• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • 65. rocznica procesu szesnastu

    18.06.2010. 01:18
    opublikowane przez: Redakcja Naukowy.pl

    Mija 65. rocznica procesu szesnastu. W dniach 18-21 czerwca 1945 r. w Moskwie przed Kolegium Wojskowym Sądu Najwyższego Związku Radzieckiego odbył się pokazowy proces szesnastu przywódców Polski Podziemnej. Przewodniczył mu przewodniczący Kolegium gen. płk Wasilij Ulrich. Oskarżycielami byli mjr służby sprawiedliwości Nikołaj Afanasjew - generalny prokurator wojskowy Armii Czerwonej i Roman Rudenko, radca państwowy służby sprawiedliwości drugiej klasy.

    "W zamierzeniu Stalina moskiewski proces miał skompromitować legalne Polskie Państwo Podziemne i Armię Krajową. Miał też pokazać Zachodowi, kto sprawuje władzę we Wschodniej Europie" - mówi dr hab. Tadeusz Kondracki z Instytutu Historii PAN. Stalin wykorzystał także proces w grze prowadzonej przeciwko Stanisławowi Mikołajczykowi.

    W dniach procesu w Moskwie, nieopodal gmachu sądu, toczyły się rozmowy, w wyniku których 28 czerwca 1945 r. powstał tzw. Rząd Tymczasowy Jedności Narodowej, z Mikołajczykiem jako wicepremierem.

    Na ławie oskarżonych zasiedli:

    - gen. Leopold Okulicki "Niedźwiadek", ostatni dowódca AK, Komendant Główny organizacji "Nie";

    - Jan Stanisław Jankowski, wicepremier, Delegat Rządu na Kraj, działacz Stronnictwa Pracy;

    - Adam Bień, pierwszy zastępca Delegata Rządu RP na Kraj, działacz ruchu ludowego rekomendowany przez Stronnictwo Ludowe "Roch", członek Krajowej Rady Ministrów;

    - Stanisław Jasiukowicz, zastępca Delegata Rządu RP na Kraj, minister dla spraw kraju, wiceprezes Stronnictwa Narodowego;

    - Kazimierz Pużak, przewodniczący Rady Jedności Narodowej, przywódca i współtwórca PPS-WRN;

    - Kazimierz Bagiński, wiceprzewodniczący RJN, wiceprzewodniczący Stronnictwa Ludowego;

    - Aleksander Zwierzyński, wiceprzewodniczący RJN, prezes Zarządu Głównego Stronnictwa Narodowego;

    - Eugeniusz Czarnowski, członek RJN, prezes Zjednoczenia Demokratycznego;

    - Józef Chaciński, członek RJN, prezes Stronnictwa Pracy;

    - Stanisław Mierzwa, członek RJN, przedstawiciel Stronnictwa Ludowego;

    - Zbigniew Stypułkowski, członek RJN, przedstawiciel Stronnictwa Narodowego, sekretarz generalny Tymczasowej Narodowej Rady Politycznej;

    - Franciszek Urbański, członek RJN, przedstawiciel Stronnictwa Pracy;

    - Stanisław Michałowski, członek RJN, wiceprezes Zjednoczenia Demokratycznego;

    - Kazimierz Kobylański, członek RJN, przedstawiciel Stronnictwa Narodowego, członek sztabu Narodowych Sił Zbrojnych;

    - Józef Stemler - Dąbski, wiceminister Departamentu Informacji Delegatury RP;

    - Antoni Pajdak, minister dla spraw kraju i III zastępca Delegata Rządu był sądzony w innym procesie.

    Jak podkreśla dr hab. Kondracki, proces szesnastu był wynikiem sowieckiej intrygi, zmierzającej do likwidacji polskiego podziemia wiernego legalnym władzom Rzeczypospolitej, rezydującym w Londynie.

    W następstwie zakończonej 11 lutego 1945 r. konferencji w Jałcie, sojusznicy Polski - Wielka Brytania i Stany Zjednoczone - przystali na koncepcję Stalina budowy w Polsce koalicyjnego rządu, z udziałem przedstawicieli emigracji. Taki też powód przedstawiono w oficjalnej ofercie rozmów skierowanej do polskiego podziemia niepodległościowego przez pełnomocnika Stalina, gen. Iwana Sierowa.

    "Stawiało to stronę polską w bardzo niewygodnej pozycji - odrzucenie oferty rozmów zostałoby negatywnie odczytane w Londynie i Waszyngtonie, jako bojkotowanie promowanego przez Zachód procesu +pojednania narodowego+. Dlatego też Polacy - mimo obaw - przyjęli sowiecką ofertę, przy zapewnieniu gwarancji bezpieczeństwa" - mówi dr Tadeusz Kondracki. Mimo to, po przybyciu do Pruszkowa na spotkanie 27 marca 1945 r. zostali aresztowani, przewiezieni do Moskwy i poddani śledztwu. Aż do początku maja 1945 r. Sowieci ukrywali przed zachodnimi sojusznikami fakt porwania działaczy polskich.

    Proces rozpoczął się 18 czerwca 1945 roku. Od początku było widać, że rozprawa ma charakter propagandowy. Na sali obecni byli korespondenci i fotografowie prasy zachodniej. Obserwatorami procesu byli także członkowie brytyjskiej Misji Freston - zrzuceni do Polski w grudniu 1944 r. i przejęci przez Sowietów.

    Gen. Leopold Okulicki, wicepremier Jan Stanisław Jankowski oraz ministrowie Stanisław Jasiukowicz i Adam Bień zostali oskarżeni o to, że byli "twórcami i kierownikami polskiej organizacji podziemnej na tyłach Armii Czerwonej na terytorium zachodnich obszarów Białorusi i Ukrainy, na Litwie i w Polsce" oraz że "działając według instrukcji tzw. polskiego rządu emigracyjnego w Londynie" kierowali "robotą wywrotową przeciwko Armii Czerwonej i Związkowi Radzieckiemu", "dokonywaniem aktów terroru w stosunku do oficerów i żołnierzy Armii Czerwonej", "organizowaniem zamachów i napadów" oraz "prowadzeniem propagandy wrogiej wobec Związku Sowieckiego i Armii Czerwonej".

    Gen. Okulicki był oskarżony także o "prowadzenie pracy wywiadowczo - szpiegowskiej na tyłach Armii Czerwonej". Generała oskarżano także o stworzenie zakonspirowanej organizacji wojskowo - politycznej "Nie".

    Antoni Pajdak, Kazimierz Pużak, Aleksander Zwierzyński, Kazimierz Bagiński, Stanisław Mierzwa, Zbigniew Stypułkowski, Eugeniusz Czarnowski, Józef Chaciński, Franciszek Urbański, Stanisław Michałowski, Kazimierz Kobylański i Józef Stemler - Dąbski usłyszeli zarzut "udziału w robocie wywrotowej polskich organizacji podziemnych na terytorium Polski, na tyłach Armii Czerwonej".

    Oskarżeni, z wyjątkiem Zbigniewa Stypułowskiego, przyznali się do zarzucanych im czynów. Według obserwatorów, Okulicki "bronił się z dużą odwagą i nieustępliwością".

    "Proces ten ma charakter polityczny. Nie możecie dowieść, że nie walczyliśmy z Niemcami w ciągu pięciu lat, ale jak w każdym takim procesie politycznym pragnęliście pozbawić nas tego argumentu. Oskarżacie nas o współpracę z Niemcami, godząc w nasz honor. Oskarżając 300 tysięcy żołnierzy Armii Krajowej, oskarżacie cały naród polski" - mówił gen. Okulicki podczas procesu.

    21 czerwca 1945 roku Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego Związku Radzieckiego ogłosiło wyrok. Generał Leopold Okulicki, ostatni dowódca Armii Krajowej otrzymał wyrok 10 lat więzienia.

    Jan Stanisław Jankowski, wicepremier i Delegat Rządu na Kraj został skazany na 8 lat więzienia.

    Adam Bień i Stanisław Jasiukowicz, członkowie Krajowej Rady Ministrów zostali skazani na 5 lat więzienia, a Kazimierz Pużak, przewodniczący Rady Jedności Narodowej - na półtora roku, zaś Kazimierz Bagiński na rok więzienia.

    Aleksandrowi Zwierzyńskiemu zasądzono karę 8 miesięcy więzienia, a Eugeniuszowi Czarnowskiemu - pół roku więzienia. Stanisław Mierzwa, Zbigniew Stypułkowski, Józef Chaciński i Franciszek Urbański zostali skazani na cztery miesiące więzienia.

    Stanisław Michałowski, Kazimierz Kobylański i Józef Stemler - Dąbski zostali uniewinnieni.

    Sądzony później członek Krajowej Rady Ministrów Antoni Pajdak otrzymał wyrok 5 lat więzienia. Karę przedłużono później o 3 lata łagru.

    "Jak na kaliber zarzutów i dotychczasową praktykę sowieckiego wymiaru +sprawiedliwości+ wyroki nie były nazbyt surowe. Bo też i nie o wyroki tu chodziło. Moskwa pokazała, kto jest panem wschodniej Europy, a zarazem kreowała się na Zachodzie jako kraj +sprawiedliwie+ sądzący nawet zatwardziałych wrogów ZSRR" - mówi dr Kondracki.

    Mimo to trzej główni podsądni - skazani w procesie moskiewskim - nie powrócili już do Polski. Delegat rządu Jan Stanisław Jankowski zmarł w 1953 r. Nie jest znana data śmierci ministra Stanisława Jasiukowicza. Ostatni dowódca Armii Krajowej gen. Leopold Okulicki "Niedźwiadek" zmarł w 1946 roku.

    Po powrocie do Polski zmarł w 1947 r. Eugeniusz Czarnowski. Weteran PPS Kazimierz Pużak, który uniknął śmierci z rąk Sowietów, zmarł w tragicznych okolicznościach już po powrocie do rządzonej przez komunistów Polski (30 kwietnia 1950 r. w więzieniu w Rawiczu). Józef Chaciński zmarł w 1954 r., Franciszek Urbański w 1955 r., Aleksander Zwierzyński w 1958 r., Józef Stemler - Dąbski w 1965 r., a Kazimierz Kobylański w 1978 r. Kazimierz Bagiński zmarł w Stanach Zjednoczonych w 1966 r., a Zbigniew Stypułkowski w 1979 r. w Londynie. Ostatnim z "szesnastu" był Adam Bień. Zmarł 4 marca 1998 r. w Warszawie. Miał 99 lat.

    Proces moskiewski pozostał - obok Katynia - symbolem brutalnej radzieckiej polityki w Polsce - oskarżeniem stalinowskiego reżimu i jego warszawskich pomocników. ESZ

    PAP - Nauka w Polsce

    agt/bsz


    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    Kalendarium powstania warszawskiego - 30 lipca: Wicepremier i Delegat Rządu na Kraj J. Jankowski spotkał się z władzami Stronnictwa Pracy - krajowym prezesem tej partii - J. Chacińskim i przewodniczącym RJN J. Braunem. Poinformował ich o rychłym wybuchu powstania. Chaciński gwałtownie protestował a Braun zauważył, że żołnierze nie mają broni. Józef Niećko (ur. 25 marca 1891 w Kozłówce, zm. 20 listopada 1953 w Warszawie) – polski publicysta, działacz ruchu ludowego, kierownik Związku Młodzieży Wiejskiej RP "Wici" (1928–1939), członek Rady Naczelnej Stronnictwa Ludowego, prezes Centralnego Komitetu Wykonawczego Polskiego Stronnictwa Ludowego (1947–1949), prezes Rady Naczelnej Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego (1949–1953), poseł do Krajowej Rady Narodowej (1945–1947), członek Rady Państwa (1948–1953). Kazimierz Pużak, pseudonim Bazyli (ur. 26 sierpnia 1883 w Tarnopolu, zm. 30 kwietnia 1950 w Rawiczu) – polski działacz socjalistyczny ukraińskiego pochodzenia, poseł na Sejm Ustawodawczy oraz I, II i III kadencji w II RP. W okresie II wojny światowej organizator i sekretarz generalny PPS-WRN, komendant główny Gwardii Ludowej WRN. Przewodniczący podziemnego parlamentu Rady Jedności Narodowej. Aresztowany w 1945 przez NKWD i sądzony w procesie szesnastu. Aresztowany ponownie przez UB w 1947 i skazany w procesie na 10 lat. Zmarł w więzieniu w Rawiczu.

    Gazeta Ludowa – gazeta Polskiego Stronnictwa Ludowego, która wychodziła w wyniku porozumienia z czerwca 1945 zawartego w Moskwie między reprezentantami KRN a Stanisławem Mikołajczykiem o utworzeniu Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej. Stronnictwo Ludowe "Wola Ludu" - polska chłopska partia polityczna założona na przełomie lat 1943 i 1944 z inicjatywy Polskiej Partii Robotniczej. Zajmowała stanowisko prokomunistyczne. Po wyzwoleniu wschodnich terenów RP przez Armię Czerwoną utworzyła Stronnictwo Ludowe. Działacze partii w dużej mierze wywodzili się z ówczesnego PPR i Stronnictwa Ludowego "Roch". Wiceprezesem partii był Stanisław Kotek-Agroszewski, były członek Stronnictwa Ludowego "Roch" i żołnierz Batalionów Chłopskich. Ugrupowanie posiadało swoich przedstawicieli w PKWN i Krajowej Radzie Narodowej.

    Stanisław Mikołajczyk (ur. 18 lipca 1901 w Dorsten-Holsterhausen, zm. 13 grudnia 1966 w Waszyngtonie) – polski polityk, przywódca Polskiego Stronnictwa Ludowego, poseł na Sejm II RP (III kadencji), premier rządu RP na uchodźstwie, po II wojnie światowej poseł do Krajowej Rady Narodowej i na Sejm Ustawodawczy, wicepremier i minister rolnictwa w Tymczasowym Rządzie Jedności Narodowej. Stanisław Brodziński (ur. 30 kwietnia 1915, zm. 8 marca 2009) – polski komunista, organizator i żołnierz GL i AL w Obwodzie Krakowskim i Okręgu Miechowskim. Brał udział w walkach z Niemcami. Po wojnie członek prezydium Rady Krajowej Żołnierzy Armii Ludowej ZKRPiBWP. Od 1965/1966 jeden z przywódców założonej przez Kazimierza Mijala maoistowskiej Komunistycznej Partii Polski.

    Kazimierz Mirecki, ps. Kazimierz, Żmuda, Tadeusz (ur. 10 kwietnia 1910 w Ulanowie w pow. Nisko, zm. 1 kwietnia 1999 w Chicago) – członek Młodzieży Wszechpolskiej i Stronnictwa Narodowego oraz Narodowo-Ludowej Organizacji Wojskowej, Narodowej Organizacji Wojskowej, Armii Krajowej i Narodowego Zjednoczenia Wojskowego. Stanisław Oleksiak, ps. Kozic (ur. 1924) – żołnierz Armii Krajowej, działacz polskich środowisk kombatanckich, prezes Zarządu Głównego Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej od 2010 roku.

    Stanisław Koter, ps. Andrzej Poręba (ur. 28 listopada 1908 w Rudach, zm. 12 kwietnia 1951 w Warszawie) – działacz ruchu ludowego, w latach 1943–1944 komendant główny Ludowej Straży Bezpieczeństwa, członek władz Polskiego Stronnictwa Ludowego, poseł na Sejm Ustawodawczy (należał m.in. do klubu PSL-Lewica, wraz z Kazimierzem Banachem i Czesławem Wycechem).

    Kazimierz Kobylański (ur. 1892 w Warszawie, zm. 1978) – inżynier, przedstawiciel Stronnictwa Narodowego w Radzie Jedności Narodowej, członek sztabu Narodowych Sił Zbrojnych.

    Zabójstwo Widerszala i Makowieckiego − zamachy na Ludwika Widerszala i Jerzego Makowieckiego, członków wydziału Biura Informacji i Propagandy Armii Krajowej, miały miejsce 13 czerwca 1944. Wyrok śmierci na działaczy podziemia wydał Witold Bieńkowski i prawdopodobnie oficerowie powiązani z ruchem nacjonalistycznym. Widerszal i Makowiecki pełnili kierownicze role w BIP i byli członkami centrolewicowego Stronnictwa Demokratycznego. Leopold Okulicki, ps. Niedźwiadek, Biedronka, Bronka, Jan, Jan Mrówka, Jan Ogór, Kobra, Konrad, Kula, Miller, Mrówka, Stary Boba, Osa, Pan Jan, Sęp, Termit (ur. 12 listopada 1898, zm. 24 grudnia 1946 w radzieckim więzieniu na Łubiance w Moskwie) – generał brygady Wojska Polskiego, współtwórca SZP-ZWZ-AK, ostatni komendant główny Armii Krajowej, komendant główny NIE. Więziony przez NKWD m.in. w Brygidkach (1941), na Łubiance (1941 i 1945), w Lefortowie (1941 i 1945) oraz na Butyrkach (1945-46).

    Michał Rola-Żymierski, także Michał Żymierski, Michał Żymirski, ps. „Rola”, „Morski”, właśc. Michał Łyżwiński (ur. 4 września 1890 w Krakowie, zm. 15 października 1989 w Warszawie) – oficer rezerwy Armii Austro-Węgier, generał brygady Wojska Polskiego w 1927 zdegradowany do stopnia szeregowego, dowódca Armii Ludowej (1944), Naczelny Dowódca Wojska Polskiego i minister obrony narodowej (1945–1949) i przewodniczący Państwowej Komisji Bezpieczeństwa, marszałek Polski, członek Prezydium Krajowej Rady Narodowej (1944–1947), poseł na Sejm Ustawodawczy (1947–1952), członek Rady Państwa (1949–1952), wiceprezes Narodowego Banku Polskiego, honorowy prezes Zarządu Głównego i Rady Naczelnej ZBoWiD, członek Komisji Wojskowej Biura Politycznego KC PZPR, nadzorującej Ludowe Wojsko Polskie od maja 1949 roku.

    Dodano: 18.06.2010. 01:18  


    Najnowsze