjatywy uczestników sprzysiężenia Piotra Wysockiego: Maurycego Mochnackiego, Ludwika Nabielaka, Ksawerego Bronikowskiego, Józefa Kozłowskiego i Jana Ludwika Żukowskiego, zebranych w warszawskim ratuszu. Historia Polski (1795–1831) – historia Polski od III rozbioru Polski i abdykacji Stanisława Augusta Poniatowskiego do upadku powstania listopadowego, po którym Królestwo Polskie, utworzone na mocy postanowienia kongresu wiedeńskiego, utraciło swoje instytucje. W tym okresie miały miejsce następujące wydarzenia: upadek Rzeczypospolitej, utworzenie legionów polskich we Włoszech, powstanie Księstwa Warszawskiego, utworzenie Królestwa Polskiego, działalność pierwszych organizacji konspiracyjnych oraz wybuch powstania listopadowego, a w jego rezultacie do utworzenia się Wielkiej Emigracji i działania konspiracyjnego.

    Sprzysiężenie Wysockiego – powstały 15 grudnia 1828 roku związek kilkunastu wojskowych ze szkoły podchorążych Królestwa Kongresowego w Warszawie, zgrupowanych wokół osoby Piotra Wysockiego. Sprzysiężenie powstało na fali ożywienia narodowego wywołanego sądem sejmowym, a także porażkami Rosji w wojnie z Turcją. Polonia - (WWV 39) Uwertura na orkiestrę C dur, skomponowana przez Ryszarda Wagnera w wieku 23 lat, w 1836 roku. Wagner napisał tę uwerturę będąc pod wrażeniem jedności i odwagi Polaków w czasie powstania listopadowego, w dążeniu przez nich do wywalczenia niepodległości. Na powstanie utworu wpłynął fakt ciągnących przez jego rodzinny Lipsk oddziałów rozbitej armii polskiej, zmierzających ku Francji po upadku Powstania Listopadowego, a także spotkaniem z jednym z jego bohaterów, hrabią Wincentym Tyszkiewiczem. W roku 1832 uczestniczył natomiast w urządzonych przez emigrantów obchodach rocznicy 3 Maja, słuchając polskich pieśni patriotycznych.

    Wydarzenia 1846 r. na ziemiach polskich. W 1845 r. nastąpiło porozumienie się wielu istniejących w Królestwie Polskim organizacji narodowo-niepodległościowych w sprawie przygotowania we wszystkich trzech zaborach ogólnonarodowego powstania, którego termin wyznaczono na wiosnę 1846 r. Jego naczelnym wodzem miał być Ludwik Mierosławski. Przygotowania te były jednakże niekonsekwentne i rozproszone, częściowo zostały zdekonspirowane przez zaniepokojonych "rewolucją" konserwatywnych ziemian, odgrywających dużą rolę w tajnych organizacjach polskich. Związane z tym aresztowania kierownictwa powstańczego w Poznańskiem, uniemożliwiły przeprowadzenie akcji powstańczych na terenach, będących pod zaborem pruskim. Ostatecznie do powstania doszło tylko w Galicji, gdzie rozproszone i niewielkie wystąpienia powstańcze zostały szybko stłumione przez władze austriackie, oraz w Rzeczypospolitej Krakowskiej. Wzięcie Arsenału – obraz Marcina Zaleskiego namalowany na płótnie w roku 1831. Obraz przedstawia walkę pod Arsenałem w nocy z 29 na 30 listopada 1830 r. W tę noc ludność Warszawy wraz z grupą powstańców zdobyła budynek Arsenału, wspierając tym samym rozpoczynające się powstanie listopadowe. Na nastrojowym i nieco mrocznym obrazie widać akcję zajęcia Arsenału, palący się budynek i spontaniczną walkę powstańców.

    Zemsta Ludu – tajny komitet założony 28 grudnia 1832 przez Joachima Lelewela i Józefa Zaliwskiego. Celem tej organizacji było zorganizowanie zbrojnej wyprawy do Królestwa Polskiego i wywołanie rewolucji. W 1833 małe grupki spiskowców pod dowództwem płk. Zaliwskiego, współinicjatora nocy listopadowej, przedostały się do Królestwa Polskiego licząc na wywołanie zbrojnego powstania. Miało ono być częścią rewolucji ogólnoeuropejskiej przygotowanej przez karbonariuszy. Jednak policja rosyjska i austriacka szybko rozprawiła się z partyzantami, a Zaliwski został osadzony w austriackim więzieniu.

    Aleksiej Andriejewicz Gendre (ros. Алексей Андреевич Жандр) (ur. 1776 – zm. 29 listopada 1830 w Warszawie) – generał-major Armii Imperium Rosyjskiego, członek sztabu Wielkiego Księcia Konstantego, funkcjonariusz policji tajnej przybocznej Konstantego. Zginął w czasie napadu na Belweder w Warszawie w czasie Nocy Listopadowej, zakłuty bagnetami sprzysiężonych.

    Partia powstańcza – nieregularny oddział powstańczy, oddział wojskowy złożony głównie z ochotników, prowadzący działania o charakterze partyzanckim. Określenie odnosząc się zwykle do polskich oddziałów z okresu powstania listopadowego i styczniowego, cechujących się różnorodnym uzbrojeniem (m.in. drągi i kosy) oraz zmiennym składem osobowym (od kilku do kilku tysięcy ludzi, zwykle jednak niewielkie oddziały, często się rozpraszające i łączące się z innymi w nową partię bądź przyłączające się do innego oddziału). Potyczka żołnierzy polskich i radzieckich w Lesznie w 1947 – starcie zbrojne pomiędzy oddziałem ludowego Wojska Polskiego i żołnierzami Armii Radzieckiej, do którego doszło na dworcu kolejowym w Lesznie w nocy z 27 na 28 maja 1947. Przyczyną potyczki była próba uwolnienia kobiety, rzekomo porwanej przez żołnierzy radzieckich. W starciu zginęło trzech żołnierzy radzieckich. W wyniku rozprawy sądowej, przeprowadzonej z pogwałceniem zasad uczciwego procesu, trzech polskich żołnierzy, którzy wzięli udział w starciu, rozstrzelano, a sześć innych osób skazano na kary więzienia.

    Dodano: 29.11.2010. 13:33  


    Najnowsze