• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Kawiarnia Naukowa Rodziców/ Co jednorożce mają wspólnego z nauką?

    21.10.2011. 00:19
    opublikowane przez: Redakcja Naukowy.pl

    Jednorożec to zwierzę niezwykle płochliwe, choć można próbować je schwytać. Czy to legendarne, mityczne zwierzę może mieć coś wspólnego z badaniami naukowymi? Tak, jeśli są to analizy prowadzone przez historyków sztuki. O motywie jednorożca i jego skomplikowanej symbolice opowiadała historyk sztuki dr hab. Grażyna Jurkowlaniec z Uniwersytetu Warszawskiego podczas Kawiarni Naukowej Rodziców organizowanej przez Uniwersytet Dzieci w Warszawie.

    Jak dowiedzieli się goście kawiarni, średniowiecze nie odcięło się od wiedzy przyrodniczej zgromadzonej w starożytności. Człowiek średniowieczny mieszkający w Europie nie widywał lwa, ale wiedział, że lwy istnieją. Nie widywał jednorożca, ale "wiedział", że jednorożec istnieje, ponieważ pisał o tym Pliniusz i autorzy późnej starożytności, a za nimi powtarzali autorzy średniowieczni.

    "Jednorożec jest bardzo ciekawym zwierzęciem. Uchodzi za zwierzę realnie istniejące, bardzo rzadkie nie tylko dlatego, że nie żyje w Europie, ale także dlatego, że jest zwierzęciem niezwykle płochliwym, ale można go próbować schwycić... Jego główną właściwością jest to, że szuka schronienia na kolanach dziewic. Kiedy więc organizowane jest polowanie na jednorożca, on ucieka myśliwym, ale jeżeli wyczuje w pobliżu obecność kobiety czystej, będzie zmierzał do jej kolan i na nich będzie szukał schronienia" - tłumaczyła dr Jurkowlaniec.

    W ikonografii chrześcijańskiej polowanie na jednorożca było często sposobem przedstawienia sceny zwiastowania. Również obraz zaprezentowany przez prowadzącą kawiarnię naukową pokazuje legendę, a w mniemaniu ludzi średniowiecznych - zwyczaje jednorożca. Widoczna jest tu postać z rogiem i dwójką psów - jest to polowanie z nagonką na jednorożca, który znalazł schronienie na kolanach dziewicy siedzącej w zamkniętym ogrodzie.

    "Gdy przyjrzymy się temu bliżej -[to zobaczymy, że] myśliwy ma skrzydła. Jest to bowiem scena zwiastowania ubrana w metaforę polowania na jednorożca. Archanioł Gabriel, dmący w róg i trzymający na smyczy psy, ściga jednorożca, który wpada do ogrodu zamkniętego i skłania głowę na kolanach Marii potwierdzając jej dziewictwo" - tłumaczyła symbolikę dzieła dr Jurkowlaniec.

    Zaznaczyła, że wszystko nie jest jednak tak jasne, jak mogłoby się wydawać. Po pierwsze bowiem jednorożec wpada do owego ogrodu zamkniętego, narusza jego bramę - a przecież dziewictwo polega na nienaruszeniu. Po drugie, swój róg - jeden, to nie jest przypadkowe - kieruje w stronę łona dziewicy. Jest tu zatem pewna dwuznaczność.

    Jak wskazywała historyk sztuki, trudno jest jednoznacznie powiedzieć, czy utwory literackie i obrazy, w których spotykamy te same motywy, mają charakter dworski, religijny, czy można do nich odnosić raz jedną, raz drugą kwestię w zależności od kontekstu, podobnie jak dzieje się to w "Pieśni nad pieśniami".

    Dla przykładu dr Jurkowlaniec pokazała zgromadzonym w kawiarni słuchaczom późnośredniowieczną tapiserię, w której wykorzystano motyw jednorożca spętanego i zamkniętego w ogrodzie. Jest to albo metafora powściągniętej pożądliwości, ponieważ z jednej strony jednorożec może być symbolem cnoty, z drugiej - ze względu na jeden wzniesiony róg może być symbolem pożądliwości mężczyzny, która zostaje spętana i zamknięta w ogrodzie.

    Za kolejny przykład niejednoznaczności symboli posłużyła seria dekoracyjnych tkanin w Muzeum Sztuki Średniowiecznej w Paryżu (Musee National du Moyen Age) określana jako "Dama z jednorożcem". Jak zapewniła dr Jurkowlaniec, jest ona przedmiotem niesłabnącej fascynacji amatorów sztuki, ale również sporów badaczy.

    Pojawia się tam kilka powtarzających się motywów: kobieta, podłoże przypominające ogród, jednorożec i lew. Pięć tapiserii pokazuje pięć zmysłów. Na pierwszej kobieta dotyka jednorożca, na drugim służąca podaje kobiecie kwiaty (węch), dalej służąca towarzyszy damie grając na instrumencie (słuch), podaje czarę z napojem, co odpowiada zmysłowi smaku, na kolejnej jednorożec odbija się w lustrze trzymanym przez damę (wzrok). Szósta tapiseria jest zagadkowa. Widnieje na niej napis: "Tylko dla mojego pragnienia" albo "Zgodnie z moim życzeniem". Przedstawiona tu niewiasta zwraca się ku służącej, która trzyma w ręku szkatułę. Nie wiemy, czy symbolizuje to zrzeczenie się czegoś, czy też kobieta dopiero coś wyjmuje - coś cennego, co wychodzi poza kategorie pięciu zmysłów. Wskazówką może być obecny w tle namiot. Tworzy on rodzaj zasłony trzymanej przez dwoje zwierząt: jednorożca i lwa.

    Okazuje się, że w sztuce, podobnie jak w poezji, chodzi o zebranie serii metafor, które mogą wyjaśniać tajemnicę poznania człowieka. Jest ono oparte nie tylko na zmysłach, ale również na czymś nieuchwytnym, przebłysku tajemnicy, może być związane z aspektem dworskim (męskie elementy - waleczność i cnota - wymagane od rycerza symbolizowane są przez lwa i jednorożca). Może to być też metafora miłości chrześcijańskiej.

    W dziełach sztuki, jakie zazwyczaj kojarzy się z dworskim ideałem miłości, można odnaleźć - obok motywów odnoszących się do erotyki i zmysłowości - wiele analogii między kulturą dworską a religijną..

    Wykład "Jak kochano w średniowieczu" odbył się 15 października w Warszawie. Więcej o Kawiarni Naukowej Rodziców tutaj.

    PAP - Nauka w Polsce

    kol/ agt/bsz


    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    Jednorożec – stworzenie fantastyczne, występujące w mitach i legendach, posiadające jeden róg pośrodku czoła. Najwcześniej opisane przez Ktezjasza w V-IV w. p.n.e.; Pliniusz Starszy dodał mu jeszcze łeb jelenia, stopy słonia i ogon lwa. W średniowieczu przedstawiano go z głową i korpusem białego (rzadziej czerwono-czarnego) konia, dodając niekiedy nogi jelenia i lwi ogon. Jednorożca uważano za jedyne zwierzę mające odwagę atakować słonia, posiadające tak ostre kopyta, że jedno ich uderzenie rozcina słoniowi brzuch. Peter Soyer Beagle (ur. 20 kwietnia 1939) jest amerykańskim autorem powieści i scenariuszy z dziedziny fantastyki oraz piosenkarzem folkowym. Najbardziej jest znany jako autor Ostatniego Jednorożca. Laureat nagród Hugo i Nebula w 2006 r. za nowelę Two Hearts, będącą kontynuacją Ostatniego Jednorożca. Dama z jednorożcem (wł. Ritratto di dama con liocorno) – renesansowy portret olejny na desce, przedstawiający młodą kobietę trzymającą jednorożca, przechowywany w Galerii Borghese w Rzymie.

    Millefleur, mille-fleurs (z franc. tysiąc kwiatów) – wzór złożony z licznych, drobnych kwiatów, zwłaszcza na tkaninach. Nazwą tą określa się także rodzaj tapiserii, wytwarzanych w Europie w XIV i XV wieku, na których główna scena figuralna (zwłaszcza o charakterze dworskim) została przedstawiona na takim właśnie tle roślinnym. Między kwiatami znajdują się często niewielkie zwierzęta, np. ptaki. Przykładem tapiserii tego typu jest Dama z jednorożcem. Polowanie na jednorożca, (fr. La Chasse à la licorne, ang. The Hunt of the Unicorn) – zespół siedmiu późnogotyckich tapiserii utkanych w latach 1495–1505 w Niderlandach z wełny i jedwabiu. Cykl, którego tematem jest preferowane w średniowiecznej kulturze dworskiej polowanie, ma bogatą symbolikę nawiązującą do Pasji i Triumfu Chrystusa. Należy do najcenniejszych przykładów średniowiecznego tkactwa artystycznego w Europie.

    Poliptyk Zwiastowania z Jednorożcem – gotyckie retabulum ołtarzowe wykonane przez nieznanych mistrzów około roku 1480 dla wrocławskiego kościoła farnego pw. Świętej Elżbiety. Po 1945 roku retabulum zostało przeniesione do warszawskiego Muzeum Narodowego. Swoją nazwę zawdzięcza rzeźbionej scenie części środkowej ołtarza, gdzie ukazane jest Zwiastowanie w którym przy Marii przedstawiono jednorożca. Cenny przykład gotyckiej rzeźby i malarstwa na Śląsku. COROT-1 – gwiazda ciągu głównego położona w gwiazdozbiorze Jednorożca. Jej wielkość gwiazdowa wynosi około 13,6 mag, co oznacza, że nie jest widoczna gołym okiem.

    Niewidzialny Różowy Jednorożec (ang. Invisible Pink Unicorn, IPU) – bogini parodii religii, będącej satyrą na wierzenia teistyczne. Bogini przyjmuje kształt jednorożca, który jest paradoksalnie jednocześnie niewidzialny i różowy. Te atrybuty mają w zamierzeniu być prześmiewcze wobec niektórych, sprzecznych wewnętrznie, atrybutów bogów teistycznych. Czyni to NRJ popularną figurą retoryczną używaną przez ateistów i innych sceptyków religijnych. Zestawienie to zawiera gwiazdy w gwiazdozbiorze Jednorożca do jasności 6,5 magnitudo. Dodatkowo uwzględniono w nim także inne interesujące lecz słabsze obiekty gwiazdowe.

    Monocerotydy (MON) – rój meteorów aktywny od 27 listopada do 17 grudnia. Jego radiant znajduje się w gwiazdozbiorze Jednorożca. Maksimum roju przypada na 12 grudnia, jego aktywność jest niska, a obfitość wynosi 2 meteory/h. Prędkość w atmosferze meteorów z roju jest średnia i wynosi 42 km/s.

    Herb Gminy Zgierz przedstawia w polu błękitnym jednorożca srebrnego z grzywą, rogiem i kopytami złotymi wyskakującego zza takiegoż konara dębowego o trzech liściach i dwóch żołędziach, umieszczonego pod trzema takimiż gwiazdami.

    alfa Monocerotydy (α Monocerotydy, AMO) – rój meteorów aktywny od 15 do 25 listopada. Jego radiant znajduje się w gwiazdozbiorze Jednorożca. Maksimum roju przypada na 21 listopada, jego aktywność jest nieregularna a obfitość roju zmienna. Prędkość meteorów z roju wynosi 60 km/s. alfa Monocerotydy są rojem pochodzenia kometarnego. Herb gminy Bejsce przedstawia w błękitnej tarczy herbowej wspiętego złotego lamparta o czarnych pazurach i czerwonym języku, ze złotą koroną na głowie, skierowanego w lewo, oraz wspiętego srebrnego jednorożca o czarnych kopytach, grzywie i ogonie, między nimi pośrodku tarczy podkowa złota zwrócona ocelami do głowicy, ze złotym krzyżem kawalerskim pośrodku.

    NGC 2299 (również NGC 2302 lub OCL 554) – gromada otwarta, znajdująca się w gwiazdozbiorze Jednorożca. Odkrył ją William Herschel.

    Dodano: 21.10.2011. 00:19  


    Najnowsze