• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Polska ceramolog odkrywa tajemnice Elefantyny

    01.04.2010. 12:41
    opublikowane przez: Piotr aewski-Banaszak

    Zakończył się terenowy etap badań w ramach projektu "Ceramika Średniego Państwa na Elefantynie", realizowanego przez dr Teodozję Rzeuską z Zakładu Archeologii Śródziemnomorskiej PAN w Warszawie, w ramach misji Niemieckiego Instytutu Archeologicznego w Kairze (DAI). Elefantyna - wyspa położona w Asuanie, była bramą, strażnicą południowej granicy Egiptu, ale też i miejscem, gdzie ścierały i mieszały się wpływy dwu cywilizacji: egipskiej i nubijskiej, czego efektem jest również wyjątkowa ceramika tego rejonu badana przez polską specjalistkę.


    Dr Teodozja Rzeuska pracuje na Elefantynie od 1998 roku. W tym czasie przeanalizowała kilkaset tysięcy fragmentów ceramiki, głównie z okresu Średniego Państwa (2055-1650 lat p.n.e.).

    Kierujący wykopaliskami najczęściej pytają ceramologów o datowanie ceramiki. Ta kwestia jest z reguły kluczowa przy określeniu sekwencji chronologicznych stanowisk i często właśnie materiał ceramiczny jest głównym, a niekiedy jedynym, źródłem informacji o datowaniu. Jednak, zdaniem polskiej specjalistki, naczynia gliniane bywają niedoceniane, gdyż są również źródłem wielu interesujących i ważnych informacji o dawnych cywilizacjach, o ich kulturze, technologii, zwyczajach czy handlu.

    Badana przez dr Rzeuską ceramika z Elefantyny z okresu Średniego Państwa różni się od starszej, nie tylko kształtem i rodzajem gliny, ale również dekoracją. Na jej powierzchni zastosowano nowy sposób dekorowania w postaci rytych lub nacinanych ornamentów na powierzchni naczynia przed jego umieszczenie w piecu celem wypału.

    "To znak rozpoznawczy ceramiki z Elefantyny. Pojawia się już w początkach Średniego Państwa i nieprzemiennie króluje aż do końca tego okresu" - tłumaczy specjalistka.

    Badania wykazały, że lokalnych wytwórców ceramiki do takiego sposobu dekorowania naczyń zainspirowały wyroby nubijskie, pochodzące z kręgu tzw. kultury Grupy C. Wzornictwo nubijskie przejawiało się w zastosowaniu przeróżnych kombinacji trójkątów, rombów, pionowych czy poziomych linii prostych lub zygzaków.

    "Jeśli weźmiemy pod uwagę różne tradycje ceramiczne obu kultur i fakt, że dekoracja nacinana jest typowa dla kręgów Nubii, a w Egipcie należy do rzadkości, nie ma wątpliwości, że inspiracja przyszła właśnie z południa, czyli z Nubii. To egipska ceramika naśladowała nubijskie wzory, a nie na odwrót" - wyjaśnia dr Rzeuska.

    Co ciekawe, początkowo garncarze egipscy bardzo wiernie oddawali pierwowzory nubijskie, czego dowodzą najstarsze naczynia. Bliższa analiza obu grup naczyń ceramicznych pozwala dostrzec nie tylko podobieństwa, ale i pewne różnice wynikające z różnych tradycji garncarstwa.

    Dr Rzeuska ustaliła, że Egipcjanie, w przeciwieństwie do Nubijczyków, stosowali do produkcji charakterystycznie dekorowanych naczyń najwyższej jakości gatunek gliny marglowej, pozyskiwanej tylko w specjalnych wychodniach na pustyni i w obrębie oaz. Już w starożytności jej wydobycie objęte było kontrolą państwa. Glina marglowa jest bardzo trudna w obróbce i wymaga kontrolowanego wypału w rygorystycznych warunkach. Naczynia wykonane z niej cechują się doskonałą jakością, pięknymi kolorami od jasnozielonego poprzez, różowy, pomarańczowy, aż po ciemnobordowy.

    "To była luksusowa egipska +porcelana używana, jako wyszukane naczynia stołowe" - mówi dr Rzeuska. Bardziej zaawansowana była również egipska technologia - naczynia bowiem toczono na kole, a nubijskie lepiono ręcznie.

    Zdaniem ceramolog, najbardziej dostrzegalna różnica leży jednak w sposobie wykonania dekoracji. Nubijscy garncarze ozdabiali swe naczynia przy pomocy średnio ostrego narzędzia o pojedynczym ostrzu, czego efektem są pojedyncze, dosyć głębokie nacięcia, leżące daleko od siebie, natomiast egipscy garncarze zaadaptowali narzędzie o wiele bardziej skomplikowane - przypominające grzebień, prawdopodobnie ość płetwy ryby z gatunku Synodontis sp. Dzięki zastosowaniu tego narzędzia odległości między pojedynczymi nacięciami są bardzo małe, niekiedy mniejsze niż 1 mm i bardzo równomierne.

    "Pierwsze, czyli najstarsze egipskie dzbany o nubizującej dekoracji, wiernie powtarzały motywy - ich elementy oraz układ, ale z czasem, jakby coraz śmielej, garncarze dokonywali przeróżnych wariacji na ten temat. Najciekawsze jest jednak to, że takie nubizujące naczynia były potem eksportowane jako dobro luksusowe do Nubii. Historia znów zatoczyła koło" - opisuje specjalistka.

    Relacje związane z kontaktami Nubijczyków z Egipcjanami, widoczne na ceramice znajdowanej przez misję niemiecką badającą Elefantynę, to tylko jeden z aspektów badań polskiej ceramolożki.

    "Odkryty na Elefantynie zespół osadniczy to miejsce wyjątkowe w skali całego Egiptu, gdyż daje unikatową możliwość badania ceramiki na przestrzeni całego okresu Średniego Państwa - stwierdza dr Rzeuska. - Umożliwia nie tylko obserwowanie ewolucji poszczególnych grup naczyń oraz pojawiania się i zanikanie poszczególnych form na przestrzeni kolejnych dziesięcioleci, ale przede wszystkim pozwala poznać historię osady na tej granicznej wyspie".

    Współczesna archeologia, według polskiej specjalistki, daleko odeszła od romantycznej wizji, jaką daje lektura książki Cerama "Bogowie, groby i uczeni". Już nie szuka się sensacji i spektakularnych zabytków, co nie oznacza, że brak jest ważnych odkryć. Ale pytania, jakie dziś zadaje archeolog są inne. Interesują go bowiem odpowiedzi na pytania typu: jaka była przeszłość człowieka, czy ludzie żyjący przed tysiącami lat byli podobni do nas, czy inni, a jeśli inni, to dlaczego?

    "Ceramika jest najliczniejszą grupą zabytków na każdym stanowisku w Egipcie, niezależnie od okresu - od predynastycznego aż po średniowiecze. Mimo to, przez wiele dekad był to materiał lekceważony, gdyż w przeważającej części nie jest to ceramika wysokiej próby, zwłaszcza jeśli porównamy ją z grecką, czy nawet rzymską" - tłumaczy dr Rzeuska.

    Tysiące fragmentów naczyń ceramicznych nie przykuło uwagi XIX-wiecznych antykwariuszy, sprowadzających do Europy liczne mumie, rzeźby i posągi. Jak zauważa dr Rzeuska, paradoksalnie prosta, a czasem dość prymitywna forma wykonania naczyń ceramicznych, jest równocześnie ich największą zaletą - nie bada się ich bowiem, jak dzieła sztuki (jak np. czarno- i czerwonofigurowe naczynia greckie), ale jako źródło informacji o przeszłości.

    Dr Teodozja Rzeuska współpracuje od lat również z innymi misjami archeologicznymi na terenie Egiptu: polską i francuską w Sakkarze, polską w Gurna oraz amerykańską w Gizie. Jej zdaniem, w zawodzie ceramologa najważniejsze jest zdobywanie doświadczenia w terenie, w bezpośrednim kontakcie z materiałem. Takiej wiedzy na darmo szukać w książkach.

    Źródło:
    PAP - Nauka w Polsce, Szymon Zdziebłowski

    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    Odlewanie folii ceramicznych (ang. Tape casting) - jest to metoda wykorzystująca gęstwy lejne do uzyskania cienkich wstęg ceramicznych o grubości nawet poniżej 1 mm. Gęstwa dostarczona jest z naczynia roboczego na ruchomy pas ze stali lub tworzywa sztucznego, wyrównywana jest przy pomocy noża zapewniającego stabilność grubości wyrobu. Ounjougou - stanowisko archeologiczne w centralnym Mali (Afryka), gdzie w latach 2002-2006 odnaleziono i datowano pozostałości najstarszej znanej ceramiki na świecie z epoki paleolitu (do tej pory za najstarsze uważano znaleziska ceramiki z Bliskiego Wschodu sprzed 10 tys. lat oraz z regionu Sahary środkowej i wschodniej sprzed 9-10 tys. lat). Na znalezisko składa się sześć fragmentów naczyń glinianych, znalezionych w warstwie sprzed 11.400 lat (rolnictwo w owym czasie nie było jeszcze znane). Niemniej same naczynia mogą być jeszcze starsze. Kultura Salinar jest jedną z kultur andyjskich okresu formacyjnego, następczyni kultury Capisnique powstałej ok. XVIII w. p.n.e. Czas jej trwania określany jest na okres od 200 p.n.e. do 200 r. Została odkryta przez Larco Hoyle w 1941 r. w pobliżu El Salinar w dolinie Chicama w północnej części Peru. W odkrytej nekropolii natrafiono na ok. 200 miejsc pochówku. Odnalezione groby miały kształt elipsoidy. Zmarłych układano w nich w pozycji wyprostowanej, na prawym boku. Wśród darów natrafiono na żywność, ceramikę, wyroby ze złota. Kultura Salinar bezpośrednio poprzedza kulturę Mochica, stąd forma wielu wyrobów zbliżona jest do kształtu ceramiki Moche (naczynia o podwójnym wlewie połączonym mostkiem). Dekoracje wykonywane były metodą nacinania lub malowania. Powtarzającym się motywem są linie łamane, faliste, gwiazdy i pętle. Występowały także postacie zwierząt i ludzi. W tym też okresie powstały zaczęły powstawać naczynia z scenami erotycznymi. Kolorystyka ceramiki to barwy ziemi: od koloru pomarańczowego do beżowego.

    Terra sigillata (łac. glina stemplowana) - typ naczyń rzymskich, wytwarzanych na terenie Italii od I w. p.n.e. (ceramika aretyńska - ang. Arretine Ware), a jeszcze w tym samym wieku także na terenie prowincji, zwłaszcza w Galii i nad Renem, charakteryzujący się czerwonym kolorem i glazurowanych, zwanych także niekiedy ceramiką samijską (ang. Samian Ware). Naczynia często zdobione były reliefami, chociaż występują także formy gładkie. Powszechnie występowały na obszarze Cesarstwa rzymskiego, a ponieważ można zidentyfikować miejsce wytwarzania i dokładną chronologię, są one dziś pomocne przy datowaniu innych znalezisk archeologicznych z tego okresu. Kultura Chañapata – jedna z kultur andyjskich okresu formacyjnego. Powstała w południowym paśmie górskim w Peru. Odnaleziona ceramika to naczynia o gładzonych ściankach, czarne lub czerwone. Zdobione nacinanymi motywami geometrycznymi i zoomorficznymi. Oprócz naczyń: misek, talerzy znaleziono figurki postaci ludzkich. W miejscach pochówku nie odnaleziono darów pogrzebowych.

    Kultura ceramiki sztrychowanej (kreskowanej) - nazwę swą zawdzięcza charakterystycznemu typowi ornamentacyjnemu, którym zdobione były naczynia ceramiczne. Uzyskiwano go poprzez chropowacenie powierzchni zewnętrznej naczyń za pomocą ostrej miotełki, która powodowała powstawanie nieregularnych rytych kresek. Materiał archeologiczny typowy dla tej kultury pojawia się w VII w. p.n.e a zanika ok. IV w. n.e, na bazie wcześniejszego substratu kulturowego z nowymi elementami napływowymi, jak np. wpływy kultury lateńskiej. Zanik stanowisk z typowym inwentarzem spowodowany jest migracjami i zmianami kulturowymi. Tworzywo szklano-ceramiczne - materiał mający wiele właściwości zarówno szkła jak i bardziej tradycyjnej ceramiki krystalicznej. Tworzywo jest formowane jako szkło a następnie częściowo krystalizowane poprzez obróbkę cieplną. W przeciwieństwie do ceramiki spiekanej, tworzywo szklano-ceramiczne nie posiada porów pomiędzy kryształami.

    Czerep - skorupa ceramiczna, stanowiąca właściwą ściankę przedmiotu; wypalona, lecz nie szkliwiona i nie malowana. Goły czerep będący gotowym produktem charakterystyczny jest dla naczyń ceramicznych ludów pierwotnych (np. ceramika siwa) oraz niektórych kultur wiejskich Polski (np. ceramika iłżecka). Kultura Vicús powstała na północnym wybrzeżu Peru ok. 200 p.n.e.. Czas jej rozwoju trwał do ok. 600 r. W 1960 r. w pobliżu miejscowości Chulucana na wzgórzu Vicús odkryto grobowiec dostojnika indiańskiego związany z tą kulturą. Należy ona do okresu formacyjnego rozwoju kultur andyjskich. Wykazuje wiele cech wspólnych z kulturami Mochica (Moche), Salinar i Gallinazo oraz kulturami rejonu Ekwadoru. Jednak forma i technika wytwarzania bliższa jest kulturze ludu Moche. Wśród znalezisk znajdują się wyroby z gliny (głównie figurki ludzi i zwierząt) i biżuteria z metalu (głównie brąz, miedź i stopy złota z miedzią). Technika ich wytwarzania i sposób zdobienia podobny jest do kultury Mochica. Ceramika zdobiona była przede wszystkim malowanymi ornamentami geometrycznymi. Wykonywano je techniką negatywu, nanosząc pastę z ziemi w miejsce przyszłego wzoru przed wypaleniem naczynia.

    Styl geometryczny – styl dekoracji ceramiki, który charakteryzuje się powtarzającymi się wzorami geometrycznymi. Był bardzo popularny w Grecji przed VII wiekiem p.n.e. Dekorowane naczynia prawie całkowicie pokrywano czarnym firnisem, pozostawiając jedynie pasy w kolorze gliny, które zdobiły powtarzające się koła lub meandry. W VIII wieku p.n.e. pojawiały się z rzadka sylwetki zwierząt i sceny figuralne.

    Porcelana – rodzaj białej, przeświecającej ceramiki wysokiej jakości, wynaleziony w Chinach w VII w. Porcelana jest wytwarzana z mieszanki glinki kaolinowej ze skaleniem i kwarcem poprzez wypalanie uformowanych wyrobów w temperaturze od 920-980 °C (wyroby nieszkliwione, tzw. biskwit) aż do 1280-1460 °C (wyroby szkliwione). Charakteryzuje się niską nasiąkliwością, bardzo dobrymi właściwościami dielektrycznymi, dużą wytrzymałością mechaniczną, wysoką odpornością na działanie czynników chemicznych i nieprzepuszczalnością dla cieczy i gazów.

    Angiografia - w medycynie badanie diagnostyczne służące zobrazowaniu naczyń krwionośnych. Polega na podaniu do naczynia radiologicznego środka kontrastującego, a następnie obserwacji tego naczynia w czasie fluoroskopii (prześwietlenia) i uwidocznieniu na zdjęciu rentgenowskim. Stopień zaczernienia naczynia na zdjęciu pozwala ocenić jego przebieg, a także światło (przekrój wnętrza naczynia). Majolika – ceramika pokryta nieprzezroczystą polewą ołowiowo-cynową o bogatej kolorystyce. Rodzaj fajansu produkowanego we Włoszech od XIV w. do XVII w. Z majoliki wyrabiano przede wszystkim bogato zdobione naczynia. Produkcja majoliki rozwinęła się pod wpływem ceramiki mauretańsko-hiszpańskiej importowanej do Włoch przez Majorkę (stąd nazwa). W XV wieku produkcję rozpoczęto także we Florencji (wprowadzono rzeźby z majoliki). Na początku XVI w. rozwinął się styl istoriato (narracyjny), czyli zdobienie scenami mitologicznymi, historycznymi oraz biblijnymi. Malarzami tego stylu byli zazwyczaj wybitni artyści, a inspiracji szukali w dziełach Rafaela i jego uczniów.

    Muzeum Technik Ceramicznych w Kole – jedyna tego typu jednostka muzealna w Polsce. Założona w 1975 r. Oprócz wystaw dotyczących ceramiki prezentuje też ekspozycje na temat historii miasta i inne. Siedziba mieści na terenie osiedla Stare Miasto.

    Dodano: 01.04.2010. 12:41  


    Najnowsze