• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Paleontologiczne El Dorado odkryto pod Opocznem

    12.04.2012. 13:47
    opublikowane przez: Redakcja Naukowy.pl

    Skarbnicę skamieniałości sprzed 148 mln lat, m.in. odciski i szczątki ryb, gadów morskich i latających, ważek i ornamentowanych muszli, odkrył niedaleko Opoczna dr Adrian Kin z UJ. Jest to unikatowe w skali świata stanowisko paleontologiczne. Doskonale zachowane skamieniałości organizmów morskich i lądowych zachowały się w kamieniołomie w pobliżu Sławna (pow. Opoczno, woj. łódzkie).

    "W 2005 roku podczas rekonesansu terenowego odkryłem istne archiwum świata pierwotnego sprzed 148 milionów lat, które stanowi najbliższy znany odpowiednik wiekowy najsłynniejszego stanowiska paleontologicznego na świecie - południowoniemieckiego Solnhofen" - mówi dr Kin ze Stowarzyszenia Przyjaciół Nauk o Ziemi "Phacops" i z Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi UJ. To bawarskie stanowisko uważa się za skupisko jednych z najpiękniejszych skamieniałości na świecie. W drobnoziarnistych wapieniach tamtejszego kamieniołomu odkryto m.in. kompletny szkielet archaeopteryksa (ewolucyjnego ogniwa przejściowego między gadami i ptakami), precyzyjnie odciśnięte skrzydła jurajskich ważek, zębate szczęki ryb drapieżnych, delikatne pancerzyki krewetek i setki innych, świetnie zachowanych skamieniałości.

    Skały wapienne występujące w polskim kamieniołomie są młodsze od tych z Solnhofen o ok. 2 mln lat i również stanowią skarbnicę wiedzy o wymarłych organizmach oraz o środowisku i ewolucji górnojurajskiego morza. Pokrywało ono niegdyś znaczny obszar obecnego województwa łódzkiego i dużą część dzisiejszej Polski.

    "Odkrycie unikatowych skamieniałości w kamieniołomie zlokalizowanym w rejonie Tomaszowa Mazowieckiego możemy śmiało określić +Polskim Solnhofen+, czyli swoistym paleontologicznym El Dorado. Około 148 milionów lat temu, w umiarkowanie chłodnym i niezbyt głębokim późnojurajskim morzu, bujnie rozwijały się rozmaite organizmy zasiedlające strefę dna oraz toni wodnej. Wśród skamieniałości odkrytych przez nas zwierząt morskich i lądowych są skrzypłocze, krewetki, rozmaite ryby, gady morskie, misternie ornamentowane muszle małżów, spiralnie zwinięte amonity o pięknie zdobionych drobnymi żeberkami muszlach a także ważki, żuki oraz latające gady - pterozaury" - opowiada dr Kin.

    Wiele z tych skamieniałości, pochodzących z późnojurajskich warstw geologicznych, reprezentuje rodzaje i gatunki nowe dla nauki. Często są to jednocześnie pierwsze znane egzemplarze odkryte na terenie Polski, jak choćby skrzypłocze. Zdaniem dr. Kina są to przedstawiciele dwóch nieznanych nauce gatunków, reprezentujących tzw. "żywe skamieniałości", czyli praprzodków współcześnie żyjących skrzypłoczy, których wygląd niemal nie zmienił się od setek milionów lat.

    W kamieniołomie dr Kin znalazł również pierwsze znane z Polski skrzydło ważki jurajskiej, reprezentującej nowy dla nauki gatunek, i należącej do rodziny znanej dotąd wyłącznie ze słynnego stanowiska Solnhofen. Kolejnym nowym gatunkiem odkrytym w polskim kamieniołomie przez dr Błażeja Błażejowskiego z Instytutu Paleobiologii PAN jest morski gad, praprzodek innej "żywej skamieniałości", czyli współcześnie występującego gada zwanego łuskozębem lub hatterią. Kolejnym zaskoczeniem było odnalezienie szczątków (w postaci zęba i kości) pierwszego znalezionego na terenie Polski pterozaura, czyli latającego gada.

    Spektakularne znaleziska z kamieniołomu będzie można obejrzeć w Muzeum Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie (ul. Rakowiecka 4). Wystawa dostępna będzie dla zwiedzających od 12 kwietnia przez 3 miesiące.

    Dokładne opracowanie unikatowych skamieniałych kości możliwe było dzięki wykorzystaniu mikrotomografii komputerowej i wydruków 3D w wielokrotnym powiększeniu. "Mikrotomografia komputerowa umożliwia nieinwazyjne badanie skamieniałości, które z uwagi na swoją unikatowość nie powinny być poddawane mechanicznemu działaniu. Na komputerowych przekrojach widać wszystkie struktury, nawet te tkwiące głęboko wewnątrz skały. Wydruki 3D pozwalają nam zapoznać się bezpośrednio z wyglądem niedostępnych części analizowanej skamieniałości oraz na przeprowadzenie niezbędnych obserwacji biometrycznych" - wyjaśnia dr Błażejowski.

    Naukowcy badający zawartość eksploatowanych w kamieniołomie skał wapiennych analizowali całe zespoły organizmów i zmiany, jakie przechodziły one w trakcie ewolucji. Ich zdaniem wyniki świadczą o tym, że niegdysiejszy zbiornik morski stopniowo stawał się coraz płytszy.

    Drobnoziarniste wapienie z najniższego poziomu kamieniołomu zawierają skamieniałości świadczące o istnieniu tam pełnego morza (m.in. liczne amonity). Wyżej znajdują się skały węglanowe, a zawarte w nich ślady fauny odzwierciedlają wyraźne zmiany składu i liczebności organizmów. W tych skałach geolodzy znaleźli niemal wyłącznie małże i wieloszczety. Ich obecność może świadczyć o umiarkowanie płytkim i spokojnym środowisku sedymentacji (czyli osadzania się cząstek na dnie zbiornika), a także częściowej izolacji od otwartego morza.

    "Na tej podstawie przypuszczamy, że występujące w najwyższej części kamieniołomu drobnoziarniste skały wapienne, w których znaleziono unikatowe okazy bardzo zróżnicowanych morskich i lądowych organizmów, powstawały zbiorniku w niezwykle płytkim i częściowo izolowanym - przypuszczalnie rozległej lagunie, o niemal całkowicie ograniczonym połączeniu z otwartym morzem" - wyjaśnia geolog.

    Dalsze badania mogą przynieść kolejne odkrycia. Obecne w polskim kamieniołomie wapienie korbulowe stanowią bowiem jedyny znany odpowiednik wiekowy wspomnianego Solnhofen w Bawarii, gdzie znaleziono doskonale zachowane skamieniałości późnojurajskich zwierząt i roślin, w tym słynnego praptaka.

    Polskie stanowisko okazało się na tyle bogate, że do jego badania trzeba było stworzyć międzynarodowy zespół, kierowany przez Adriana Kina z Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi UJ. W jego skład weszli dr Błażej Błażejowski z Instytutu Paleobiologii PAN, ś.p. prof. Michał Gruszczyński z Instytutu Geografii Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach, dr David Martill ze School of Earth and Environmental Sciences Uniwersytetu w Portsmouth, dr Gunter Bechly ze Staatliches Museum für Naturkunde Stuttgart i dr Jim Marshall ze School of Enironmental Sciences Uniwersytetu w Liverpoolu.

    Efektem ich pracy jest dostępna online publikacja w prestiżowym periodyku naukowym "Lethaia", dotycząca przedstawienia zagadnień z pogranicza paleontologii, biostratygrafii, geochemii i sedymentologii, składających się na charakterystykę geologiczną tego unikatowego stanowiska. Przyszłe badania geologiczne prowadzone będą w ścisłej współpracy z Państwowym Instytutem Geologicznym-Państwowym Instytutem Badawczym (PIG-BIP).

    PAP - Nauka w Polsce, Szymon Zdziebłowski

    szz/ zan/ tot/  bsz



    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    Terrestrisuchus – rodzaj niewielkiego krokodylomorfa z grupy Sphenosuchia żyjącego w późnym triasie na obecnych terenach Europy. Jego szczątki zostały odkryte wiosną 1952 roku w kamieniołomie Pant-y-ffynon w Glamorgan w południowo-zachodniej Walii i opisane przez P. J. Crusha w 1984 roku. Holotypem jest niemal kompletny szkielet (P.47/21) i jego odcisk (P.47/22). Skały, w których odnaleziono skamieniałości oceniono na przedretyckie. Terrestrisuchus był niewielkim zwierzęciem – mierzył poniżej 80 cm długości. Miał krótki tułów, długie proste kończyny ustawione pod tułowiem oraz długi ogon. Obręcz miedniczna znajdowała się wyżej niż barkowa. Zarówno kończyny przednie, jak i tylne były palcochodne. Crush nie był pewien, czy skamieniałości należały do osobników młodocianych, czy reprezentowały gatunek małych krokodylomorfów, jednak drugą spośród tych teorii uznał za bardziej prawdopodobną. Według Davida Allena odnalezione okazy Terrestrisuchus gracilis to osobniki zmarłe przed osiągnięciem dojrzałości. Allen stwierdził, że należą one do tego samego gatunku co Saltoposuchus connectens, znany jedynie ze skamieniałości osobników dorosłych, a Terrestrisuchus uznał za młodszy synonim rodzaju Saltoposuchus. Analiza histologiczna kości Terrestrisuchus sugeruje, że rósł on stosunkowo szybko jak na przedstawiciela Crurotarsi – tempo jego wzrostu jest porównywalne z występującym u krokodyli, jednak niższe niż u dinozaurów. Biostratygrafia - dziedzina stratygrafii oparta na badaniu skamieniałości. Celem klasyfikacji biostratygraficznej jest wydzielenie w skałach jednostek na podstawie analizy stratygraficznych kopalnych taksonów (skamieniałości przewodnich). Klasyfikacja ta jest możliwa w skałach zawierających skamieniałości - a więc w skałach osadowych. Dysalotosaurus – rodzaj ornitopoda z kladu Iguanodontia i rodziny Dryosauridae, żyjącego w późnej jurze na terenach dzisiejszej Afryki. Obejmuje jeden gatunek, D. lettowvorbecki; jego nazwę wzmiankował już w 1919 r. w jednej ze swych publikacji Hans Virchow, lecz gatunek formalnie został opisany dopiero w 1920 r. przez Josefa Pompeckja. Wszystkie znane skamieniałości Dysalotosaurus zostały odkryte w latach 1910–1913 przez niemieckich paleontologów na obszarze jednego kamieniołomu (Ig/WJ) położonego ok. 2,5 km na północny zachód od miejscowości Tendaguru w Tanzanii, w osadach kimerydu. Wszystkie skamieniałości pochodzą z dwóch wielkich, blisko położonych skupisk kości; pochodzący z nich materiał kopalny D. lettowvorbecki oznaczono ponad czternastoma tysiącami numerów katalogowych. Zdecydowana większość odkrytych wówczas skamieniałości Dysalotosaurus to pojedyncze kości, ale udało się też odkryć pewną liczbę bardziej kompletnych i częściowo artykułowanych szkieletów. W kamieniołomie Ig/WJ odkryto również skamieniałości dinozaurów z rodzajów Elaphrosaurus i Kentrosaurus, co najmniej jednego, a może dwóch gatunków zauropodów i być może także drugiego taksonu z grupy teropodów, a ponadto skamieniałości pterozaurów, krokodylomorfów, lepidozaurów, płazów i trzech gatunków ssaków (Tendagurutherium dietrichi, Tendagurodon janenschi i Allostaffia aenigmatica); tym niemniej zdecydowaną większość skamieniałości odkrytych w tym kamieniołomie stanowią właśnie kości Dysalotosaurus. Duża część kości D. lettowvorbecki, w tym większość artykułowanych szkieletów zbadanych przez Pompeckja, została zniszczona w wyniku alianckich nalotów na Niemcy w czasie II wojny światowej lub zaginęła w czasie wojny; jedynymi źródłami informacji o tym materiale kopalnym są szkice zrobione przed jego zniszczeniem oraz publikacja Wernera Janenscha z 1955 r. Z okazów, które zachowały się do dziś, tylko u jednego (oznaczonego dy I) zachowało się ok. 50% szkieletu.

    Vorona (malgaskie „ptak”, V. berivotrensis, „z Berivotra”) – wymarły monotypowy rodzaj ptaka. Został opisany na podstawie skamieniałości znalezionych w kamieniołomie w formacji Maevarano w pobliżu wioski Berivotra, w prowincji Mahajanga na Madagaskarze. Żył w późnej kredzie, najprawdopodobniej w kampanie (70,6-83,5 MLT). V. berivotrensis jest znany z rozproszonych skamieniałości, być może jednego osobnika (UA 8651 i FMNH PA715). Ośródka – typ skamieniałości, będący formą naturalnego odlewu pustych przestrzeni po wytrawionych elementach twardych skamieniałości wlaściwych lub po częściach miękkich organizmów. Warunkiem powstawania ośródek jest wcześniejsza lityfikacja skały otaczającej skamieniałość. Puste przestrzenie wypełnione mogą być drobnoziarnistym osadem lub, wykrystalizowanymi w tych przestrzeniach, minerałami (np. kalcytem).

    Koprolity czyli grudki kałowe (gr. copros - kał + lithos - kamień) – skamieniałe ekskrementy zwierząt, jeden z rodzajów skamieniałości śladowych. Z racji środowiska życia (muliste, konserwujące dno) i specyficznego sposobu odżywiania większość odkrywanych koprolitów należy do morskich pierścienic oraz do ramienionogów. Allaeochelys crassesculpta – wymarły gatunek gada z podrzędu żółwi skrytoszyjnych z rodziny miękkoskórkowatych (Carettochelyidae). Skamieniałe szczątki przedstawicieli żyjącego w eocenie gatunku znaleziono w Messel Pit, zlokalizowanym pomiędzy Darmstadt i Frankfurtem w Niemczech – w kamieniołomie powstałym w miejscu dawnego jeziora wulkanicznego.

    Postozuch (Postosuchus) – rodzaj drapieżnego archozaura żyjącego od środkowego karniku do noryku (późny trias) na terenie obecnej Ameryki Północnej. Holotyp i paratyp gatunku Postosuchus kirkpatricki odkrył Sankar Chatterjee w Kamieniołomie Post w Teksasie, skąd bierze się jego nazwa, która znaczy „krokodyl z Post”. Skamieniałości P. kirkpatricki odkryto również w Nowym Meksyku oraz na obszarze Parku Narodowego Skamieniałego Lasu w Arizonie. Holotyp gatunku P. alisonae odkryto w Karolinie Północnej. Amonity, amonitowate (Ammonoidea) – podgromada wymarłych głowonogów (Cephalopoda), przeważnie o symetrycznej, płaskospiralnej skorupie. Nieliczne rodzaje miały nietypowe kształty, np. prostej muszli, spirali zwiniętej w pionie, spirali o niestykających się skrętach. Takie formy, nazywane heteromorfami, występowały głównie na początku rozwoju amonitowatych (dewon wczesny i środkowy) oraz w kredzie. Amonitowate stanowią ważne skamieniałości przewodnie, pozwalające określić wiek skał osadowych, w których są spotykane. Występują w skałach pochodzenia morskiego z okresu od dewonu do końca kredy. Przodkami amonitowatych były łodzikowate (baktryty).

    Kamieniołomy szydłowieckie – zbiorcza nazwa służąca do określenia wszystkich kamieniołomów znajdujących się w Szydłowcu oraz okolicy.

    Geochronologia - dyscyplina naukowa zajmująca się ustalaniem wieku skał i skamieniałości skorupy ziemskiej oraz umieszczaniem w czasie pewnych wydarzeń geologicznych i biologicznych. Geochronologia umożliwia rekonstrukcję historii geologicznej Ziemi. Formalne jednostki geochronologiczne to:

    Czatkobatrach (Czatkobatrachus polonicus) – najstarszy opisany płaz bezogonowy półkuli północnej. Nazwa pochodzi od Czatkowic (obecnie osiedle w Krzeszowicach) pod Krakowem, gdzie w kamieniołomach znaleziono skamieniałości fragmentów szkieletu pozaczaszkowego tego płaza. Kopalnia Messel – dawna kopalnia odkrywkowa łupków bitumicznych koło miejscowości Messel, w powiecie Darmstadt-Dieburg w Hesji w Niemczech. Jedno z najbardziej znanych na świecie stanowisk paleontologicznych typu Konservat-Lagerstätte. W łupkach bitumicznych występują bardzo dobrze zachowane skamieniałości ssaków, ptaków, gadów, ryb, owadów i roślin z eocenu (datowanych na około 47 mln lat). Zespół skamieniałości wyróżnia się także dużą różnorodnością (ponad tysiąc gatunków). Podczas gdy większość znajdowanych w świecie skamieniałości zawiera jedynie fragmenty szkieletów, w złożach Messel zachowały się kompletne okazy z piórami, sierścią, a nawet i z zawartością żołądka. Najsłynniejszą skamieniałością wydobytą na terenie kopalni Messel są szczątki pierwotnego konia Hyracotherium. Kolejnymi unikatowymi znaleziskami są szczątki gatunku Darwinius masillae – wczesnego ssaka naczelnego z rodziny Notharctidae oraz Messelornis cristata – wymarłego ptaka z rodziny Messelornithidae.

    Dodano: 12.04.2012. 13:47  


    Najnowsze