• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Stypendystka FNP zbada egipską ceramikę

    20.06.2011. 00:04
    opublikowane przez: Redakcja Naukowy.pl

    Wyjątkowa ceramika doskonałej jakości, pochodząca z królewskich warsztatów w egipskiej oazie Fajum może być kluczem do zrozumienia procesów politycznych i gospodarczych na przełomie III i II tysiąclecia nad Nilem. Jej analizy podjęła się dr Teodozja Rzeuska z Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN w Warszawie, dzięki stypendium otrzymanemu w ramach programu "Kolumb" Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (FNP).

    Fragmentarycznie zachowane źródła tekstowe dotyczące handlu epoki Średniego Państwa (2100-1800 lat p.n.e.) nie zastąpią, zdaniem dr Rzeuskiej, cennych informacji, które można uzyskać z bogatego w Egipcie materiału ceramicznego.

    Badaczka przyjrzy się naczyniom ceramicznym, wykonanym ze specyficznej gliny marglowej C - to surowiec pozyskiwany wyłącznie z wychodni w rejonie oazy Fajum obok jednej ze stolic Egiptu, Iczi-Taui (współczesna miejscowość Liszt). Archeolodzy od lat natykają się w czasie prac wykopaliskowych w całym Egipcie na naczynia lub ich fragmenty wykonane właśnie z tego surowca. Dotychczas nikt nie podjął się ich dogłębnej syntezy.

    W naczyniach wykonanych z gliny marglowej królewska administracja dystrybuowała na terenie całego Egiptu, a nawet sąsiednich krajów, wszelkie dobra, w tym zboże, tłuszcze, solone mięso, zapewne też i piwo.

    "Na podstawie kilku stanowisk z Górnego Egiptu, gdzie znaleziono wiele naczyń i fragmentów z gliny marglowej C, spróbuję odpowiedzieć na ważne pytania związane z relacjami handlowymi między tym regionem a oazą Fajum, gdzie mieściła się rezydencja królewska w czasach Średniego Państwa" - wyjaśnia dr Rzeuska.

    Szczególnie ważną rolę w projekcie archeolog odgrywa kompleksowo przebadana osada na wyspie nilowej w Asuanie - Elefantynie. W starożytności była to południowa granica państwa faraonów. Jednym z ważniejszych osiągnięć archeologów było odkrycie tutaj miasta z czasów Średniego Państwa i II Okresu Przejściowego (1800-1550 lat p.n.e.). Wśród lokalnych wyrobów ceramicznych dr Rzeuska wypatrzyła dzbany pochodzące właśnie z oazy Fajum. Co ważne dla naukowców, miasto na Elefantynie funkcjonowało nieprzerwanie przez cały okres Średniego Państwa, dlatego po raz pierwszy szczegółowo można przebadać zmieniające się w czasie typy naczyń. Na tej podstawie archeolog spróbuje odpowiedzieć na pytania związane z dystrybucją dóbr przez urzędników faraońskich.

    "Ustalę, jakie formy naczyń są charakterystyczne dla poszczególnych faz funkcjonowania osady. Tak ściśle określone typy są doskonałymi markerami datowania precyzyjnego. Pozwalają zsynchronizować różne rejony Egiptu, Nubii i basenu Morza Śródziemnego, lub określić, czy konkretne stanowiska archeologiczne, niekiedy oddalone od siebie o setki, a nawet i tysiące kilometrów, funkcjonowały w tym samym czasie" - zapowiada badaczka.

    Jednym z najbardziej intrygujących zagadnień dla archeologa jest określenie daty pojawienia się i zaniku ceramiki marglowej C w Górnym Egipcie. Dotychczas moment powstania pierwszych naczyń tego typu wiązano z powstaniem rezydencji królewskiej w Fajum i odkryciem źródeł tej gliny, które tam się znajdowały, co miało mieć miejsce na początku XII dynastii.

    "Przyjęło się zatem automatycznie datować wszystkie naczynia tej grupy na okres po wybudowaniu nowej stolicy. Jednak kilka lat temu, podczas wykopalisk polsko-egipskiej misji Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW w Sakkarze pod kierownictwem prof. dr hab. Karola Myśliwca, udało mi się zidentyfikować naczynia wykonane z tego typu glin w kontekstach datowanych już na schyłek Starego Państwa" - mówi dr Rzeuska.

    Zdaniem badaczki, pojawienie się naczyń marglowych w Górnym Egipcie wiązać należy nie tyle z przeniesieniem stolicy na północ, co z ponownym zjednoczeniem państwa przez XI dynastię z Teb i "udrożnieniem" dróg handlowych łączących cały kraj, dzięki czemu produkty warsztatów z Fajum pojawiły się też na południu, jeszcze przez założeniem stolicy.

    "Będę starała się wytyczyć dokładną cezurę między I Okresem Przejściowym a początkiem Średniego Państwa. To bardzo ambitne, ale i ważne zadanie, gdyż wyniki tych prac są istotne dla wielu misji pracujących w Egipcie" - zapewnia dr Rzeuska.

    Naczynia wykonywane ze specyficznego surowca są również bardzo cennym źródłem poznania handlu wewnętrznego, eksportu dóbr na przełomie III i II tysiąclecia p.n.e., jak również dystrybucji żywności.

    "Pozwala bowiem nie tylko prześledzić, jakie dobra, w jakich ilościach, były przywożone z magazynów rezydencji królewskiej, a następnie dystrybuowane dalej, na południe, ale pozwala ustalić również, jak jakościowo zmieniał się handel na przestrzeni Średniego Państwa" - dodaje naukowiec.

    Ceramika tego okresu, w tym marglowa, jest dobrze opracowana dla obszaru Delty Nilu, ale na potrzeby projektu zabrakło badaczce stanowiska ze Środkowego Egiptu. To nadal pod wieloma względami terra incognita dla archeologów zajmujących się Egiptem.

    "Dlatego też zintensyfikowałam bliską już współpracę z Seminarium Egiptologicznym w Berlinie, które od kilku prowadzi prace wykopaliskowe na terenie nekropoli w Asjut w Środkowym Egipcie" - mówi archeolog.

    Środki przyznane badaczce w ramach Programu Kolumb umożliwią studia nad tematem w Freie Universitaet w Berlinie.

    PAP - Nauka w Polsce, Szymon Zdziebłowski

     agt/bsz

    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    Piramida Senusereta II – piramida władcy starożytnego Egiptu Senuserete II, z okresu Średniego Państwa, z XII dynastii. Położona jest na skraju oazy Fajum, około 3 kilometry na północ od współczesnej arabskiej wioski El-Lahun. Piramida Amenemhata III w Hawara – druga z piramid wzniesionych przez Amenemhata III, władcę starożytnego Egiptu z czasów Średniego Państwa, z XII dynastii. Zbudowana nieopodal Madinet el-Fajum – oazy Fajum, w pobliżu kanału, łączącego Nil z jeziorem Karun. Została wzniesiona pod koniec panowania władcy prawdopodobnie w wyniku wad konstrukcyjnych pierwszej piramidy, wzniesionej w Dahszur, zwanej Piramidą Czarną. Amenemhat IV - faraon, władca starożytnego Egiptu z XII dynastii, z okresu Średniego Państwa. Syn Amenemhata III. Panował od 1807 roku p.n.e. przez kilka miesięcy z ojcem, później od 1806-1798 roku p.n.e. - samodzielnie. Lub też, według innych ocen, panował tylko wspólnie ze swym ojcem. Ostatni męski władca Średniego Państwa. Według współczesnych mu inskrypcji nie rządził samodzielnie. Współrządził ze swym ojcem Amenemhatem III i, być może, nie doczekał samodzielnych rządów, umierając przedwcześnie, przekazując władzę w ręce swej siostry Neferusobek. Prawdopodobnie został pochowany w piramidzie w Mazghuna, około pięć kilometrów na południe od Dahszur. Budowla ta obecnie znajduje się w całkowitej ruinie.

    Pierwszy Okres Przejściowy (ok. 2250 – ok. 2050 p.n.e.) – okres w historii starożytnego Egiptu między istnieniem Starego i Średniego Państwa charakteryzujący się upadkiem silnej, scentralizowanej władzy, wewnętrznymi walkami o panowanie nad całym krajem i niepokojami społecznymi wywołanymi pogorszeniem się sytuacji uboższych warstw społeczeństwa. Portrety z Fajum – grupa około 700 portretów na drewnie, które były składane wraz z zabalsamowanymi zwłokami do grobów. Odnalezione zostały na zhellenizowanych terenach Egiptu, głównie na cmentarzyskach w oazie Fajum i cmentarzu rzymskim w Antinoopolis. Najstarsze zachowane portrety pochodzą z I wieku.

    Piramida Amenemhata III w Dahszur - pierwsza z dwóch piramid wzniesionych przez Amenemhata III, władcę starożytnego Egiptu z czasów Średniego Państwa, z XII dynastii. Zbudowana w obrębie nekropoli Dahszur, mającej swe początki w czasach Starego Państwa, zwana obecnie Piramidą Czarną. Datowanie sotisowe leży u podstaw tradycyjnej chronologii starożytnego Egiptu, gdyż jest jedyną metodą pozwalającą na możliwie precyzyjne umiejscowienie w czasie królów egipskich rządzących w II tysiącleciu przed n.e. Jako że praktycznie cała chronologia starożytna tego okresu (dla państw Żyznego Półksiężyca oraz basenu Morza Śródziemnego) opiera się na chronologii egipskiej można stwierdzić, iż cała chronologia starożytna II tysiąclecia p.n.e. została opracowana pośrednio przy użyciu datowania sotisowego. Daty uzyskane tą metodą mają wpływ także na chronologię 2. połowy III tysiąclecia p.n.e. oraz 1. połowy I tysiąclecia p.n.e.

    Neferusobek - Sobekneferu - władczyni starożytnego Egiptu z XII dynastii, z okresu Średniego Państwa. Panowała prawdopodobnie w latach 1798-1794 p.n.e. Była córką Amenemhata III i siostrą lub przyrodnią siostrą Amenemhata IV i być może, także jego żoną. Prawdopodobnie po śmierci ojca i później brata, objęła regencję. Prawdopodobnie przejęcie przez nią władzy odbyło się bez jakichkolwiek protestów i sprzeciwów. Jako pierwsza kobieta w historii Egiptu tytułowała się "żeńskim Horusem" i podkreślała, że jest kobietą w męskiej roli faraona. Dowodem na to może być jej posąg, przechowywany obecnie w Luwrze, ukazujący królową w kobiecej szacie, na której nosi ona męskie ubranie władcy, chustę nemes i królewska przepaskę. Jej rządy obecnie uważa się za próbę kontynuacji i ratowania ciągłości XII dynastii oraz przeciwstawienia się upadkowi państwowości w schyłkowym okresie Średniego Państwa, po rządach potężnych władców z początków dynastii. Ich działania reformatorskie i wielki wysiłek w rozwoju gospodarczym kraju przyniosły efekt odwrotny do zamierzonego i tak osłabiły państwo, iż doprowadziło to w końcu do jego upadku. Z racji swych krótkich rządów, Neferusobek nie pozostawiła po sobie ani wielkich budowli ani licznych posągów. Uważa się, że to ona dokończyła budowę świątyni grobowej Amenamhata III, zwanej przez Greków labiryntem. Podczas prac wykopaliskowych pod kierownictwem Williama Petriego w latach 1910-1911 na terenie Mazghuna, oddalonego około 5 kilometrów od Dahszur, odkryto pozostałości dwóch piramid, które w swej konstrukcji przypominały piramidę Amenemhata III. Jednakże zmiany i udoskonalenia w ich konstrukcji, szczególnie w sposobie zamknięcia komory grobowej, nasunęły przypuszczenie, że są one budowlami późniejszymi. Na tej podstawie wysunięto hipotezę, że są to piramidy: jedna Amenemhata IV, a druga Neferusobek. Imię królowej znajduje się na Liście Królów w Sakkarze, co stanowi dowód na prawowitość jej władzy w opinii jej współczesnych i następców. Fajum (także m.in.: Al-Fajum, Al-Fajjum, arab.: محافظة الفيوم) prowincja gubernatorska (muhafaza) w Egipcie, w północnej części. Stolicą administracyjną jest miasto Fajum. Populacja liczy 2 478 230 mieszkańców na powierzchni 1 827 km.

    Szedet (gr. Krokodilopolis, Arsinoe) – starożytne miasto egipskie w oazie Fajum w północnej części współczesnego miasta Fajum.

    Afradapis – rodzaj ssaka naczelnego z grupy Adapiformes. Żył w późnym eocenie w północnej Afryce. Został opisany w 2009 roku przez Erika Seifferta i współpracowników na podstawie skamieniałości pochodzących z datowanych na 37 mln lat osadów formacji Birket Qarun w Fajum w północnym Egipcie. Nazwa rodzajowa pochodzi od Afryki i rodzaju Adapis, zaś epitet gatunkowy gatunku typowego, longicristatus oznacza po łacinie „długogrzebieniowy” i odnosi się do budowy zębów.

    Renenutet – w mitologii egipskiej bogini-kobra przedstawiana jako kobieta z głową węża. Opiekunka władców Egiptu, często łączona z boginią Wadżet. Pani zbioru owoców i żniw. Renenutet kierowała ludzkim losem, dlatego była identyfikowana z Maat. Jej świątynia (z czasów Amenemhata III i IVXVII wiek p.n.e.) znajdowała się w oazie Fajum. Terra sigillata (łac. glina stemplowana) - typ naczyń rzymskich, wytwarzanych na terenie Italii od I w. p.n.e. (ceramika aretyńska - ang. Arretine Ware), a jeszcze w tym samym wieku także na terenie prowincji, zwłaszcza w Galii i nad Renem, charakteryzujący się czerwonym kolorem i glazurowanych, zwanych także niekiedy ceramiką samijską (ang. Samian Ware). Naczynia często zdobione były reliefami, chociaż występują także formy gładkie. Powszechnie występowały na obszarze Cesarstwa rzymskiego, a ponieważ można zidentyfikować miejsce wytwarzania i dokładną chronologię, są one dziś pomocne przy datowaniu innych znalezisk archeologicznych z tego okresu.

    Dodano: 20.06.2011. 00:04  


    Najnowsze