• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Trwają prace archeologiczno-restauratorskie na terenie pałacu Krzyżtopór

    28.09.2010. 00:19
    opublikowane przez: Redakcja Naukowy.pl

    Podstawowe prace zabezpieczające przed degradacją XVII-wiecznego pałacu fortecznego w Krzyżtoporze podjęło konsorcjum pod kierunkiem Międzyuczelnianego Instytutu Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki. Konserwatorom towarzyszy zespół archeologów, którego zadaniem jest dostarczenie wiedzy służącej rozważnym decyzjom rekonstrukcyjnym.

    Dzięki inicjatywie władz gminy Iwaniska - właściciela zamku od 2007 roku - wspólnie z Urzędem Marszałkowskim woj. świętokrzyskiego uzyskano fundusze unijne przeznaczone na zabezpieczenie pałacu przed degradacją. Wraz z konserwatorami na zamku pojawili się archeolodzy.

    "Mimo że dzieje pałacu fortecznego w Krzyżtoporze znane są bardzo dokładnie, to brak jest precyzyjnych ustaleń dotyczących historii miejsca, jego topografii, pałacowej inżynierii użytkowej oraz organizacji samej budowy. Brak jest zresztą i przedmiotów, które były związane z historią obiektu, a których masa zachowana jest w warstwach kamiennego rumoszu. To naczynia, kafle, monety, nie licząc () detali architektonicznych, których wzór służyć może dzisiaj konserwatorom. Dlatego nasza obecność podczas prac związanych z rewitalizacją zamku jest nieodzowna" - tłumaczy Andrzej Gołembnik, twórca programu badań wykopaliskowych i systemu nowoczesnej rejestracji dokonywanych odkryć.

    Nie jest to pierwsza tego typu akcja na terenie zabytkowej budowli. Podobne prace, o znacznie większym zakresie, prowadzono w Krzyżtoporze przed trzydziestu laty.

    "Niestety wyniki prac archeologicznych nie zostały opublikowane, a zachowana dokumentacja nie spełnia dzisiejszych standardów i tylko w minimalnym stopniu może być ponownie użyta. Dużą stratą jest też zaginięcie materiału zabytkowego, odnalezionego przed laty w czasie prac wykopaliskowych. Dlatego też obecnie prowadzone prace wykopaliskowe należy uznać za początek metodycznego, mozolnego rozpoznawania szczegółów historii pałacu" - uważa archeolog.

    Obok działań programowych rozwinięty został przez archeologów front badań ratowniczych, wynikający z potrzeby zabezpieczenia warstw narażonych na zniszczenie. Okazało się bowiem, że każda próba odgruzowania pałacowych piwnic, czy też usunięcia kamiennego rumoszu znajdującego się na pozostałościach stropów musi się odbywać przy czynnym udziale archeologa.

    Jest zatem szansa, by wyniki prac archeologów były podstawą doprecyzowania funkcji pałacowych pomieszczeń. Praca jest tym trudniejsza, że analizie należy poddać wielometrowe pokłady gruzu. Wnętrza wielokondygnacyjnego pałacu zawaliły się i tylko drobiazgowe badania mogą się przyczynić do zrozumienia, jaka warstwa odpowiada danemu piętru i jego funkcji.

    "Używając obrazowego określenia, część wnętrz złożyła się jak domek z kart, tworząc stanowisko archeologiczne złożone z warstw elementów konstrukcyjnych, podłóg, ścian i sklepień, kryjąc wśród nich pozostałości wyposażenia i architektonicznych detali" - wyjaśnia Gołembnik.

    W ten sposób rozpoznano fragment części kuchennej, gdzie archeolodzy prowadzili swoje wykopaliska na pierwszym piętrze, odsłaniając oryginalne posadzki, fragment kominka, czy też pałacową latrynę.

    Szczególnie wartościowe są wyniki prac prowadzonych w rejonie zespołu bramnego. Współudział w badaniach architekta i specjalisty od nowożytnych fortyfikacji pozwolił na konkluzje, przedstawiające w szczegółach sposób formowania fosy, której pogłębienie w litej skale stało się źródłem uzyskiwania materiału do budowy murów kurtynowych i ścian bastionów. Wiadomo zatem, jakie były faktyczne proporcje ściany frontowej pałacu i jak funkcjonował zwodzony most.

    Kolejnym priorytetem prac archeologów jest odtworzenie procesu budowy pałacu, z uwzględnieniem rozwiązania problemu pałacowej infrastruktury. W trakcie dotychczasowych prac udało się ustalić sposób odprowadzania wód opadowych.

    "To ważny problem, bowiem niedrożny od wieków system powodował postępującą degradację ruin. Ustaliliśmy również sposób wznoszenia pałacowych fortyfikacji, przy czym w trakcie prac odkryliśmy pierwsze, ziemne obwałowanie, którego obecność jest dla archeologów niespodzianką. Trzeba bowiem pamiętać, że pałac powstał na terenie już zasiedlonym, nieopodal średniowiecznego kościoła parafii ujazdowskiej - kościoła z cmentarzem, który wobec zamysłów inwestycyjnych, także powinien być przebadany" - tłumaczy Gołembnik.

    Naukowcy prowadzą badania także na terenie pałacowych ogrodów. Tu dokonano najbardziej sensacyjnego odkrycia. Pod powierzchnią metrowej grubości śmieci archeolodzy odkryli pozostałości kamiennej architektury ogrodowej. Przy zachowaniu należytej precyzji badawczej, jest szansa odkrycia szczegółów rozplanowania przestrzennego, w tym odtworzenia rysunku ogrodowych haftów.

    "Gdyby okazało się, że pierwsze, tak spektakularne odkrycia archeologów dokonane na terenie ogrodów mają swoją kontynuację na całej zabytkowej powierzchni, to rewelacje krzyżtoporskie stałyby się rewelacją światową, równą odkryciom dokonanym na terenie rezydencji królów Anglii w Hampton Court" - uważa Gołembnik.

    Istotnym elementem prac archeologiczno-architektonicznych prowadzonych w Krzyżtoporze jest zastosowanie najnowszych technik badawczych i dokumentacyjnych. Naukowcy stosują skaner laserowy a obraz uzupełniają o techniki fotogrametrii cyfrowej 2 i 3D. Zestaw dokumentacji w formie cyfrowej i w formie wydruku trafi do pałacowego archiwum, a materiał zabytkowy stanie się podstawą planowanej w pałacu ekspozycji.

    "Naszym celem jest stworzenie dokumentacji uniwersalnej, służącej profesjonalistom i amatorom. Użytecznej nie tylko dla nauki, ale też edukacji i popularyzacji, dokumentacji będącej narzędziem sprawnego zarządzania zabytkowym obiektem" - dodaje Gołembnik.

    "Wszystkie wyniki naszych działań pokazują niezbicie, że konieczna jest obecność archeologa w czasie trwania prac konserwatorskich. Wbrew opinii sceptyków każdy metr kwadratowy ziemi w obrębie pałacu i jego otoczenia to teren zabytkowy nasycony treścią historyczną o wielkim znaczeniu" - podsumowuje archeolog.

    PAP - Nauka w Polsce, Szymon Zdziebłowski

    agt/bsz


    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    Dokumentacja prac archeologicznych, dokumentacja prac wykopaliskowych, dokumentacja archeologiczna - sporządzana jest na bieżąco w trakcie prac badawczych. Jej celem jest umożliwienie odtworzenia w przyszłości nie istniejącego stanowiska archeologicznego, które zostało rozkopane przez archeologów. Dokumentacja powinna być prowadzona w taki sposób który pozwoli trójwymiarowo zrekonstruować całe stanowisko wraz z lokalizacją i wyglądem zabytków, obiektów i przebiegiem warstw. Andrzej Gołembnik - archeolog, absolwent i pracownik Instytutu Archeologii UW. Długoletni pracownik Przedsiębiorstwa Państwowego Pracownie Konserwacji Zabytków (PP PKZ). Specjalista w dziedzinie metodyki i metodologii archeologicznych badań wykopaliskowych - rzeczoznawca Ministra Kultury i Sztuki w tej dziedzinie. Przez szereg lat prowadził badania i brał udział w badaniach w krajach skandynawskich (Dania, Norwegia), gdzie zyskał uznanie i opinię specjalisty od badań średniowiecznych stanowisk miejskich. W latach 90. założył własną firmę archeologiczną, która koncentrowała się na badaniach ratowniczych w historycznym centrum Płocka. Jakość prac prowadzonych przez A. Gołembnika i ich wysoki poziom metodyczny skłonił Generalnego Konserwatora Zabytków do zorganizowania latem 1997 r. we współpracy z nim warsztatów archeologii terenowej dla konserwatorów zabytków archeologicznych - pracowników Państwowej Służby Ochrony Zabytków. W końcu lat 90. z ramienia Instytutu Archeologii UW prowadził badania archeologiczne w historycznym centrum Gdańska, ze szczególnym uwzględnieniem rejonu klasztoru dominikańskiego. Po powstaniu w 2002 r. Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków (KOBiDZ) podjął pracę w jego pracowni badań interdyscyplinarnych. Po zleceniu KOBiDZ w 2003 r. przez Muzeum Pałac w Wilanowie przeprowadzenia badań archeologicznych na terenie ogrodu i parku wilanowskiego A. Gołembnik został ich kierownikiem. Pod jego kierownictwem badania te stały się poligonem najnowocześniejszych metod dokumentacji procesu badawczego w archeologii z wykorzystaniem technik 3D, ortofotografii, programów AutoCAD i systemów GIS. Slavia Antiqua - rocznik poświęcony starożytnościom słowiańskim, wydawany przez Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk (Wydział Historii i Nauk Społecznych), przy współpracy z Instytutem Prahistorii UAM. Ukazuje się od 1948 roku w Poznaniu. Publikowane są na jego łamach artykuły, drobne prace i materiały, recenzje i polemiki, kronika, nekrologi oraz wyniki prac archeologiczno-konserwatorskich oraz bibliografia polskich prac dotyczących Słowiańszczyzny wczesnośredniowiecznej. Prace ogłaszane są zarówno po polsku jak i w językach kongresowych.

    Prace geologiczne - projektowanie i wykonywanie badań oraz innych czynności, w celu ustalenia budowy geologicznej kraju, a w szczególności poszukiwania i rozpoznawania złóż kopalin oraz wód podziemnych, określania warunków hydrogeologicznych, geologiczno-inżynierskich, a także sporządzanie map i dokumentacji geologicznych oraz projektowanie i wykonywanie badań na potrzeby wykorzystania ciepła Ziemi lub korzystania z wód podziemnych. Jest to definicja legalna zawarta w Prawie geologicznym i górniczym. W skład prac geologicznych wchodzą także roboty geologiczne. "Katalog czynności składających się na prace geologiczne jest otwarty, a zakres definicji wyznacza jedynie cel prac geologicznych, którym jest ustalenie budowy geologicznej kraju". Metodyka badań wykopaliskowych - zbiór zasad prowadzenia prac wykopaliskowych. Wprowadzone metody postępowania służą utrzymaniu minimalnego standardu badań. Zastosowanie się do przyjętych procedur, sposobów eksploracji i dokumentacji jest podstawą etyki zawodowej prawdziwego archeologa. W wielu krajach łamanie przyjętych zasad, nie zastosowanie się do wytycznych służb ochrony zabytków i nie wywiązywanie się ze swoich obowiązków pociąga za sobą cofnięcie zgody na prowadzenie badań.

    Projekt techniczny lub Projekt wykonawczy - jest dokumentem stanowiącym ostatnie stadium dokumentacji projektowej, opracowywanym dla poszczególnych zadań lub obiektów, na podstawie zatwierdzonego przez inwestora projektu wstępnego. Projekt techniczny sporządzany jest w celu określenia wszystkich szczegółów budowy obiektu, uzupełnienia zamówień aparatury i urządzeń, wykonania prefabrykatów, prowadzenia robót budowlano-montażowych oraz wykonania prac rozruchowych. Artes poeticae – "sztuki poetyckie", grupa dzieł poświęconych poezji połączonych tematyką, sposobem ujęcia zagadnienia, często też tytułem. Od współczesnych prac z dziedziny poetyki różnią się one charakterem normatywnym. Artes poeticae mówią o normach dotyczących poezji i jej zadaniach, zawierają też praktyczne wskazówki dla twórców. Terminem tym określa się dwie grupy utworów: poematy dydaktyczne mówiące o poezji w formie raczej swobodnej – tok wykładu podporządkowany jest w nich bowiem celom artystycznym, oraz traktaty, często erudycyjne kompendia, prezentujące zagadnienia związane z poezją w sposób systematyczny.

    Zezwolenie na prowadzenie badań archeologicznych - wydawane jest przez wojewódzkiego konserwatora zabytków. Uzyskanie zezwolenia jest jedyną legalną metodą rozpoczęcia badań wykopaliskowych. Pozwolenie wydawane jest imiennie dla konkretnej osoby. Prowadzenie prac bez wymaganego zezwolenia naraża badacza na konsekwencje prawne. Pozwolenie może zostać cofnięte, jeśli badacz nie wywiązuje się z zawartych w nim warunków. Ceramiczne warstwy antybalistyczne – służą do ochrony sprzętu wojskowego i innych obiektów specjalnych przed działaniem czynnika niszczącego. Ze względu na rozwój technik wykrywania i zwalczania przeciwnika, wzrasta niebezpieczeństwo przebicia pociskami dotychczas stosowanych opancerzeń. Ponadto coraz częściej dąży się do redukowania masy pojazdów bojowych ze względu na możliwość ich szybkiego transportu powietrznego, stającego się obecnie wymogiem taktycznym. Z uwagi na to, grube monolityczne pancerze stalowe stają się pomału przeszłością. Obecnie dużą uwagę zwraca się na możliwość wykorzystania tworzyw kompozytowych do budowy nowoczesnych pancerzy, zwłaszcza z zastosowaniem jako głównej warstwy ceramiki konstrukcyjnej, z uwagi na jej dużą twardość w powiązaniu z niską gęstością. Rolą warstwy ceramiki jest rozproszenie i pochłonięcie energii pocisku, w trakcie jego fragmentacji. Oprócz tego istotną cechą ceramicznych warstw ochronnych jest zmiana toru wnikania pocisku podczas ich przebijania. Zmiana kierunku penetracji pocisku w przebijanej ceramice jest podstawą do takiego sposobu zaprojektowania war­stwy lub kilku warstw ceramicznych w konstrukcji pancerza kompozytowego, aby móc skutecznie rozproszyć energię ki­netyczną pocisków przeciwpancernych. Stwierdzono również, iż nie tylko grubość danego rodzaju ceramiki ma istotny wpływ na jej zdolność ochron­ną, ale i to, czy ceramika o danej grubości jest monolitem, czy skła­da się z kilku oddzielnych płytek. Kilka płytek ceramicznych, stykających się ze sobą, stanowi moduł ochronny mniej skuteczny niż jedna płyta ceramiczna o łącznej grubości tych płytek. Jest to ważny szczegół technologiczny, ponieważ wyni­ka z niego, że pancerz służący do ochrony przed pociskami o wysokiej energii powinien zawierać jedynie płytki ceramiczne o dużej grubości i powierzchni. Powyższe spostrzeżenia stały się przesłanką do podjęcia prac nad gradientowymi warstwami ochronnymi. Wstępnie przeprowadzone testy wydają się potwierdzać słuszność tego rozwiązania.

    Warstwa mechaniczna - metoda eksploracji stanowiska archeologicznego polegająca na zdejmowaniu warstw archeologicznych o określonej przez archeologa miąższości. Przykładowo w czasie badań schodzi się o 5, 10 cm lub na sztych łopaty. Metoda ta sprawdza się w przypadku stanowisk składających się z niewielu warstw. Jeżeli stanowisko jest wielowarstwowe konieczne jest zastosowanie metody stratygraficznej. Często warstwa mechaniczna jest wstępem do badań stratygraficznych. Przed przystąpieniem do wykopalisk stratygraficznych teren jest oczyszczany przy pomocy warstwy mechanicznej.

    Historia i bibliografia rozumowana bizantynologii polskiej 1800 – 1998 – dwutomowa publikacja autorstwa Waldemara Cerana. Obejmuje wszystkie prace z tej dziedziny napisane: w języku polskim, prace polskich naukowców w językach obcych wydane w kraju i zagranicą oraz prace autorów obcych opublikowane w języku polskim bądź w językach obcych w Polsce. Bibliografia obejmuje też przekłady i wydania literatury bizantyńskiej w Polsce. Układ bibliografii jest podobny do układu międzynarodowej bibliografii bizantynologicznej publikowanej w czasopiśmie "Byzantynoslavica". Publikacje zawarte są w 18 działach tematycznych. Oprócz historii polskiej bizantynologii praca zawiera krótkie omówienie 4765 prac.

    Wykopaliska stratygraficzne - jest to jedna z dwóch metod eksploracji stanowiska archeologicznego. Polega na usuwaniu warstw archeologicznych zgodnie z ich układem i konturami. Warstwy są usuwane w kolejności odwrotnej do tej w jakiej powstawały. Historia stanowiska jest odsłaniana od czasów najnowszych do czasów najdawniejszych. Archeolodzy posługują się tą metodą prowadzenia wykopalisk kiedy tylko możliwe jest rozróżnienie warstw. Warstwy archeologiczne mają różne kształty, niejednakową miąższość oraz różny przebieg. Warstwy często są zaburzone, przemieszane przez działalność człowieka. Prowadzenie badań tą metodą jest pracochłonne i żmudne, przynosi jednak najlepsze efekty. Przedsiębiorstwo Państwowe Pracownie Konserwacji Zabytków (Pracownie Konserwacji Zabytków, PP PKZ) – przedsiębiorstwo państwowe powołane zarządzeniem Ministra Kultury i Sztuki z 25 sierpnia 1950 r. w celu prowadzenia badań zabytków, ich dokumentacji oraz prowadzenia prac restauracyjno-konserwatorskich przy zabytkach nieruchomych i ruchomych, a także badań archeologicznych. PP PKZ składał się z Zarządu w Warszawie i 20 oddziałów obejmujących jedno lub kilka byłych województw. Przed częściową prywatyzacją i rozproszeniem w początku lat 90. XX w. PP PKZ dysponowała niezwykle rozbudowanym systemem pracowni: dokumentacji naukowo-historycznej, archeologiczno-konserwatorskiej, badań architektonicznych, dokumentacji etnograficznej, konsewacji murów, projektowe, zieleni zabytkowej, konserwacji malarstwa, konserwacji rzeźby, konserwacji dzieł sztuki zdobnicznej, konserwacji mebli, papieru, książek, grafiki, skóry, drewna, metalu, tkanin itp. oraz grupami wykonawstwa robót budowlanych. PP PKZ poza licznymi przedsięwzięciami w kraju: odbudowa Zamku Królewskiego w Warszawie, odbudowa i restauracja centrów historycznych Gdańska, Krakowa, Torunia i Zamościa wykonywało od końca lat 60. również liczne prace konserwatorskie poza granicami kraju m.in. w Algierii, Egipcie, Francji, Kubie, Mongolii, Niemczech, Rosji, Wietnamie, Kambodży i we Włoszech.

    Dodano: 28.09.2010. 00:19  


    Najnowsze