• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Różne oblicza amfor - nowe ustalenia naukowców z UW

    25.05.2010. 03:17
    opublikowane przez: Redakcja Naukowy.pl

    Badania misji wykopaliskowych Ośrodka Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego ujawniają nieznane fakty dotyczące amfor - popularnych, starożytnych naczyń służących do transportu i przechowywania m.in. oliwy, wina czy sosów rybnych.

    Obecnie naukowcy, wyposażeni w nowe metody badawcze, sięgają po analizy fizykochemiczne, które pozwalają na odtworzenie technologii produkcji amfor oraz ułatwiają obiektywne określenie ich proweniencji czy zawartości. Wyniki tych badań często zmuszają archeologów do weryfikacji przyjętych już ustaleń.

    Określenia "amfora" używano zarówno w języku greckim - amphoreús, jak i łacińskim - amphora. Oznaczało dwuuszny dzban o pojemności jednego quadrantala lub dwóch urnae, co odpowiada pojemności 26 litrów.

    Przez wiele stuleci zainteresowanie światem rzymskim koncentrowało się na dziełach sztuki. Były one kolekcjonowane głównie przez zapalonych miłośników antyku. Rzeźby, zdobione naczynia ceramiczne, kruche wytwory ze szkła i metali szlachetnych pobudzały wyobraźnię, cieszyły oko, były również dowodem bogactwa i wyrafinowanego gustu ich właścicieli.

    "W XIX wieku uwagę badaczy zwróciły także amfory oraz ich fragmenty znajdowane bardzo często w pomieszczeniach gospodarczych w miastach rzymskich, a także twierdzach wojskowych. Odkrywano je w ruinach antycznych portów i we wnętrzach zatopionych statków. Czasem stanowiły wyposażenie grobów, towarzysząc zmarłemu jedynie z powodu zawartości. Początkowo badaczy interesowały jedynie problemy typologii naczyń i badania epigraficzne. Stopniowo punkt ciężkości przesuwano na problemy centrów produkcyjnych oraz sprawy ekonomiczne" - tłumaczy prof. Piotr Dyczek, dyrektor Ośrodka Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego.

    W czasie wykopalisk Ośrodka Badań nad Antykiem, prowadzonych w Novae (Bułgaria), Risan (Czarnogóra) oraz Tanais (Rosja), znaleziono amfory o potwierdzonej unikalnej zawartości. Naukowcom udało się także ustalić proweniencje jednego z najczęściej występującego typu amfory na obszarze Dolnego Dunaju i basenu Morza Czarnego.

    W jednym z pomieszczeń szpitala wojskowego Novae (valetudinarium), który rozpoznano jako magazyn amfor, odkryto górny fragment jajowatej amfory z wydatną szyja, gdzie na powierzchni zachował się malowany czerwona farbą napis grecki A?MOCTPA, czyli ostrygi w solance. Amfora zawierała zatem jeden z typów rzymskich sosów rybnych tzw. garum.

    "Dotychczas na innych stanowiskach nie odkryto pojemników na tego typu sos, nie wspominają o nim także antyczne źródła pisane. Rzymianie przypisywali samym sosom rybnym znaczenie lecznicze, zaś ostrygom dodatkowo duże walory odżywcze" - tłumaczy prof. Dyczek.

    Zdaniem archeologów, był to unikalny produkt, wytwarzany w małych ilościach, co oznacza, że jego cena musiała być bardzo wysoka. Jedyny dotychczas znany przekaz o zalanych solanką ostrygach pochodzi z papirusu odkrytego w Północnej Afryce z okresu późnego antyku. Natomiast amfora z Novae jest datowana już na II w. n.e.

    "Dzięki wykopaliskom z Novae i zachowanym napisom i odciskom stempla na opisywanym typie amfor udało się także ustalić miejsce produkcji zarówno zawartości jak i samej amfory - była to wyspa Chios na Morzu Egejskim. Wykopalisk w Novae zatem przyniosły w tym względzie całkiem nowe nieznane ustalania i rozwiązały problem szeroko rozprzestrzenionego w prawie całym imperium typu amfory" - mówi prof. Dyczek.

    Podczas badań w Czarnogórze w Risan Polacy odkryli dziesiątki amfor tzw. grecko-italskich z III i II w p.n.e. oraz setki inskrybowanych i zdobionych korków, które blokowały naczynia. Pod ruinami dachu i glinianych ścian zachowały się całe zestawy tych naczyń zasobowych.

    "Ich stan zachowania umożliwił dokonanie analizy zawartości. Wiemy, że przewożono w nich czerwone słodkie i wytrawne wino, którego resztki zachowały się na ścianach amfor. Odkryto także amforę wypełnioną mąką pszenną - co może dowodzić, że również i ten nietrwały produkt przewożono na krótkich dystansach w amforach - co dotychczas budziło spory naukowe" - tłumaczy prof. Dyczek.

    Dodatkowo dzięki zebraniu danych z napisów umieszczonych na korkach, ze stempli umieszczonych na amforach oraz z monet udało się sprecyzować datowanie - dotychczas niemożliwe - całej grupy amfor grecko-italskich.

    Intrygująco opisane amfory znaleźli w latach 70. ubiegłego wieku w Tanais u północno-wschodnich wybrzeży Morza Azowskiego nad Donem badacze rosyjscy z moskiewskiego Instytutu Archeologii Akademii Nauk. To stanowisko badane również przez Polaków - obecnie pracami kieruje dr Tomasz Scholl.

    "Zachowane na powierzchni napisy greckie, w tym napis NA?A dowodzi, że zawierały one ropę - prawdopodobnie z Półwyspu Kerczeńskiego, gdzie w antyku znajdowały się naturalne źródła tego surowca. W Tanais, które w antyku leżało na brzegu delty Donu i znajdował się port, ropą być może podtrzymywano ogień w latarni morskiej - w dzień paląca się ropa dawała czarny, dobrze widoczny dym, w nocy jasny płomień" - mówi prof. Dyczek.

    PAP - Nauka w Polsce, Szymon Zdziebłowski

    agt/ kap/


    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    1. Tradycyjna jednostka zarówno masy jak i objętości, przedstawiająca jedną amforę. Używana od ok. 500 lat na Półwyspie Iberyjskim. Opierała się na pojemności standardowych naczyń terakotowych, używane wówczas do transportu zboża i płynów na Morzu Śródziemnym (pojemność amfory stanowiła 1/3 beczki). Symbolem na oznaczenie arroby była ręcznie pisana litera A (od amfory), ozdobiona w sposób typowy dla Florencji, czyli znak @. Piotr Dyczek (ur. w 1956 r.) - polski archeolog, doktor hab. nauk historycznych, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, pracownik naukowy Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego. Jest kierownikiem Zakładu Kultury Materialnej Antyku w tymże Instytucie oraz kierownikiem Ośrodka Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego. Prowadził liczne archeologiczne misje badawcze (m.in. w Egipcie, Sudanie, Bułgarii). Vox Patrum – czasopismo naukowe wydawane jako półrocznik, dotyczące antyku chrześcijańskiego (I-VIII w.). Jest wydawane przez Ośrodek Badań nad Antykiem Chrześcijańskim KUL (do 2006 Międzywydziałowy Zakład Badań nad Antykiem Chrześcijańskim, 2006-2010 Instytut Badań nad Antykiem Chrześcijańskim) od 1981 roku. Założycielem i redaktorem naczelnym był ks. Stanisław Longosz. Obecnie redaktorem naczelnym czasopisma jest Ks. prof. Piotr Szczur. Periodyk zawiera następujące działy:

    Amfora panatenajska – wyjątkowy typ amfory wytwarzany specjalnie z okazji Igrzysk Panatenajskich, dedykowanych bogini Atenie, które odbywały się w Atenach. Ojnochoe (Oinochoe, Oenochoe, stgr. ἡ οἰνοχόη) – naczynie używane w starożytnej Grecji, służące do nalewania wina. Naczynie jest podobne do amfory, ale z trzema "dzióbkami", i jednym wysokim uchem.

    Amfora (łac. amphora, gr. amphoreús ) – wysokie, smukłe naczynie gliniane (waza) o wydłużonym brzuścu z dwoma umieszczonymi symetrycznie po bokach uchwytami. Naczynie to było w czasach starożytnych bardzo popularne i służyło głównie do przechowywania i transportu wina, oliwy oraz miodu. Malarz Achillesa – ateński malarz ceramiki, działający w połowie V w. p.n.e., uważany za jednego z najwybitniejszych greckich malarzy wazowych. Jego imię pochodzi od jednego z przypisywanych mu dzieł – amfory zdobionej malowidłem przedstawiającym Achillesa i Bryzejdę, znajdującej się w Muzeum Watykańskim.

    Stockholm International Peace Research Institute (ang. Sztokholmski Międzynarodowy Instytut Badań nad Pokojem) – instytut założony w 1966 roku przez szwedzki parlament dla uczczenia 150. rocznicy nieprzerwanego pokoju w Szwecji. Jego celem są badania naukowe nad kwestiami konfliktu i współpracy, by pomóc w zrozumieniu warunków potrzebnych dla pokojowego rozwiązania światowych konfliktów. SIPRI udostępnia informacje o rozwoju broni, wydatkach na zbrojenia w poszczególnych krajach, produkcji i sprzedaży broni przez różne kraje, o jej kontroli i rozbrojeniach, a także o konfliktach, zapobieganiu im i bezpieczeństwie regionalnym. Wyniki badań SIPRI publikowane są głównie w książkach, w raportach oraz innych publikacjach Instytutu, a także na jego stronie internetowej. Długoletnim szefem SIPRI (w latach 1991-2002) był polski dyplomata prof. Adam Daniel Rotfeld. Novensia - rocznik naukowy wydawany przez Uniwersytet Warszawski od 1989 roku. Wydawcą jest Ośrodek Badań Archeologicznych UW. Publikacje w nim zawarte dotyczą wyników prac archeologicznych w miejscu dawnego rzymskiego obozu w Novae nad Dunajem w dzisiejszej Bułgarii. Artykuły są publikowane w języku polskim, angielskim, bułgarskim, niemieckim i francuskim. Redaktor naukowy - Ludwika Press.

    Ostforschung (pol. Badania wschodnie) – interdyscyplinarny nurt naukowy łączący metody naukowe, wywiadowcze oraz praktyczne cele polityczne Niemiec zwiazane z niemiecką ekspansją w Europie wschodniej. Nazwa używana w Niemczech od XVIII wieku do opisania ogółu badań na terenach wschodnich Niemiec od XIX wieku także Europy środkowej. Nazwa obejmowała instytucje naukowo-badawcze oraz organizacje zajmujące się studiowaniem problemów państw położonych na wschód od Niemiec w Europie środkowej oraz wschodniej.

    New Criticism (nowa krytyka) - brytyjsko-amerykańska szkoła teoretycznoliteracka, zwana także formalizmem amerykańskim, powstała w latach 40. XX wieku, inspirowana działalnością krytycznoliteracką T. S. Eliota, a także Ezry Pounda. Charakteryzuje ją postawa antyintencjonalna (krytyk nie powinien przy badaniu dzieła literackiego zajmować się intencjami, które przyświecały jego autorowi) oraz ergocentryczna (skupienie się na samym dziele, "czyste badanie"). Według założeń tej szkoły dzieło literackie zbudowane jest z rdzenia (decydującego o jego wewnętrznej spójności) i szczegółów (logicznej zawartości dzieła, jego treści), czyli inaczej ze struktury i tekstury. Celem badań Nowych Krytyków miało być badanie i analizowanie tekstury, jako elementu indywidualnego dla każdego dzieła.

    Ankieta audytoryjna to jedna z technik badawczych w socjologii i innych naukach społecznych polegająca na zebraniu w pewnej przestrzeni, zazwyczaj w pomieszczeniu, które w jakiś sposób związane jest z badaną kategorią (hala produkcyjna, klasa szkolna itd.) wybranej lub wylosowanej grupy osób i rozdaniu im ankiet do wypełnienia. Ankieter w takiej sytuacji nie przeprowadza wywiadu osobiście z każdym respondentem, ani nie odczytuje pytań, jedynie ogranicza się do podania celu prowadzonych badań i ewentualnie tłumaczy, jak ankietę należy wypełnić. W odróżnieniu od innych technik ankietowych w tym przypadku uzyskuje się prawie stuprocentową zwrotność materiału. Jednakże dla tego typu techniki zazwyczaj nie może być stosowany dobór próby reprezentatywnej. Terra sigillata (łac. glina stemplowana) - typ naczyń rzymskich, wytwarzanych na terenie Italii od I w. p.n.e. (ceramika aretyńska - ang. Arretine Ware), a jeszcze w tym samym wieku także na terenie prowincji, zwłaszcza w Galii i nad Renem, charakteryzujący się czerwonym kolorem i glazurowanych, zwanych także niekiedy ceramiką samijską (ang. Samian Ware). Naczynia często zdobione były reliefami, chociaż występują także formy gładkie. Powszechnie występowały na obszarze Cesarstwa rzymskiego, a ponieważ można zidentyfikować miejsce wytwarzania i dokładną chronologię, są one dziś pomocne przy datowaniu innych znalezisk archeologicznych z tego okresu.

    Dodano: 25.05.2010. 03:17  


    Najnowsze