• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Tomasz Samojlik bada historyczne związki człowieka z Puszczą Białowieską

    16.11.2010. 09:33
    opublikowane przez: Redakcja Naukowy.pl

    Jaką rolę grał człowiek w zachowaniu i przemianach środowisk leśnych od czasów najdawniejszych do dziś? Odpowiedzi na to pytanie poszukuje dr Tomasz Samojlik z Zakładu Badania Ssaków PAN w Białowieży. Jego badania mają charakter interdyscyplinarny i lokują się w nurcie historii przyrodniczej - nowej dziedziny zajmującej się historyczną zmiennością interakcji człowieka ze środowiskiem przyrodniczym. Badania Tomasza Samojlika w Puszczy Białowieskiej są jednymi z pierwszych tego typu w Polsce.

    Wyniki pierwszego etapu badań, obejmującego okres od około 500 lat p.n.e. do roku 1800 n.e., zostały przedstawione w rozprawie doktorskiej, której promotorką była prof. dr hab. Bogumiła Jędrzejewska, a obronionej w 2007 roku z wyróżnieniem na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Jagiellońskiego. Obecnie T. Samojlik zajmuje się analogicznymi badaniami kolejnego okresu: XIX i XX wieku.

    Katalog zastosowanych metod obejmuje poszukiwania i inwentaryzację śladów dawnej obecności człowieka w Puszczy, w tym śladów dawnego użytkowania lasów, badania archeologiczne (we współpracy z Instytutem Archeologii i Etnologii PAN), kwerendy źródłowe w archiwach polskich i zagranicznych i analizy źródeł historycznych.

    Jak wynika z dotychczasowych badań, w Puszczy Białowieskiej zachowały się ślady działalności człowieka pochodzące z niemal całego okresu od starożytności po czasy współczesne. Obecność człowieka w starożytności była bardziej nasilona, niż dotychczas sądzono, o czym świadczą ślady trzech osad i cmentarzyska ciałopalnego.

    Wczesnośredniowieczna faza osadnicza, potwierdzona odkryciem osady i trzech cmentarzysk, wiązała się z kolei z mniejszym, niż sądzono, wpływem człowieka. Tomasz Samojlik dowiódł, że ponad połowa z około tysiąca nasypów ziemnych zinwentaryzowanych dotychczas w Puszczy, a uznawanych za wczesnośredniowieczne kurhany, to w rzeczywistości pozostałości nowożytnych miejsc produkcji towarów leśnych.

    W XV-XVIII wieku wachlarz sposobów użytkowania Puszczy obejmował łowy królewskie, koszenie nadrzecznych łąk, bartnictwo, wypalanie smoły drzewnej, potażu i węgla drzewnego oraz ograniczone pozyskanie drewna. Jednak administracyjna ochrona Puszczy jako miejsca królewskich polowań była wystarczająco skuteczna, aby do końca XVIII wieku około 60 proc. lasów zachowało się w stanie zbliżonym do pierwotnego. Dopiero XIX stulecie i przejście Puszczy pod zarząd carskiej Rosji zerwało z modelem użytkowania tradycyjnego i wprowadziło "nowoczesną" gospodarkę opartą o pozyskanie drewna.

    W latach 2006-2009 Tomasz Samojlik kierował interdyscyplinarnym projektem badawczym we współpracy ze Swedish University of Agricultural Sciences i Instytutem Badawczym Leśnictwa, finansowanym przez MNiSW. Celem projektu pt. "Historia pożarów i ich rola w kształtowaniu lasów Puszczy Białowieskiej" było poznanie historii i wpływu pożarów na strukturę, zwłaszcza skład gatunkowy lasów Puszczy Białowieskiej w ostatnich 400 latach.

    Analizy dendrochronologiczne prób pobranych z obszarów noszących ślady dawnych pożarów w Puszczy wskazują, iż w okresie od końca XVI do końca XVIII wieku w Puszczy Białowieskiej często występowały niewielkie obszarowo pożary. Od XIX wieku częstotliwość pożarów znacząco spadła, natomiast były one znacznie większe i długotrwałe. Zmianę tę można wiązać z przejściem Puszczy pod władzę carską i zarzuceniem tradycyjnej, wielofunkcyjnej gospodarki leśnej z wieloma sposobami użytkowania, które powodować mogły lokalne pożary.

    Od 2007 roku T. Samojlik współpracuje z zespołem palinologów pod kierownictwem prof. dr hab. Małgorzaty Latałowej z Uniwersytetu Gdańskiego. Wspólne badania mają na celu uzupełnienie luki w wiedzy o historii dynamiki składu gatunkowego lasów Puszczy Białowieskiej przy wykorzystaniu najnowszych metod stosowanych w palinologii.

    W 2010 roku T. Samojlik odbył dwumiesięczne szkolenie w metodach badań w ramach historii przyrodniczej.

    PAP - Nauka w Polsce

    kol/ agt/bsz


    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    Gospodarka leśna w Puszczy Białowieskiej: Jakkolwiek w Puszczy Białowieskiej zachowały się ostatnie naturalne fragmenty pierwotnego lasu, Puszcza użytkowana jest przez człowieka od tysiąca lat i wielokrotnie była narażona na zniszczenie. Drzewostany Puszczy Białowieskiej: W Puszczy Białowieskiej zachowały się ostatnie na Nizinie Środkowoeuropejskiej fragmenty lasów o charakterze pierwotnym. W Puszczy dominują lasy liściaste oraz mieszane. Obserwuje się zjawisko ustępowania sosny zwyczajnej z siedlisk terenu Białowieskiego Parku Narodowego (BPN) na rzecz gatunków liściastych. Jacek Wysmułek (ur. 20 sierpnia 1937 r. w Pruszkowie koło Warszawy, zm. 21 stycznia 1983 w Białowieży) – wieloletni leśniczy w Białowieskim Parku Narodowym i Nadleśnictwie Białowieża. Twórca kilku szlaków w Puszczy Białowieskiej. Działacz i przewodnik PTTK. Twórca koncepcji ochrony drzew – pomników przyrody w Puszczy Białowieskiej. Współautor kilku opracowań na temat Puszczy Białowieskiej.

    Puszcza Mielnicka – południowopodlaski kompleks leśny rozciągający się na północ od Mielnika po Adamowo i Nurzec-Stację. Wschodnie obszary puszczy leżą na terytorium Białorusi. Puszcza Mielnicka jest pozostałością Puszczy Białowieskiej i ma nadal podobny do niej charakter. Na terenie puszczy znajduje się dużo źródlisk i strumyków oraz cztery rezerwaty. Żyją tu wilki (około 7 sztuk) i rysie. Zdarzały się przypadki obecności żubrów w puszczy (m.in. w okolicach Nurca-Stacji). Puszcza ta jest znana także z dużej ilości grzybów. Potencjalnie niebezpiecznym przedsięwzięciem dla puszczy jest planowane przejście graniczne między Polską a Białorusią w Koterce. Jesion Olbrzym – jesion wyniosły o rozmiarach pomnikowych rosnący w Puszczy Białowieskiej, jeden z najpotężniejszych jesionów w Puszczy Białowieskiej; rośnie na terenie Białowieskiego Parku Narodowego. Pień ma lejkowaty kształt u podstawy.

    Jesion przy Carskiej Tropinie – pomnikowy jesion wyniosły rosnący w Puszczy Białowieskiej, aktualnie najpotężniejszy jesion w zagospodarowanej części Puszczy Białowieskiej. Od roku 2002 drzewo jest martwe. Pień drzewa ma nieregularny kształt, korona jest zwarta. Miejsce, w którym rośnie, w 1996 roku włączone zostało do Białowieskiego Parku Narodowego. Puszcza Ladzka - kompleks leśny we wschodniej Polsce, pozostałość Puszczy Bielskiej w powiecie hajnowskim, często klasyfikowany jako część Puszczy Białowieskiej.

    Jesion z naroślą – jesion wyniosły o rozmiarach pomnikowych rosnący w Puszczy Białowieskiej, jeden z najpotężniejszych jesionów w Puszczy Białowieskiej; rośnie na terenie Białowieskiego Parku Narodowego. Rośnie w środowisku, w którym jest dużo wilgoci. Dąb Jacka Wysmułka – wcześniej zwany Wielkim Mamamuszim, najgrubszy spośród dębów Puszczy Białowieskiej rosnących w zagospodarowanej części Puszczy, pod względem obwodu pnia ustępuje tylko Dębowi Maćkowi rosnącemu w rezerwacie ścisłym Białowieskiego Parku Narodowego . Na wys. 130 cm od nasady pień ma w obwodzie 701 cm (2009 r.), wysokość drzewa -31-32 m. Dąb nosi imię zasłużonego dla Puszczy Białowieskiej leśnika, miłośnika przyrody Jacka Wysmułka. Zresztą Jacek Wysmułek odkrył to drzewo w białowieskim mateczniku i w 1976 roku zgłosił je do wojewódzkiego rejestru drzew pomnikowych.

    Dąb Dominator – jeden z najgrubszych dębów w Puszczy Białowieskiej (obwód pnia na wys. 130 cm od podstawy – 680 cm, wys. – ponad 36m.). Drzewo dziś jest już martwe – uschło w 1992, pień jest już w znacznym stopniu pozbawiony kory. Przez wiele lat dominował pod względem rozmiarów w południowej części Puszczy Białowieskiej. Wiek tego dębu oceniany był na 450 lat.

    Sosna Marta – pomnikowa sosna zwyczajna rosnąca w Puszczy Białowieskiej, olbrzym sosnowy, w chwili obecnej najpotężniejsza sosna Puszczy Białowieskiej, drugą po niej jest sosna przy Dziedzince.

    Kolej Leśna Puszczy Białowieskiej - Hajnówka – kolejka wąskotorowa budowana na terenie Puszczy Białowieskiej w latach 1916 - 1957. Budowę rozpoczęli Niemcy podczas I wojny światowej. Obecnie kolejka ma charakter turystyczny. Tętno pierwotnej puszczy – dokumentalny serial przyrodniczy produkcji polskiej z 1995, którego autorzy przedstawili unikatowy świat przyrody Puszczy Białowieskiej.

    Dąb Małgosi – jeden z najpotężniejszych dębów Puszczy Białowieskiej o piękniej kolumnie pnia i zawartej koronie. Dąb rośnie na obszarze Białowieskiego Parku Narodowego niedaleko doliny rzeki Narewki. Drzewo spełnia kryteria klasycznego dębu białowieskiego: obwód pnia na wys. 130 cm – 578 cm (2009 r.), wysokość kolumny pnia do pierwszej gałęzi 21 m, całkowita wysokość kolumny pnia ponad 25 metrów, wysokość drzewa – 41m , co pozwala zaliczyć ten dąb do grona najwyższych dębów szypułkowych w Polsce, a może także w Europie. W Puszczy podobną wysokości ma jeszcze np. najgrubszy Dąb Maciek – najpotężniejszy dąb Puszczy Białowieskiej. Drzewo rośnie w lesie wilgotnym. ze stagnującą w okresie wczesnowiosennym wodą. Podstawa pnia porośnięta mchami, napływy korzeniowe delikatnie spływające ku ziemi. Drzewo nosi imię osoby, która wyśledziła je w białowieskim mateczniku pani Małgorzaty Karczewskiej. Luki leśne – model ekologiczny, opisujący cykliczne zmiany biocenozy, opisany na początku na przykładzie wilgotnych lasów tropikalnych. Później weryfikowany był także w lasach mieszanych strefy umiarkowanej. W Polsce badania takie prowadzono w Puszczy Białowieskiej, w której struktura lasu jest najbardziej pierwotna. Model luk leśnych zbliżony jest do koncepcji wysp ekologicznych. Model luk obecnie leśnych wykorzystuje się w leśnictwie.

    Bogdan Jaroszewicz — kierownik Białowieskiej Stacji Geobotanicznej Uniwersytetu Warszawskiego, wieloletni wicedyrektor Białowieskiego Parku Narodowego. Zajmuje się ekologią lasu naturalnego. Członek wielu towarzystw i stowarzyszeń (Polskie Towarzystwo Entomologiczne, Polskie Towarzystwo Służb Ochrony Przyrody, Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze, Stowarzyszenie Miłośników Żubra, którego jest założycielem). Autor wielu publikacji i rozpraw naukowych. Swoją działalnością naukowo-dydaktyczną popularyzuje wartości naukowe i przyrodnicze Puszczy Białowieskiej. Wielokrotnie swoimi opiniami wspierał działania pozarządowych organizacji ekologicznych dostarczając argumentów dla ochrony Puszczy Białowieskiej

    Dodano: 16.11.2010. 09:33  


    Najnowsze