• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Archeolodzy o integracji nieinwazyjnych metod badawczych

    03.06.2011. 16:47
    opublikowane przez: Redakcja Naukowy.pl

    31 maja w Muzeum Archeologicznym w Poznaniu specjaliści związani z trzema nieinwazyjnymi metodami badawczymi dyskutowali o możliwościach ich konsolidacji dla potrzeb archeologii. Debata odbyła się w ramach posiedzenia Komisji Archeologicznej działającej przy Oddziale Poznańskim Polskiej Akademii Nauk.

    To pierwsze spotkanie Komisji Archeologicznej w Poznaniu zorganizowane w formie debaty. Jego pomysłodawcą i moderatorem był prof. Arkadiusz Marciniak z Instytutu Prahistorii UAM, Przewodniczący Komisji.

    "Dotychczas specjaliści od zdjęć lotniczych spotykali się we własnym gronie i dyskutowali nad wynikami wspólnie. Podobnie w przypadku naukowców korzystających z metod geofizycznych czy technologii LiDAR. Tymczasem rzadko podejmowane są dyskusje w mieszanym towarzystwie, które prowadziłyby do odpowiedzi na liczne pytania - m.in. dlaczego niektóre stanowiska archeologiczne manifestują się na zdjęciach lotniczych, a inne ujawniają się przy wykorzystaniu metod geofizycznych" - mówił prof. Włodzimierz Rączkowski z Instytutu Prahistorii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

    Naukowiec zaprezentował możliwości fotografii lotniczej wykorzystywane w polskiej archeologii na szerszą skalę od lat 90. ubiegłego wieku. Zaznaczył, że polscy archeolodzy najczęściej sięgają po tę metodę dokumentując proces wykopalisk i stanowiska o własnej formie terenowej, a nie w poszukiwaniu nieznanych stanowisk archeologicznych. Jednak, zdaniem naukowca, zdjęcie lotnicze wykorzystane w ten sposób nie wnosi z reguły żadnych informacji dodatkowych o stanowisku archeologicznym, ale stanowi tylko "ładny obrazek".

    Jak zaznaczył prof. Rączkowski, fotografia lotnicza, mimo że doskonale sprawdza się przy poszukiwaniach nowych stanowisk archeologicznych, ma również swoje ograniczenia.

    "Nie wszystkie obiekty archeologiczne są na nich widoczne - czasem tylko część, a czasem w ogóle, co zależne jest od wielu czynników i warunków prowadzenia rekonesansu. Tak czy owak informacja o stanowisku nigdy nie będzie pełna" - dodał archeolog.

    Zdaniem badacza, na informacje na zdjęciach lotniczych patrzymy przez pryzmat dotychczasowego doświadczenia badawczego. Zaobserwowane obiekty archeolodzy zwykle uznają za pełną informację o stanowisku i nie myślą o tym, czego nie widać na konkretnym zdjęciu.

    Prof. Krzysztof Misiewicz z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie zaprezentował wyniki pracy nowatorskiego urządzenia - magnetometru cezowego sprzężonego z zestawem do lokalizacji satelitarnej GPS RTK oraz możliwości fotografii wykonywanej w podczerwieni.

    Natomiast Łukasz Banaszak, doktorant w Instytucie Prahistorii przybliżył słabo rozpowszechnioną wśród polskich archeologów technologię skanowania LiDAR (serwis Nauka w Polsce opisywał ją tutaj).

    W czasie dyskusji pojawiła się rozbieżność opinii na temat weryfikacji badań. Prof. Rączkowski stwierdził, że sprawdzenie poprawności konkretnej metody nieinwazyjnej można dokonać z pomocą innej metody nieinwazyjnej. Jego zdaniem, metoda wykopaliskowa jest tylko jedną z możliwych do zastosowania, ale wcale nie musi mieć waloru rozstrzygającego, gdyż możliwości percepcji archeologa ograniczone są do rejestracji widzialnego przedziału promieniowania elektromagnetycznego - światła widzialnego. Tymczasem według prof. Misiewicza, niezbędne jest zweryfikowanie za pomocą tradycyjnej metody wykopaliskowej, chociażby z pomocą niewielkiego sondażu archeologicznego.

    "Każda z metod ma potencjał i ograniczenia. Najgorsze w ich stosowaniu w archeologii jest myślenie oszczędnościowe - zastosuję jedną z metod i wiem, gdzie kopać. Ale to tradycyjne podejście - wykopaliska to tylko jedna z coraz szerszej gamy metod stosowanych w archeologii, która dostarcza informacji, ale nie jest ostateczna" - stwierdził prof. Rączkowski.

    W jego opinii, prawdziwy walor integracji metod polega na ich zderzeniu ze sobą, a rozbieżne wyniki powinny prowadzić do pogłębionej refleksji, swego rodzaju "dekonstrukcji" potocznych wyobrażeń na ich temat.

    Dyskutanci podkreślali, że należy prowadzić badania nieinwazyjne wspólnie, różnymi metodami i najlepiej na szeroką skalę, gdyż im większa powierzchnia badań tym niższe są ich koszty. Prof. Misiewicz zaznaczył, że wbrew obiegowym opiniom metody te tanieją z roku na rok i są coraz bardziej osiągalne dla archeologów.

    Podsumowując dyskusję prof. Marciniak stwierdził, że istnienie metod nieinwazyjnych i wartości poznawczej zostało dostrzeżone przez środowisko archeologiczne. Jego zdaniem, przyszła pora na pełną integrację z innymi metodami stosowanymi w archeologii i ich włączenie do procesu poznawczego dyscypliny. Dopóki nie zostanie przekroczony ten próg, dopóty wyniki badań lotniczych czy geofizycznych używane będą w publikacjach jedynie w charakterze niewiele znaczącego ozdobnika.

    PAP - Nauka w Polsce, Szymon Zdziebłowski

    agt/bsz


    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    Wykopaliska stratygraficzne - jest to jedna z dwóch metod eksploracji stanowiska archeologicznego. Polega na usuwaniu warstw archeologicznych zgodnie z ich układem i konturami. Warstwy są usuwane w kolejności odwrotnej do tej w jakiej powstawały. Historia stanowiska jest odsłaniana od czasów najnowszych do czasów najdawniejszych. Archeolodzy posługują się tą metodą prowadzenia wykopalisk kiedy tylko możliwe jest rozróżnienie warstw. Warstwy archeologiczne mają różne kształty, niejednakową miąższość oraz różny przebieg. Warstwy często są zaburzone, przemieszane przez działalność człowieka. Prowadzenie badań tą metodą jest pracochłonne i żmudne, przynosi jednak najlepsze efekty. Sprawozdania Archeologiczne - polskie naukowe czasopismo archeologiczne (rocznik) wydawane od 1955 roku przez Zakład Archeologii Polski Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Krakowie, obecnie Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Centrum Archeologii Gór i Wyżyn w Krakowie. Od 1955 do 1966 roku redaktorem tego czasopisma był prof. dr Stefan Nosek, w latach 1967-2003 - prof. dr. hab. Jan Machnik a od 2004 roku jest nim prof. dr hab. Sławomir Kadrow. W Sprawozdaniach Archeologicznych (od tomu 56) publikowane są artykuły, pisane w języku angielskim i niemieckim, związane z archeologią Polski oraz Europy środkowej i południowo-wschodniej. Do 2011 roku ukazały się 63 tomy Sprawozdań Archeologicznych. W latach 1958-1960 ukazywały się po trzy tomy w jednym roku, a w 1961 roku ukazały się dwa tomy czasopisma. W pozostałych latach w jednym roku ukazywał się 1 tom Sprawozdań Archeologicznych. Pismo znajduje się na liście European Reference Index for the Humanities (ERIH). Andrzej Gołembnik - archeolog, absolwent i pracownik Instytutu Archeologii UW. Długoletni pracownik Przedsiębiorstwa Państwowego Pracownie Konserwacji Zabytków (PP PKZ). Specjalista w dziedzinie metodyki i metodologii archeologicznych badań wykopaliskowych - rzeczoznawca Ministra Kultury i Sztuki w tej dziedzinie. Przez szereg lat prowadził badania i brał udział w badaniach w krajach skandynawskich (Dania, Norwegia), gdzie zyskał uznanie i opinię specjalisty od badań średniowiecznych stanowisk miejskich. W latach 90. założył własną firmę archeologiczną, która koncentrowała się na badaniach ratowniczych w historycznym centrum Płocka. Jakość prac prowadzonych przez A. Gołembnika i ich wysoki poziom metodyczny skłonił Generalnego Konserwatora Zabytków do zorganizowania latem 1997 r. we współpracy z nim warsztatów archeologii terenowej dla konserwatorów zabytków archeologicznych - pracowników Państwowej Służby Ochrony Zabytków. W końcu lat 90. z ramienia Instytutu Archeologii UW prowadził badania archeologiczne w historycznym centrum Gdańska, ze szczególnym uwzględnieniem rejonu klasztoru dominikańskiego. Po powstaniu w 2002 r. Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków (KOBiDZ) podjął pracę w jego pracowni badań interdyscyplinarnych. Po zleceniu KOBiDZ w 2003 r. przez Muzeum Pałac w Wilanowie przeprowadzenia badań archeologicznych na terenie ogrodu i parku wilanowskiego A. Gołembnik został ich kierownikiem. Pod jego kierownictwem badania te stały się poligonem najnowocześniejszych metod dokumentacji procesu badawczego w archeologii z wykorzystaniem technik 3D, ortofotografii, programów AutoCAD i systemów GIS.

    Archeologia lotnicza, zwana też czasem "archeologią zdjęć lotniczych" (niem. Luftbildarchäologie) – gałąź archeologii, polegająca na obserwacji i analizie powierzchni ziemi z powietrza w celu wykrycia i udokumentowania śladów stanowisk archeologicznych, jak również na analizie i interpretacji zdjęć lotniczych wykonanych w innych celach i poszukiwaniu zawartych w nich informacji przydatnych archeologom. Archeologia niedestrukcyjna, prospekcja przedwykopaliskowa – jest gałęzią archeologii wykorzystującą nieinwazyjne lub w niewielkim stopniu niszczące metody badań służące do lokalizacji i wstępnego rozpoznania stanowisk archeologicznych.

    Archeologia eksperymentalna (inaczej: archeologia doświadczalna), to jedna z metod badawczych z dziedziny archeologii. Jej kolebką są kraje anglosaskie, tam też doczekała się największej liczby opracowań naukowych i podzieliła się na rodzaje w ramach klasycznego Thomsenowskiego podziału epok w archeologii. Jej celem jest stworzenie materiału porównawczego pomocnego w interpretowaniu materiału źródłowego pozyskanego w toku badań przeprowadzonych metodą wykopaliskową. Błędnie utożsamiana z działalnością stowarzyszeń "historii żywej", archeologia eksperymentalna zajmuje się badaniem technologii wymarłych cywilizacji, próbując rekonstruować przedmioty i techniki rzemieślnicze. Podczas doświadczenia istotne są czerpane z niego informacje, nie zaś wykonane obiekty czy artefakty. Metody tej używa się głównie podczas prac nad oszacowaniem nakładu pracy, rekonstrukcją narzędzi na podstawie np. śladów przez nie pozostawionych, oraz próbami przypisania funkcji nieznanym przedmiotom. Bardzo modna w latach 60., obecnie, po latach zastoju, przeżywa renesans dzięki zastosowaniu najnowszych technik badawczych wraz z rozwojem archeologii jako nauki przyrodniczo-humanistycznej o charakterze interdyscyplinarnym. W Polsce, z powodu braku zainteresowania ze strony środowiska naukowego oraz w związku z atakami metodologów archeologii na podstawy koncepcji tej metody, archeologia eksperymentalna nie jest uznawana za metodę naukową, a wnioski są traktowane jako niczym niepoparte spekulacje o charakterze popularyzatorskim. Odbiciem tego stosunku są imprezy masowe organizowane przez polskie muzea, zresztą festyniarski charakter działania połączony ze sporadycznie prowadzonymi pracami naukowymi przez kadrę o niewielkich z reguły praktycznych podstawach jest najsłabszym ogniwem archeologii eksperymentu i podstawową płaszczyzną, na której podważa się jej naukowość. Metoda projektów – jedna z metod nauczania, zaliczana zwykle do metod praktycznych, rzadziej do metod aktywizujących (należących do grupy problemowych). Metoda ta polega na samodzielnym realizowaniu przez uczniów zadania przygotowanego przez nauczyciela na podstawie wcześniej ustalonych założeń.

    Wykopaliska archeologiczne – to jedna z najważniejszych terenowych metod badawczych archeologii, polegająca na systematycznym i pieczołowicie dokumentowanym fizycznym rozbiorze stanowiska archeologicznego na poszczególne jednostki stratygraficzne, w kolejności od najmłodszej do najstarszej. Datowanie optyczne – datowanie metodą Optycznie Stymulowanej Luminescencji (OSL), należące do grupy luminescencyjnych metod datowania bezwzględnego, stosowanych w geologii i archeologii. Jako pierwsza była wykorzystywana metoda termoluminescencji (TL), która obecnie, używana coraz rzadziej, jest wypierana przez nowocześniejszą metodę OSL. Zasadnicza różnica między metodami TL a OSL polega na zastąpieniu stymulacji termicznej (TL) przez stymulację optyczną (OSL). Przewaga datowania osadów geologicznych metodą OSL opiera się na wykorzystaniu tego samego czynnika – światła – zarówno do zerowania, jak i do stymulacji (wyzwolenia) sygnału luminescencji, wykorzystywanego tutaj jako miara upływu czasu. Dzięki temu, założenia metodologiczne datowania metodą OSL są bliższe naturalnym warunkom powstawania osadów geologicznych, sprzyjających wygaszaniu luminescencji przez światło dzienne w czasie transportu i depozycji osadu. Ponadto, protokoły pomiarowe OSL (m.in.: pojedynczych porcji i pojedynczych ziaren) są bardziej elastyczne i mniej podatne na zaburzenia (np. zmiany czułości) niż w przypadku metody TL. W obu metodach do datowania wykorzystuje się sygnały powszechnie występujących minerałów, m.in. takich jak kwarc i skalenie. Zakres metody OSL sięga od kilku do kilkuset tysięcy lat, a niepewność określonego wieku mieści się w zakresie od około jednego do kilkunastu procent. Przewagi metody OSL nad TL są wykorzystywane nie tylko w datowaniu, ale również w bardziej ogólnej gałęzi nauki jaką jest dozymetria.

    Badania sondażowe - metoda badawcza w archeologii polegająca na eksploracji niewielkiej części stanowiska archeologicznego. Badania prowadzone są tylko w wykopach o małej powierzchni. Inna wersja metody polega na przecinaniu powierzchni stanowiska wąskimi rowami sondażowymi.

    Burza mózgów – technika wywodząca się z psychologii społecznej, która ma na celu doskonalenie decyzji grupowych. Burza mózgów jest również formą dyskusji dydaktycznej, wykorzystywaną jako jedna z metod nauczania. Zalicza się ją wówczas do metod aktywizujących, która stanowi podgrupę metod problemowych. Jedna z tak zwanych metod heurystycznych.

    Plan warstwicowy (sytuacyjno-warstwowy) - pojęcie zapożyczone dla potrzeb archeologii z geologii. Jest to plan wysokościowy wykonywany przy zastosowaniu metod geodezyjnych. Wykonywany jest w skali adekwatnej do rozmiarów stanowiska archeologicznego. Metoda grawimetryczna - w archeologii, polega na pomiarze zmian przyspieszenia ziemskiego na wybranym obszarze przy wykorzystaniu czułych urządzeń. Metoda umożliwia wykrycie obszarów różniących się gęstością od otoczenia. Zmiany mogą być wywołane przez obiekty archeologiczne ukryte pod powierzchnią ziemi. Pomiary są wykonywane według uprzednio rozmieszczonej siatki pomiarowej. Uzyskane dane należy skalibrować. Utrudnieniem jest fakt, że obiekty archeologiczne powodują bardzo niewielkie zmiany. Powoduje to, że rezultaty badań są niewiarygodne. Najlepiej metoda grawimetryczna sprawdza się w przypadku lokalizowania pustych przestrzeni pod powierzchnią ziemi.

    Mystery shopping jest jedną z najlepszych metod badania poziomu obsługi klientów, ponieważ nie bada opinii czy deklaracji na temat hipotetycznych sytuacji, tylko relacjonuje przebieg prawdziwych doświadczeń klientów w wybranych punktach sprzedaży. W odróżnieniu od badań satysfakcji klienta, koncentrujących się na subiektywnych ocenach i odczuciach, jest to w pełni obiektywna metoda oceny procesu obsługi klienta. Endokrynologia Polska – dwumiesięcznik Polskiego Towarzystwa Endokrynologicznego wydawany przez Wydawnictwo Via Medica. Redaktorem naczelnym jest prof. Beata Kos-Kudła. Zastępcami redaktora naczelnego są: prof. Ewa Sewerynek, prof. Marek Bolanowski, prof. Roman Junik oraz dr hab. Tomasz Bednarczuk.

    Dodano: 03.06.2011. 16:47  


    Najnowsze