• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Starosłowiańskie tropy polskiej Wigilii

    24.12.2011. 07:19
    opublikowane przez: Redakcja Naukowy.pl

    Obecność na wigilijnym stole maku, miodu czy grzybów sięga korzeniami kultury starosłowiańskiej - wskazują etnologowie. Niektórym potrawom przypisano właściwości pomocne w osiąganiu łączności między światem doczesnym a zaświatami. Etnolog z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, dr Grzegorz Odoj, przypomina pradawne przekonanie, zgodnie z którym w Wigilię obejścia i domostwa ludzi są przeniknięte przez duchy przodków.

    ,,W niektórych domach, gdy zasiadano do wigilijnego stołu, zamiatano, omiatano czy stukano w stół, aby odstraszyć duchy, a nawet ich nie przysiąść na ławie" - powiedział naukowiec.

    Także w kultywowanym do dziś zwyczaju pozostawiania na wigilijnym stole pustego nakrycia dla strudzonego wędrowca, etnologowie dopatrują się reliktu starosłowiańskich obiat - posiłków obrzędowych, podczas których pozostawiano nietkniętą część jedzenia dla duchów przodków.

    Na Śląsku zwyczaj ten jest zresztą sprzeczny z inną tradycją, która nakazuje, aby pod żadnym pozorem nie wstawać od wigilijnego stołu w trakcie wieczerzy - nawet, gdy ktoś puka. W ten sposób nie ma praktycznie szans, by potencjalny wędrowiec mógł zająć puste miejsce przy stole. Odejście od stołu w trakcie posiłku ma zwiastować śmierć w rodzinie w kolejnym roku.

    Naukowcy wskazują, że także symbolika niektórych produktów, tradycyjnie znajdujących się na wigilijnym stole, nawiązuje do starosłowiańskich obrządków i zwyczajów. Dotyczy to m.in. maku, miodu, grzybów i słodkiego kołacza.

    ,,Kołacze to niegdysiejsze określenie ciasta obrzędowego; nazwa kołacz pochodzi od koła, co wskazuje na bezpośredni związek z kultem solarnym. Koło to odniesienie do kultu solarnego, było symbolem szczęścia, powodzenia - stąd kołacz" - tłumaczy dr Odoj.

    W niektórych regionach Polski, w wigilijny wieczór kobiety karmiły kury zbożem, wrzucanym w obręcz beczki. Miało to symboliczny wymiar - chodziło o to, by kury nie rozchodziły się i nie niosły jaj u sąsiadów, ale także o to, by w kolejnym roku rodzina tworzyła wspólnotę i nie straciła żadnego z członków.

    Symboliczne znaczenie ma także mak, który już w kulturze starosłowiańskiej uchodził za produkt niezwykły - znano jego usypiające, wręcz halucynogenne właściwości.

    ,,Mak wykorzystywano do sporządzania silnych wywarów właśnie w czasie działań związanych z kultem przodków. Taki silny wywar miał charakter mediacyjny - lekkie oszołomienie, senność, miały niejako pośredniczyć między rzeczywistością doczesną a zaświatami, łączyć z tymi, którzy odeszli" - wyjaśnił naukowiec, przywołując dawne przekonanie, że ,,sen jest bratem śmierci".

    Podobnie grzyby, które w kulturze tradycyjnej uchodziły za rośliny niezwykłe, pochodzące z niezwykłej i nieokiełznanej do końca przestrzeni, za jaką uważano las. ,,Grzyby były jakby odniesieniem do zaświatów - do tej przestrzeni odległej, nieswojskiej, obcej" - wskazał dr Odoj.

    Za niezwykłe, wręcz święte, w różnych kulturach uchodziły również wytwarzające miód pszczoły. ,,Nie tylko w tradycyjnej kulturze polskiej należało im oddawać cześć; także te zwierzęta mediowały z zaświatami" - powiedział etnolog, nawiązując do obecności miodu w świątecznych potrawach.

    Starosłowiańskiej kultury może sięgać także tradycja wkładania siana pod obrus podczas wigilijnej wieczerzy. ,,Niektórzy badacze twierdzą, że to pamiątka starosłowiańskich obiat, spożywanych na kurhanach, miejscach pochówku, na zwiędłych trawach. Zostawiano tam pożywienie dla tych, którzy odeszli; być może siano pod wigilijnym obrusem to dalekie echo tego zjawiska" - uważa dr Odoj.

    PAP - Nauka w Polsce

    mab/ hes/bsz



    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    Władysław Nehring (ur. 23 października 1830 w Kłecku, zm. 20 stycznia 1909 we Wrocławiu) – polski językoznawca i historyk, badacz języka starosłowiańskiego, autor prac naukowych i popularnonaukowych z dziedziny historii Słowian i gramatyki języków słowiańskich. Pohost (ze starosłowiańskiego: погостъ) – termin historyczny o kilku znaczeniach w językach ruskim i rosyjskim. Zapożyczono go także do j. łotewskiego (pagasts) i fińskiego (pogosta), w różnych znaczeniach. Dobrosław — starosłowiańskie imię męskie złożone z członów Dobro- ("dobry") i -sław ("sława"), oznaczające tego, który "cieszy się dobrą sławą". Najstarszy znany zapis tego imienia pochodzi z 1230 roku. Dobrosław występuje także w licznych innych językach słowiańskich, tj. w języku czeskim, bułgarskim, serbskim, chorwackim, słoweńskim i ruskim. Istniały także odpowiedniki znaczeniowe tego imienia w sanskrycie, np. imię jednostopniowe Su-śravas- ("miej/masz dobrą sławę") lub dwustopniowe, jak Pra + su-śruta ("bądź/jest bardzo dobrze sławny"); człon su- oznacza "dobrze, dobry".

    Stado – dawne święto słowiańskie, wywodzące się z czasów przedchrześcijańskich, najprawdopodobniej związane z kultem płodności. Rodzimowierstwo słowiańskie (czasami także słowianowierstwo) – system wierzeń etnicznych odwołujących się do tradycji przedchrześcijańskich, głównie wspólnoty słowiańskiej – czasem z elementami mogącymi wywodzić się z mitologii i legend dawnych plemion zamieszkujących obecne tereny Polski przed osadnictwem słowiańskim (lub z tym osadnictwem się przenikającymi) jak ludność germańska, bałtycka (Prusowie), czy nawet celtycka, dla których wspólnym mianownikiem była świętość natury. Zespół poglądów opartych na mitologii słowiańskiej i zachowanych obyczajach lokalnej społeczności.

    Język slovianski (cyr. Словянски), także znany pod nazwą międzysłowiański (medžuslovjanski) jest sztucznym językiem, opartym na językach słowiańskich. Został stworzony przez zespół językotwórców z różnych krajów jako język pomocniczy, który może zarazem ułatwić komunikację między Słowianami i służyć jako instrument, pozwalający osobom nie znającym żadnego języka słowiańskiego porozumiewać się ze Słowianami. Podstawową ideą slovianskiego jest fakt, że języki słowiańskie są na tyle do siebie zbliżone, że na podstawie wspólnych cech, jak np. słów i końcówek gramatycznych, można stworzyć język, który jest zrozumiały dla wszystkich. Języki słowiańskie – grupa języków w obrębie podrodziny bałtosłowiańskiej rodziny języków indoeuropejskich. Pochodzą od języka prasłowiańskiego, który rozpadł się na dialekty regionalne w wyniku wielkiej ekspansji Słowian w pierwszej połowie I tysiąclecia n.e. Używanie języków słowiańskich jest najwyraźniejszym wyznacznikiem przynależności do ludów słowiańskich, które prócz języków łączy kultura i pochodzenie.

    Rodzimowierstwo słowiańskie (czasami także słowianowierstwo) – system wierzeń etnicznych odwołujących się do tradycji przedchrześcijańskich, głównie wspólnoty słowiańskiej – czasem z elementami mogącymi wywodzić się z mitologii i legend dawnych plemion zamieszkujących obecne tereny Polski przed osadnictwem słowiańskim (lub z tym osadnictwem się przenikającymi) jak ludność germańska, bałtycka (Prusowie), czy nawet celtycka, dla których wspólnym mianownikiem była świętość natury. Zespół poglądów opartych na mitologii słowiańskiej i zachowanych obyczajach lokalnej społeczności. Największy powrót do wierzeń etnicznych miał miejsce w Polsce w 1037 r. w czasie powstania ludowego. Barwy pansłowiańskie. Kolorami panslawizmu są czerwień, błękit i biel. Barwy te widnieją na flagach większości krajów słowiańskich oraz tych krajów, w których narody słowiańskie lub słowiańskojęzyczne stanowią większość. Mają one symbolizować postulowaną przez panslawizm koncepcję wspólnych korzeni Słowian. Barwy te zostały przyjęte podczas I zjazdu wszechsłowiańskiego w Pradze w 1848.

    Krzysztof Wrocławski (ur. 28 września 1937 w Radomiu), slawista folklorysta, kulturoznawca, historyk literatur macedońskiej, serbskiej i chorwackiej, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, w latach 1978-1981 dyrektor Instytutu Filologii Słowiańskiej. Prowadzi badania głównie z zakresu południowosłowiańskiej literatury ustnej i popularnej, kultury współczesnej, związków literackich i kulturowych polsko-słowiańskich. Jest autorem wielu prac poświęconych tej tematyce, a także Polonii w krajach południowosłowiańskich.

    Słownik starożytności słowiańskich: encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych – kilkutomowy słownik, dotyczący dziejów szeroko pojętej Słowiańszczyzny do końca XII wieku.

    Wianek – rodzaj nakrycia głowy (wieńca) upleciony z ziół i kwiatów. Tradycyjnie wianki noszone były przez dziewczęta i niezamężne kobiety, stąd stały się symbolem niewinności. O kobiecie zamężnej mówiło się, że "straciła wianek". Zgodnie z polską, a także ogólnosłowiańską tradycją, panna młoda oddaje druhnom swój wianek podczas weselnych oczepin. Dalebor, Dalibor, Dalibór, Dalbor, Daleborz – starosłowiańskie imię męskie, złożone z członów Dale- ("daleko", może też "oddalać") i -bor ("walka"). Oznaczałoby więc "tego, który pozostaje daleko od walki" bądź "tego, który walczy daleko". Obecnie używane głównie na terenie Bałkan.

    Pyrzyczanie – plemię słowiańskie zamieszkujące tereny na Pomorzu Zachodnim, pomiędzy grodami Pyrzyce i Stargard. Geograf Bawarski wymienia w IX wieku plemię Prissani, podając liczbę 70 zamieszkanych civitates – osad, miejscowości. Pir w nazwie wskazuje na pochodzenie od starosłowiańskiego określenia pszenicy. Chrystianizacja i przyłączenie terenów Pyrzyczan do Polski została sfinalizowana w 1124 roku, gdy w czerwcu tego roku przybyli do Pyrzyc misjonarze z biskupem bamberskim Ottonem na czele.

    Dodano: 24.12.2011. 07:19  


    Najnowsze