• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • 50 lat temu zmarł gen. W. Czuma - d-ca obrony Warszawy we wrześniu 1939 r.

    07.04.2012. 23:04
    opublikowane przez: Redakcja Naukowy.pl


    "Wódz Naczelny powierzył nam obronę stolicy. Żąda on, by o mury Warszawy rozbił się napór wroga. Objęliśmy pozycję, z której nie ma zejścia" - pisał gen. Walerian Czuma w rozkazie do żołnierzy we wrześniu 1939 r. 7 kwietnia mija 50 lat od śmierci tego bohaterskiego dowódcy Obrony Warszawy.


    ,,Gdyśmy 1 października (1939 r. - PAP) z generałem Rómmlem i Kutrzebą na czele wyjeżdżali z Warszawy do obozu jeńców, przemówił do nas gen. Blaskowitz, dowódca armii oblegającej Warszawę. Refrenem powtarzającym się kilkakrotnie w jego mowie był +Festung Warschau+, Twierdza Warszawa. (...) Nie wiem, co Blaskowitz rozumiał przez wyrażenie - Twierdza Warszawa, ale jestem przekonany, że wiedział dobrze, że tymi bunkrami były piersi żołnierzy i bohaterskiej ludności Warszawy" - wspominał po latach gen. Czuma. (Z. Mierzwiński ,,Generałowie II Rzeczypospolitej")

    Walerian Czuma urodził się 24 grudnia 1890 r. w Niepołomicach. Po ukończeniu gimnazjum w Wadowicach, studiował na Akademii Rolniczej w Wiedniu, gdzie wstąpił do Związku Strzeleckiego.

    Od sierpnia 1914 r. służył w Legionach Polskich, jako dowódca plutonu, a następnie kompanii i batalionu. Brał udział we wszystkich walkach II Brygady Legionów. W bitwie pod Kostiuchnówką 5 lipca 1916 r. został ciężko ranny. Pomimo półtorarocznego leczenia, skutki ran odczuwał do końca życia.

    W lutym 1918 r. wraz z II Brygadą przeszedł na drugą stronę frontu pod Rarańczą. Następnie został wyznaczony przez gen. Józefa Hallera do organizowania oddziałów polskich na Syberii.

    Po przedarciu się przez front bolszewicko-czeski na początku sierpnia 1918 r. dotarł do Ufy i objął dowództwo wojsk polskich we wschodniej Rosji i na Syberii.

    Utworzona przez niego 5. Dywizja Strzelców Polskich walczyła z bolszewikami, wspomagając rosyjskie wojska kontrrewolucyjne admirała Aleksandra Kołczaka, Korpus Czechosłowacki i wojska Ententy.

    W styczniu 1920 r., po kapitulacji 5. Dywizji w rejonie Krasnojarska, Czuma został wzięty do niewoli. W sowieckich więzieniach w Krasnojarsku, Omsku i Moskwie przetrzymywany był do stycznia 1922 r. Do ojczyzny powrócił w drodze wymiany za bolszewickich komisarzy.

    Oceniając czas walki o suwerenną Polskę pisał w 1928 r.: "Nie wytargował Wolności i Niepodległości Ojczyzny dyplomata czy polityk, ale zdobył ją i ugruntował jej podstawę geniusz Wolności i bohaterski wysiłek Żołnierza".

    W II Rzeczpospolitej Czuma ukończył kurs wyższych dowódców w Rembertowie oraz kurs Wyższych Studiów Wojskowych w Warszawie. Od 1922 do 1927 r. był dowódcą 19. Dywizji Piechoty. Później został przeniesiony na dowódcę Obszaru Warownego Wilno, a w 1928 r. objął stanowisko dowódcy 5. Dywizji Piechoty we Lwowie, na którym pozostawał do 1938 r. W roku 1929 został mianowany generałem brygady.

    W lutym 1939 r. mianowano go komendantem głównym Straży Granicznej.

    Po wybuchu wojny, od 3 do 28 września 1939 r. gen. Czuma był dowódcą Obrony Warszawy, kierując heroiczną walką wspólnie z Komisarzem Cywilnym Stefanem Starzyńskim.

    Po latach tak wspominał warunki w jakich zaczął organizować obronę stolicy: ,,Do najcięższych przeżyć, jakie miałem w swym życiu wojskowym, należą chwile, jakie przeżyłem w pamiętnych dniach września 1939 r. Dostałem zadanie obrony Warszawy przed możliwym zagonem niemieckiej, czwartej dywizji pancernej, która rozbiwszy front skierowała się na Piotrków, skąd mogła uderzyć na Warszawę. Środki do obrony, jakie otrzymałem na razie, były to cztery baony piechoty, niepełne i niekompletnie uzbrojone. Początkowo nie było artylerii polowej ani przeciwpancernej". (Z. Mierzwiński ,,Generałowie II Rzeczypospolitej")

    Z kolei płk Tadeusz Tomaszewski, szef sztabu gen. Czumy, relacjonując jego pierwszą odprawę po objęciu funkcji dowódcy obrony stolicy, pisał: ,,Wyczuwam wyraźnie, że obecni ulegają sile bijącej z osoby generała, ulegając jego woli i patrzą weń z zaufaniem. (...) Mówi o barykadach, o walce ulicznej itp., słowem, mówi rzeczowo, przekonywująco, mocno i wszyscy obecni rozjeżdżają się z uczuciem pewności i wiary". (,,Wrzesień 1939 w relacjach i wspomnieniach")

    Od 9 września obrona Warszawy została formalnie podporządkowana gen. Juliuszowi Rómmlowi, dowódcy utworzonej Armii "Warszawa". Gen. Czuma nadal jednak pozostawał dowódcą obrony stolicy.

    Sytuacja ta powodowała konflikty, wynikające m.in. z negatywnej opinii gen. Rómmla na temat podejmowania działań zaczepnych. Nie zgodził się on np. na wysłanie dywizji mającej udzielić pomocy wycofującej się Armii "Poznań". Wielu oficerów przyznawało wówczas rację gen. Czumie, widząc w działaniach ofensywnych szansę przerwania izolacji stolicy.

    Mimo różnicy zdań gen. Rómmel, charakteryzując w 1945 r. postać gen. Czumy, pisał: "Bardzo dobry dowódca i pewny żołnierz. Człowiek prawy, uczciwy. W Warszawie spisał się bardzo dobrze w tak trudnych warunkach. Umysł żywy i prosto myślący".

    Po kapitulacji Warszawy gen. Czuma był więźniem kilku niemieckich oflagów. Ciężko chorował na szkorbut, przy wzroście 180 cm ważył zaledwie 49 kg. W kwietniu 1945 r. uwolniły go oddziały amerykańskie.

    Po wojnie trafił do Paryża, a później do Nicei, gdzie leczył się z ran wojennych. Postanowił nie wracać do kraju i osiedlił się w Anglii, gdzie poświęcił się pracy na roli. Obrażenia odniesione podczas wojny odbiły się jednak negatywnie na jego zdrowiu. Po dwóch wylewach krwi do mózgu, trzeci - okazał się śmiertelny.

    Niedoceniany i marginalizowany przez władze PRL gen. Walerian Czuma zmarł 7 kwietnia 1962 r. w polskim szpitalu w Penley. Pochowano go na cmentarzu w Wrexham w Walii. W czerwcu 2004 r., na prośbę rodziny, do Polski sprowadzona została urna z prochami generała. Po uroczystej mszy świętej w Katedrze Polowej Wojska Polskiego złożono ją na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

    Gen. Czuma odznaczony był m.in. orderem Virtuti Militari IV i V klasy, orderem Polonia Restituta III i IV klasy, Krzyżem Niepodległości z Mieczami oraz czterokrotnie Krzyżem Walecznych.

    PAP - Nauka w Polsce, Mariusz Jarosński 

    mjs/ ls/bsz


    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    Walerian Czuma (ur. 24 grudnia 1890 w Niepołomicach, zm. 7 kwietnia 1962 w Wrexham, Walia), generał brygady Wojska Polskiego, komendant Straży Granicznej, działacz społeczny, dowódca obrony Warszawy we wrześniu 1939. Kapitulacja Warszawy – o godzinie 13.15, w dniu 28 września 1939 w budynku fabryki Skody na Rakowcu gen. Tadeusz Kutrzeba i gen. Johannes Blaskowitz podpisali umowę o kapitulacji Warszawy. Ustalono, że do niewoli pójdą tylko polscy oficerowie, żołnierze mieli zostać zwolnieni do domów. Ostatecznie do niewoli niemieckiej dostało się ok. 120-140 tys. polskich żołnierzy walczących w obronie Warszawy. Prezydent miasta Stefan Starzyński wygłosił ostatnie przemówienie przez radio. Mieszkańcom miasta wiadomość o poddaniu się ogłoszono za pośrednictwem plakatów. W trakcie walk zginęło 10 tys. mieszkańców i 2 tys. wojskowych. Zniszczeniu uległo 10 procent budynków, w tym Zamek Królewski. Dla stolicy zaczął się prawie sześcioletni okres okupacji niemieckiej, zakończony 17 stycznia 1945 roku. Bombardowanie Warszawy – seria nalotów wykonana przez Luftwaffe podczas bitwy o Warszawę. Stolicy broniły pododdziały Ośrodka Obrony Przeciwlotniczej Warszawa (czynna OPL), bierna OPL oraz – do 6 września – Brygada Pościgowa. Ze względu na niepełne dane niemieckie (zniszczenie części archiwów pod koniec wojny) wszystkie szczegóły nalotów nie są znane.

    Robotnicza Brygada Obrony Warszawy lub Ochotnicza Robotnicza Brygada Obrony Warszawy – działająca od 6 września 1939 w Warszawie formacja ochotnicza obrony cywilnej, powołana z inicjatywy działaczy PPS a zwłaszcza Zygmunta Zaremby. Jej dowódcą był kpt. Marian Kenig. Semper invicta (łac. Zawsze niezwyciężona) – dewiza miasta stołecznego Warszawy. 9 listopada 1939 która decyzją naczelnego wodza generała dywizji Władysława Sikorskiego, została wraz z orderem Virtuti Militari dodana do herbu Warszawy "w uznaniu bohaterskiego, wytrwałego męstwa dowiedzionego przez ludność stołecznego miasta Warszawy w obronie przeciw najazdowi niemieckiemu".

    Bitwa pod Łomiankami – bitwa kampanii wrześniowej w rejonie wsi Łomianki koło Warszawy, która odbyła się 22 września 1939 pomiędzy niedobitkami wojsk polskich z Armii Pomorze i Poznań pod dowództwem generała Mikołaja Bołtucia (około 5000 żołnierzy), a wojskami niemieckimi blokującymi oblężoną Warszawę. Bój ten zakończył bitwę nad Bzurą. Mieczysław Dębicki (ur. 4 września 1926 w Pikułowicach k. Lwowa, zm. 7 marca 2001 w Warszawie) – polski dowódca wojskowy, generał dywizji Wojska Polskiego, szef Wojsk Ochrony Pogranicza (1965–1971), zastępca sekretarza – szef Sekretariatu Komitetu Obrony Kraju (1971–1983), I zastępca Głównego Inspektora Obrony Terytorialnej – szef Inspektoratu Obrony Terytorialnej i Wojsk Obrony Wewnętrznej (1986–1988), działacz partyjny, doktor nauk historycznych, prezydent Warszawy (1982–1986).

    Elektrownia Powiśle – elektrownia uruchomiona w 1904 w Warszawie na Powiślu, znana też pod nazwą Elektrownia Warszawska i Elektrownia Miejska. Elektrownia zbudowana jako prywatna w 1933 dostała się pod nadzór państwowy, w 1937 przejęta przez Zarząd Miasta Warszawy. Elektrownia działała w okresie obrony Warszawy w 1939 i w okresie powstania warszawskiego w 1944. Uruchomiona już w 1945 została zamknięta na początku lat 90. XX wieku. Leon Kąkol (ur. 19 września 1898 r. w Cieszeniu na Kaszubach - zm. 24 lutego 1976 r.) W 1917 r. został wcielony do armii niemieckiej. walczył pod Verdun i Leou. Od 1918 r. L. Kąkol postanowił przyłączyć się do walki o Polskę. Chciał walczyć w Powstaniu Wielkopolskim 1918-1919, ale w czasie próby przedostania się do Poznania został aresztowany przez Niemców i osądzony w Gdańsku, a osadzony w więzieniu w Grudziądzu. Po uwolnieniu 17 lutego 1920 r ochotniczo wstąpił do armii polskiej. Brał udział w wojnie w 1920 r. oraz w Bitwie Warszawskiej. Został ranny 19 września 1920 r. podczas ataku na Kamień Królewski. Odznaczony medalem Polska Swemu Obrońcy. Po wyjściu ze szpitala skierowano go na kurs podoficerski, a następnie został kierownikiem oświaty w kompani pułku strzeleckiego. W 1922 r. wystąpił z wojska, ponieważ chciał poświęcić się służbie w oświacie. Służbę opuścił w stopniu podporucznika. Pierwszą pracę w szkolnictwie otrzymał w niewielkiej szkole wiejskiej w Staniszewie w 1922 r. W 1926 r. zdał maturę, było to w seminarium nauczycielskim w Toruniu. Kształcił się dalej, a ukończył wyższy kurs nauczycielski w Warszawie i Poznaniu. W 1929 r. rozpoczął pracę w szkole w Grzybnie koło Kartuz. Za zasługi na polu wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego otrzymał 19 marca 1936 r. Srebrny Krzyż Zasługi. W 1938 r. przeniósł się do Gdyni i zaczął pracę w Szkole Podstawowej Nr 9 na Cisowej. 1 września 1939 r. zastał go bez przydziału mobilizacyjnego, dlatego 2 września 1939 r. zgłasza się jako ochotnik do wojska. Otrzymał przydział do Dowództwa Lądowej Obrony Wybrzeża, jako oficer łącznikowy i pozostawał w bezpośredniej dyspozycji dowódcy LOW, płk Stanisława Dąbka. Przebywał jako jeniec wojenny w obozach: Prenzlau-Oflag II A, Neubrandenburg-Oflag II E, Gros Born-Oflag II D. Podczas życia obozowego prowadził zajęcia dla żołnierzy m.in. z historii Polski. Ukończył w oflagu wyższe studia pedagogiczno-społeczne, które po wojnie w 1947 r. pozytywnie zweryfikowano w Warszawie. W 1945 r. wraz z innymi oficerami został wyzwolony przez Aliantów i przydzielony do dywizji generała Stanisława Maczka. Awansował na porucznika. Od czerwca 1945 r. do maja 1946 r. prowadził wraz z innymi żołnierzami o wykształceniu pedagogicznym szkołę w Westrhauderfehn dla polskich dzieci, których wiele przebywało na terenie Niemiec. W 1946 r. wrócił do kraju, ale tu nie ominęły go problemy polityczne. Kiedy w 1949 r. część PPS przeszła do PZPR (Polska Zjednoczona Partia Robotnicza), Leon Kąkol został skreślony z listy PPS. Jako nauczyciel geografii i kierownik poświęcił się całkowicie pracy w szkole. W 1954 r. z przyczyn politycznych przestał być kierownikiem, jako żołnierz walczący w wojnie z bolszewikami w 1920 r. i posiadając syna, który wstąpił do zakonu Jezuitów był niewygodny dla władz komunistycznych. W wyniku zmian politycznych w latach 1956-1957 powrócił 1 stycznia 1957 roku do funkcji Kierownika Szkoły Podstawowej Nr 2 w Gdyni. Funkcję kierownika szkoły pełnił do 1968 r. i prowadził naukę w szkole.

    Ernest Buchta (ur. w Krośnie w 1897, zm. 27 września 1944 w Dössel) – oficer sztabu, mjr dypl. służył w sztabie piechoty, dowódca w WP w 1918 r. i 1920 r., i szef Oddziału IV, w sztabie Armii Modlin związku operacyjnego Wojska Polskiego w wojnie obronnej 1939 r. utworzonego 23 marca 1939 w celu obrony północnego podejścia do Warszawy od strony Prus Wschodnich.

    Tadeusz Jauer (ur. 29 października 1939 w Luboniu, zm. 6 maja 2006 w Warszawie) – generał dywizji Wojska Polskiego, doktor nauk wojskowych, szef Wojsk Obrony Przeciwlotniczej.

    Czesław Bardzik ps. Jodła (1917-1991) – uczestnik kampanii wrześniowej jako żołnierz 56 Pułku Piechoty, w czasie obrony Warszawy uzyskał stopień kaprala. Dowódca 5 plutonu 20 batalionu 35 pułku piechoty AK. 7 lipca 1944 r. rozkazem dowódcy 20 batalionu ppłk Konstantego Witkowskiego ,,Millera,, został awansowany do stopnia podporucznika, działał na Lubelszczyźnie, z zawodu leśnik. 11 marca 1947 r. ujawnił się i pracował w swoim zawodzie. Był w obozie w Neudingen. Bolesław Pawłowicz (ur. 1917, zm. 16 września 1944 w Warszawie) – polski prawnik, uczestnik obrony Warszawy podczas kampanii wrześniowej, w powstaniu warszawskim żołnierz pułku "Baszta" Armii Krajowej.

    Marian Mieczysław Kenig (ur. 29 lipca 1895 w Warszawie, zm. 13 maja 1959 tamże) – ekonomista, działacz Polskiej Partii Socjalistycznej, kapitan piechoty Wojska Polskiego, dowódca Robotniczej Brygady Obrony Warszawy.

    Dodano: 07.04.2012. 23:04  


    Najnowsze