• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Dr Grabowski z IPN: O fenomenie AK świadczy jej organizacja i zasięg

    14.02.2012. 09:47
    opublikowane przez: Redakcja Naukowy.pl


    O wyjątkowości AK świadczył stopień jej zorganizowania - struktura wojskowa obejmowała wszystkie szczeble organizacji wojskowej, od centrali w Warszawie, poprzez szczebel okręgów, obwodów i schodziła do poziomu gmin - mówi w wywiadzie dla PAP dr Waldemar Grabowski z IPN.




    PAP: Na czym polegał fenomen Armii Krajowej, co odróżniało ją od działalności podziemnych organizacji w innych krajach okupowanej Europy?

    Dr Waldemar Grabowski: Pierwszym podstawowym wyróżnikiem AK spośród innych organizacji konspiracyjnych w Europie był czas jej funkcjonowania. Konspiracja polska rozpoczęła swoją działalność jeszcze przed kapitulacją Warszawy, a więc w końcu września 1939 r. W innych krajach podziemie rozwijało się później, np. we Francji od 1940 r., a w Jugosławii od 1941 r.

    Drugim kryterium

    Inną rzeczą wyróżniającą AK spośród podobnych organizacji był fakt, że niektóre jej struktury działały poza granicami kraju, np. Okręg Berlin i Okręg Węgry. Na Węgrzech w oparciu o internowanych żołnierzy kampanii polskiej tworzono struktury akowskie.

    PAP: Jakie były cele i zakres działalności AK?

    W. G.: Działalność AK była bardzo szeroka, to nie tylko zamachy na funkcjonariuszy niemieckich. Trzeba pamiętać, że w szczytowym okresie AK liczyła ok. 380 tys. żołnierzy, z czego niespełna 1/3 wzięła udział w akcji ,,Burza".

    Obok bieżącej działalności zbrojnej i sabotażu pierwszoplanowym zagadnieniem było przygotowanie i przeprowadzenie zwycięskiego powstania powszechnego. Przykładano do tego wielką wagę, dlatego też bardzo wielu akowców nie wzięło udziału w walkach z bronią w ręku z okupantem, ponieważ szkolono ich do powstania. Spośród innych działań należy wyróżnić działalność wywiadowczą, np. rozpoznanie koncentracji wojsk niemieckich na granicy wschodniej (między III Rzeszą a ZSRS) w 1941 r. - te informacje przekazywano zarówno do Londynu, jak i, po zawarciu układu Sikorski-Majski, do Rosji.

    Dużych nakładów sił wymagało odtwarzanie struktur wojskowych i zaplecza logistycznego czy kwatermistrzowskiego. W konspiracji funkcjonowało wiele służb przygotowujących np. zaopatrzenie wojskowe. W ramach AK prowadzono też prace z zakresu administracji państwowej; organizowano struktury na terenie kraju, które miały objąć władzę po wybuchu powstania.

    PAP: W jakim stopniu w 1942 r. w ramach AK udało się scalić polskie podziemie?

    W. G.: W 1942 r., gdy doszło do przemianowania ZWZ na AK, powtórzono wytyczne obowiązujące od 1939 r. Wówczas to zakładano, że ZWZ będzie jedyna konspiracyjną organizacją wojskową działającą w kraju. Jak wiadomo, założenie to nie zostało zrealizowane, gdyż powstało wiele organizacji podziemnych. Od 1939 r. naczelne władze państwowe uważały konspiracyjne wojsko za część Polskich Sił Zbrojnych, dlatego ważne było scalenie wszystkich organizacji. Udało się to np. w przypadku Gwardii Ludowej PPS-WRN i Organizacji Orła Białego, czy Konfederacji Zbrojnej. W 1942 r. strukturom AK nie podlegały Bataliony Chłopskie i Narodowe Siły Zbrojne. Z BCh podpisano umowę scaleniową w 1943 r., z NSZ rok później, choć podporządkowało się jej tylko część oddziałów. Wynikało stąd wiele komplikacji natury politycznej. Po upadku powstania nastąpiła dwutorowość działań w konspiracji wojskowej - do stycznia 1945 r. funkcjonowała AK, niezależnie od niej działała część NSZ, a następnie Narodowe Zjednoczenie Wojskowe.

    PAP: Jaka była rola AK z punktu widzenia rządu londyńskiego? Jakie relacje łączyły Naczelnego Wodza a dowódców AK?

    W. G.: Wydaję mi się, że intencje naczelnych władz RP w odniesieniu do krajowej konspiracji były od samego początku jasne. Tworzono organizację, która na równych prawach jak PSZ na Zachodzie miała uczestniczyć w wyzwalaniu kraju. Po wyzwoleniu Polski, powrocie władz i PSZ do kraju, miała nastąpić demobilizacja AK; część żołnierzy miało wstąpić do WP, pozostali do cywilnych zajęć. Z pewnością gen. Sikorski stojący na czele polskiego rządu chciał mieć w charakterze dowódców AK osoby, co do których chciał mieć pełne zaufanie, co było zupełnie zrozumiałe.

    Przynajmniej do 1943 r. relacje dowódców AK z premierem i Naczelnym Wodzem - gen. Sikorskim były skomplikowane. Rząd na obczyźnie w większości tworzyli członkowie opozycji przedwrześniowej. Większość oficerów AK zajmowało natomiast wysokie pozycje w wojsku przed 1939 r. Wzajemne stosunki były obarczone sporą dozą nieufności. Całością działań wojska w czasie wojny kierował Naczelny Wódz, wydawał on rozkazy Dowódcy AK, który był najwyższym rangą żołnierzem na terenie okupowanego kraju.

    Trzeba pamiętać, że nie prowadziliśmy wojny samodzielnie. AK była zależna nie tylko od władz londyńskich, ale także od zaopatrzenia dostarczanego przez aliantów, np. drogą zrzutów lotniczych.

    Po zerwaniu stosunków dyplomatycznych z ZSRS w 1943 r. po odkryciu zbrodni katyńskiej rząd RP wyraził zgodę na wybuch powstania, natomiast wybór momentu i formy zrywu pozostawiono do decyzji władzom krajowym: Delegatowi Rządu, Dowódcy AK i Radzie Jedności Narodowej.

    PAP: Czy zgadza się Pan z opinią, że prędzej czy później, nawet bez wydania rozkazu, powstanie i tak by wybuchło?

    W. G.: W dużej mierze zgadzam się z opinią, że walki o stolicę bez rozkazu i tak by się toczyły, choć możliwe, że w o wiele mniejszym charakterze. Mieszkańcy Warszawy po pięciu latach okupacji mieli wielką chęć odwetu na Niemcach, tym bardziej, że do stolicy zbliżali się Sowieci. Trzeba pamiętać, że do walk w Warszawie szykowała się nie tylko AK, ale także komuniści. że jeżeli AK nie dałaby rozkazu do powstania, to uczyniliby to komuniści - w Warszawie rozpoczęłyby się walki i wkroczyłaby Armia Czerwona. Wówczas Sowieci postawiliby na czele stołecznych władz jakiegoś komunistę.

    Uważam, że aresztowany w 1943 r. przez Gestapo Dowódca AK gen. Rowecki też byłby skłonny do podjęcia walk o Warszawę. Niewątpliwie był świadomy, do czego doprowadziłaby decyzja o ich zaniechaniu.

    PAP: W jakim stopniu AK była inwigilowana przez agentów sowieckich?

    W. G.: Niestety nie mamy dostępu do wielu dokumentów zarówno polskich, które uległy zniszczeniu, jak i sowieckich. W efekcie obraz jaki posiadamy, jest bardzo nieprecyzyjny. Mamy np. sygnały, że Sowieci próbowali dotrzeć do komendanta AK; z drugiej strony KG AK zapewniała, że do tej penetracji nie doszło. W latach 1944-1945 w poszczególnych okręgach i obwodach nawiązywano pewnego rodzaju współpracę i wymieniano informacje. To nie był jednak masowy proceder. Znana jest sprawa płk Emila Macielińskiego, Komendanta III Obszaru Lwowskiego ZWZ, który był przesłuchiwany przez Sowietów i udzielał im informacji o strukturach konspiracyjnych na Kresach Wschodnich. Nie wiadomo jednak, czy były to informacje ,,z pierwszej ręki". W dużej mierze niekoniecznie, gdyż płk Macieliński przyjechał do Warszawy i chciał się poddać rozprawie sądowej. Ze względów konspiracyjnych jego udział w rozprawie uznano za niemożliwy. Proces rozpracowywania polskiego podziemia podczas niemieckiej okupacji tak naprawdę nigdy w PRL-u się nie skończył, choć wyhamował po 1956 r.

    PAP: Co Niemcy wiedzieli o AK i jak ją rozpracowywali?

    W. G.: W tym przypadku także nie posiadamy kompletnej wiedzy. Znamy jednak dokumenty, z których wynika, że Niemcy posiadali informacje na temat wybranych struktur AK. Istnieją wykazy osób poszukiwanych przez władze okupacyjne. Pojawiają się w nich zupełnie fantastyczne informacje podawane przez ludzi, których Niemcy uważali za współpracowników. Nie należy zatem traktować wszystkich informatorów okupantów za tylko i wyłącznie kolaborantów. Stopień niemieckiej znajomości polskiej konspiracji wynikał także z zainteresowania polskimi strukturami podziemnymi. Niemcy w dużym stopniu rozpracowali struktury wywiadu i kontrwywiadu AK oraz łączność radiową. Inne struktury przetrwały bez żadnych zmian personalnych cały okres okupacji. Dochodziło oczywiście do sporadycznych aresztowań. Po nich struktury te odbudowywano, co po raz kolejny obniżało poziom wiedzy Niemców w zakresie działalności polskiego podziemia.

    PAP: Jak był los żołnierzy AK po 1945 r.? Jaka ich część stała się częścią systemu?

    W. G.: Represje w stosunku do żołnierzy AK trwały od 1944 do 1950 r. Oficjalnym powodem ich aresztowań nie była wcale działalność w okresie okupacji niemieckiej a działania powojenne, m.in. w PSL. Represje nie polegały tylko na aresztowaniu i wytaczaniu procesów; bardzo często żołnierzy AK oskarżano o współpracę z Niemcami, za co groziła utrata praw publicznych, majątku, długoletnie więzienia lub śmierć. Tym ludziom uniemożliwiano także pracę.

    Proces wchodzenia członków konspiracji w system nowej władzy to nie do końca problem przebadany i opisany. Dysponujemy jednak informacjami, że np. w milicji obywatelskiej od 1944 r. na szczeblu powiatowym była tworzona przez żołnierzy AK czy BCh. Po wyrzuceniu Niemców członkowie podziemia pełnili także wysokie stanowiska w administracji. W 1945 r. Biuro Polityczne PPR postanowiło przeprowadzić weryfikację funkcjonariuszy w resorcie bezpieczeństwa, gdyż stwierdzono, że jest tam za wiele elementu ideologicznie obcego. Po usunięciu ,,wrogów państwa" część z byłych akowców poszła na kompromis z nową władzą, m.in. urzędnicy pracujący na stanowiskach państwowych. Po sfałszowanych wyborach 1947 r. nie było już bowiem szans na powrót do demokracji.

    Rozmawiał Waldemar Kowalski

    PAP - Nauka w Polsce

    wmk/ ls/bsz



    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    Koło Polek w Lidzie − polska organizacja kobieca działająca w Lidzie w latach 1918−1935; jej zadaniem było materialne i moralne wsparcie polskich żołnierzy − początkowo oddziałów Samoobrony Lidzkiej, potem żołnierzy regularnego Wojska Polskiego w czasie wojny polsko-bolszewickiej; w okresie władzy radzieckiej w Lidzie od stycznia do kwietnia 1919 roku Koło zajmowało się działalnością wywiadowczą na rzecz Samoobrony Lidzkiej i wsparciem dla pojmanych przez bolszewików polskich jeńców; prowadziło także działalność dobroczynną i kulturalną, wspierało edukację. Brygada Świętokrzyska NSZ – oddział zbrojny części Narodowych Sił Zbrojnych (NSZ-ZJ), która nie podporządkowała się rozkazowi scalenia z Armią Krajową, działający w okresie od połowy sierpnia 1944 do połowy sierpnia 1945. Utworzony decyzją Rady Politycznej NSZ-Zachód w dniu 10 sierpnia 1944. Liczyła od 822 żołnierzy (w grudniu 1944) do 1417 żołnierzy (5 maja 1945). Dyskusja Wikipedii:Głosowania/Stopień wojskowy w biografiach: Mam wątpliwości, czy propozycja jest zgodna z nadrzędną zasadą NPOV (polonocentryzm) – niby dlaczego problem ten ma dotyczyć tylko żołnierzy polskich? Nie pojawi się on w biogramie Brytyjczyka, Niemca, czy Rosjanina? Nie byłoby dobrze, gdybyśmy dla żołnierzy polskich ustalili inne zasady, a dla innych żołnierzy stosowali inne. A propozycję tę prosto można przeredagować aby dotyczyła wszystkich żołnierzy. Aotearoa dyskusja 06:27, 1 gru 2011 (CET)

    Literatura polska w okresie II wojny światowej - epoka w historii literatury polskiej przypadająca na lata okupacji niemieckiej oraz okupacji sowieckiej, kiedy zarówno twórczość polskich pisarzy jak i życie artystyczno-literackie zostały dramatycznie zagrożone. Wszelka legalna działalność wydawnicza bądź twórcza została zaprzepaszczona; instytucje związane z literaturą, wydawnictwa, stowarzyszenia, szkoły średnie i wyższe zmuszono do zaprzestania działalności. Środowisko pisarzy zostało więc chaotycznie rozproszone: część znalazła się w obozach koncentracyjnych, łagrach, gettach, została deportowana w inny rejon kraju, niektórzy wyemigrowali (Tuwim, Wierzyński). Wielu wstąpiło w szeregi wojska polskiego poza granicami kraju, wielu zostało zamordowanych lub zginęło w walce. Potyczka żołnierzy polskich i radzieckich w Lesznie w 1947 – starcie zbrojne pomiędzy oddziałem ludowego Wojska Polskiego i żołnierzami Armii Radzieckiej, do którego doszło na dworcu kolejowym w Lesznie w nocy z 27 na 28 maja 1947. Przyczyną potyczki była próba uwolnienia kobiety, rzekomo porwanej przez żołnierzy radzieckich. W starciu zginęło trzech żołnierzy radzieckich. W wyniku rozprawy sądowej, przeprowadzonej z pogwałceniem zasad uczciwego procesu, trzech polskich żołnierzy, którzy wzięli udział w starciu, rozstrzelano, a sześć innych osób skazano na kary więzienia.

    Polskie Towarzystwo „Oświata” w Mińsku (znane także pod nazwą: Towarzystwo „Oświata” i „Oświata”) – polska organizacja społeczna założona w 1905 roku, działająca w Mińsku i na terenie guberni mińskiej Imperium Rosyjskiego. Do 1907 roku jej działalność odbywała się w konspiracji, w latach 1907–1909 legalnie, następnie ponownie w konspiracji. Towarzystwo miało za cel edukowanie mieszkańców Mińszczyzny, zwłaszcza dzieci, w duchu polskości, a także rozpowszechnianie na tych ziemiach polskiej kultury, języka i umacnianie świadomości narodowej. Organizacja była prześladowana, a w okresie legalnej działalności traktowana z niechęcią przez władze rosyjskie, ponieważ umacnianie polskości na ziemiach zabranych było sprzeczne z realizowaną przez administrację państwową strategią rusyfikacji i asymilacji. Jan Cichocki – w latach 1942-1943 żołnierz Batalionów Chłopskich, a następnie Armii Krajowej. Brał udział w walkach z Niemcami na Zamojszczyźnie oraz w akcji „Burza”, w czasie której został ranny. Dowódca drużyny w placówce Gaj Gruszczański w obwodzie zamojskim. Był współinicjatorem połączenia dwóch organizacji AK-owskich w Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej. Od 2006 r. prezes Zarządu Obwodu Białostockiego ŚZŻAK.

    Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej - organizacja powstała w 1989 r. skupiająca byłych żołnierzy Armii Krajowej. Wydaje miesięcznik Biuletyn Informacyjny AK. Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej zrzesza członków Armii Krajowej i innych organizacji zbrojnych podporządkowanych w czasie wojny legalnemu Rządowi RP na emigracji, które walczyły o odzyskanie niepodległości Polski. Grupuje również członków organizacji, które kontynuowały tę walkę po rozwiązaniu AK, a także - jako członków nadzwyczajnych - osoby wyznające ideały AK i działające na rzecz ich utrwalenia w społeczeństwie polskim. Na początku lat dziewięćdziesiątych XX w., po zorganizowaniu środowisk, kół i okręgów Związek liczył ponad 80 tys. członków, w roku 2008 – ok. 35 tys., a w 2010 r. - ok. 12 tys. Higiena w wojsku - dział medycyny wojskowej badający wpływ środowiska zewnętrznego na żołnierzy przebywających w warunkach właściwej im działalności. Głównym zadaniem higieny w wojsku jest spotęgowanie czynników dodatnich i wyeliminowanie lub zmniejszenie intensywności działania czynników szkodliwych dla zdrowia, a przez to dbanie o fizyczny i psychiczny stan zdrowia żołnierzy oraz ich zdolność do walki.

    Jan Klamut, pseudonim Górski (ur. 14 lutego 1913, zm. 27 listopada 1948 we Wrocławiu) – żołnierz polski. W 1939 walczył w kampanii wrześniowej, później w Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej, od stycznia 1945 w Ludowym Wojsku Polskim (27. pułk piechoty w Kłodzku). Pozostawał po wojnie w strukturach państwa podziemnego, przekazując organizacji Wolność i Niezawisłość informacje o postępującej sowietyzacji polskiego wojska oraz o zachowaniu żołnierzy Armii Czerwonej wobec miejscowej ludności.

    Kapitulacja Warszawy – o godzinie 13.15, w dniu 28 września 1939 w budynku fabryki Skody na Rakowcu gen. Tadeusz Kutrzeba i gen. Johannes Blaskowitz podpisali umowę o kapitulacji Warszawy. Ustalono, że do niewoli pójdą tylko polscy oficerowie, żołnierze mieli zostać zwolnieni do domów. Ostatecznie do niewoli niemieckiej dostało się ok. 120-140 tys. polskich żołnierzy walczących w obronie Warszawy. Prezydent miasta Stefan Starzyński wygłosił ostatnie przemówienie przez radio. Mieszkańcom miasta wiadomość o poddaniu się ogłoszono za pośrednictwem plakatów. W trakcie walk zginęło 10 tys. mieszkańców i 2 tys. wojskowych. Zniszczeniu uległo 10 procent budynków, w tym Zamek Królewski. Dla stolicy zaczął się prawie sześcioletni okres okupacji niemieckiej, zakończony 17 stycznia 1945 roku.

    Eliezer Geller lub Eleizer Geller pseud. Eugeniusz (ur. 1918 w Opocznie, zm. pod koniec 1943 albo na początku 1944 w KL Auschwitz-Birkenau) – polski Żyd, działacz konspiracji antyhitlerowskiej w czasie II wojny światowej, współorganizator podziemia w getcie warszawskim, jeden z dowódców Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB) i wojskowych dowódców powstania w getcie warszawskim z ramienia tej organizacji. Korpus Zachodni - struktura Związku Walki Zbrojnej - Armii Krajowej działająca do 1941 do kwietnia 1944, grupująca wysiedlonych żołnierzy z Wielkopolski i Pomorza, jako przyszłe struktury wojskowe dla Okręgu Pomorze i Okręgu Poznań.

    Dzieje inkwizycji papieskiej w średniowiecznym królestwie Węgier oraz na Bałkanach obejmują okres około 250 lat od XIII do końca XV wieku. Ta kościelna instytucja powołana przez papieża Grzegorza IX do walki z herezjami prawdopodobnie nie rozwinęła w tym regionie działalności na większą skalę, choć z drugiej strony zachowało się bardzo niewiele źródeł dotyczących tej działalności, gdyż większość uległa zniszczeniu w okresie okupacji tureckiej w XVI–XVII wieku. Cmentarz Żołnierzy Polskich we Wrocławiu – wojenna nekropolia Żołnierzy Polskich utworzona w latach 1968-1970 jako miejsce spoczynku 603 żołnierzy polskich – uczestników Kampanii Wrześniowej zmarłych w niewoli niemieckiej a także poległych na froncie żołnierzy 2 Armii Wojska Polskiego.

    Dodano: 14.02.2012. 09:47  


    Najnowsze