• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • W Wągrowcu odkryto pozostałości średniowiecznej ludwisarni

    05.05.2010. 04:17
    opublikowane przez: Redakcja Naukowy.pl

    Pozostałości średniowiecznego warsztatu odlewania dzwonów znaleźli archeolodzy w Wągrowcu. Odkrycia średniowiecznych ludwisarni są rzadkością - to dopiero ósmy obiekt tego typu w Polsce. Naukowcy szacują, że warsztat pochodzi z końca XIV w. lub 1. połowy XV w.

    Na ludwisarnię trafili archeolodzy z Muzeum Regionalnego w Wągrowcu - Małgorzata Kranca i Tomasz Podzerek oraz współpracujący z nimi Marcin Krzepkowski z Pracowni Dokumentacji Archeologicznej, podczas wykopalisk prowadzonych przy Alei Jana Pawła II.

    "Odkryliśmy relikty glinianego pieca szybowego służącego do topienia brązu. Wewnątrz niego częściowo zachował się gliniany tygiel wypełniony brązowym żużlem i węglem drzewnym. Tygiel udało się wydobyć w całości i przetransportować do Muzeum Regionalnego. Zostanie on poddany zabiegom konserwacyjnym oraz specjalistycznym badaniom metaloznawczym i być może udostępniony będzie zwiedzającym wągrowieckie muzeum" - tłumaczy Krzepkowski.

    Niewielka odległość odkrytej pracowni ludwisarskiej od wągrowieckiej fary pozwala przypuszczać, że odlany tu dzwon przeznaczony był dla tej świątyni. Naukowcy nie wykluczają jednak, że służył cystersom, którzy w latach 90. XIV wieku rozpoczęli przenoszenie konwentu z Łekna do Wągrowca.

    Tuż przy piecu archeolodzy natrafili na kolistą jamę odlewniczą o blisko półtorametrowej średnicy, a głębokiej na prawie metr. Jama była wypełniona w górnej części polepą i żużlem brązowym. Jej dno z charakterystycznym kolistym zagłębieniem w środkowej części wylepiono grubą warstwą gliny.

    "Doskonały stan w jakim zachowały się relikty ludwisarni pozwolił na zrekonstruowanie wymiarów instrumentu, którego dźwięk rozbrzmiewał nad średniowiecznym Wągrowcem. Miał on średnicę około 60 cm, a jego wysokość wraz z koroną (uchwytem do zawieszenia) mogła dochodzić do 90 cm" - opisuje Krzepkowski.

    Na podstawie dokonanych odkryć i wiedzy czerpanej z dzieła Mnicha Teofila żyjącego w XI lub XII wieku, archeolodzy potrafią dokładnie zrekonstruować proces odlewu wągrowieckiego dzwonu.

    Jak wyjaśnia Marcin Krzepkowski, w początkowym etapie wykonywano rdzeń formy dzwonu - tzw. dzwon fałszywy, na który nakładano łój zwierzęcy, odwzorowujący kształt przyszłego instrumentu. Wymodelowaną powierzchnię pokrywano kilkoma warstwami gliny wymieszanej z końskim nawozem pilnując, aby każda kolejna warstwa odpowiednio podeschła, a następnie formę wzmacniano żelaznymi obręczami.

    Kolejnym etapem była budowa glinianego pieca zaopatrzonego w miechy - fragment dyszy od miecha odkryto w trakcie wykopalisk w Wągrowcu.

    We wnętrzu pieca umieszczono gliniany tygiel wypełniony miedzią i węglem drzewnym. Obok pieca wykopano jamę, której ściany i dno wylepiono gliną, a następnie umieszczono w niej przygotowaną uprzednio formę. Po wypaleniu formy w jamie, zasypywano ją, a ziemię dokładnie ubijano drewnianymi stemplami, co miało uchronić od rozsadzenia modelu przez roztopiony brąz.

    Po rozpaleniu pieca dodawano w odpowiednim momencie cynę, a po jej dokładnym wymieszaniu z miedzią i osiągnięciu wymaganej temperatury odtykano otwór w piecu i za pomocą specjalnej rynienki spuszczano płynny stop metalu do zakopanej formy.

    Według licznych legend, wytwórcy dzwonów dodawali do brązu odrobinę srebra lub złota, by zapewnić dzwonowi lepsze, czystsze brzmienie. Zdaniem badaczy, zapewne podobnie było w przypadku dzwonów wyrabianych w ludwisarni w Wągrowcu.

    Kiedy metal stężał w formie, odkopywano ją i za pomocą specjalnych narzędzi rozbijano odsłaniając odlew, którego powierzchnię wykańczano za pomocą pilników i szlifowano. Po zamontowaniu serca, wykutego zapewne z żelaza, dzwon był gotów do transportu i zawieszenia w miejscu przeznaczenia.

    Pozostałe pracownie w których odlewano dzwony znane są z pobliskiego Łekna, dwie z terenu Poznania, Stargardu Szczecińskiego, Płocka, Malborka i Wrocławia.

    PAP - Nauka w Polsce, Szymon Zdziebłowski

    agt/ kap/


    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    Tabouna - tradycyjny tunezyjski gliniany piec w kształcie komina służący do wypieku chleba o tej samej nazwie. Chleb ten wyrabiany jest z mąki i wody do postaci cienkich placków, które następnie przyklejane są do wewnętrznej ścianki pieca. Kobiety wkładają ciasto ręką przez otwór wylotowy pieca, wcześniej zamaczając ją w wodzie, aby uniknąć poparzenia. Chleb jest gotowy, gdy samoczynnie odpadnie od ścianki i wpadnie do paleniska. Piec donicowy – rodzaj pieca do wytopu szkła, nazywany tak, ponieważ masę szklaną topi się w ustawionych w nim okrągłych tyglach zwanych donicami. Piec tego typu może zawierać jeden, dwa lub więcej tygli. W każdym z nich może być wytwarzany inny rodzaj masy szklanej. Wszystkie tygle są podgrzewane jednocześnie, ponieważ są ustawione w jednej przestrzeni ogniowej pieca. Serce dzwonu – zawieszony we wnętrzu klasycznego dzwonu ciężar, który kołysząc się w jego wnętrzu (bądź wisząc bezwładnie, podczas gdy kołysze się sam dzwon) uderza w czaszę dzwonu wydając dźwięk. Serce dzwonu wykonane jest z miękkiej, kutej stali tak, aby uderzając w pierścień dzwonu (najgrubszą część) nie niszczył go. Dla uzyskania poprawnego dźwięku istotne jest właściwe ukształtowanie serca oraz jego zawieszenie.

    Rotomoulding (inaczej: formowanie rotacyjne) to technika formowania tworzyw sztucznych. Forma do formowania rotacyjnego dzieli się na 2 lub więcej części, jest zasypywana proszkiem lub granulatem tworzywa sztucznego, następnie jest umieszczana w piecu (temperatura około 200 °C) które w tym czasie przechodzi w stan płynny. Po wyjęciu z pieca forma jest następnie obracana względem dwóch osi tak, aby płynne tworzywo osadziło się na ściankach formy. Następnie forma jest ochładzana i otwierana, wyciągany jest gotowy detal. Matryca może też być zalewana płynnym tworzywem. Opactwo Cystersów w Wągrowcu – dawne opactwo cystersów w Wągrowcu w północno-wschodniej części województwa wielkopolskiego, w powiecie wągrowieckim. Kościół klasztorny pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, współcześnie pełni rolę świątyni parafialnej parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Wągrowcu, natomiast dawne zabudowania klasztorne wykorzystywane są przez parafię oraz wągrowieckie Muzeum Regionalne.

    Tuba Dei (Trąba Boża) – największy średniowieczny dzwon w Polsce i jeden z największych średniowiecznych dzwonów kołysanych w Europie Środkowej. Znajduje się w Katedrze św. Janów w Toruniu. Odlany został w Toruniu, przez miejscowego ludwisarza Marcina Schmidta. Zawieszono go w 1500 r. Do chwili powstania dzwonu Zygmunt był największym dzwonem w Polsce. Obecnie trzeci co do wielkości dzwon w Polsce po Dzwonie Maryja Bogurodzica i Dzwonie Zygmunt. Dzwon – instrument muzyczny należący do grupy idiofonów naczyniowych. Dzwon jest instrumentem perkusyjnym, gdyż źródłem dźwięku jest drganie całego instrumentu, pobudzanego uderzeniami serca lub bezpośrednimi uderzeniami za pomocą innego przedmiotu np. belki lub bijaka. Oprócz samodzielnych egzemplarzy, używanych głównie do celów sygnalizacyjnych i religijnych, istnieją również zespoły odpowiednio nastrojonych dzwonów tworzących większe instrumenty – carillony, ich uderzanie w odpowiedniej kolejności pozwala na wygrywanie melodii, wybijanej ręcznie przez carillonistę lub zaprogramowanej odpowiednim mechanizmem.


    Bubieniec (z ros. бубенец, forma zdrobniała bubienczik (бубенчик) – niewielka, kulista, wykonana zwykle z metalu dzwoniąca forma, z małą, swobodną kulką w środku, uderzającą w metal i pełniącą przez to funkcję serca dzwonu. Bombkowata forma zwykle ma niewielką szczelinę, aby dźwięk rozchodził się na zewnątrz, jednak na tyle wąską, aby uderzająca kulka nie wypadła. W Polsce bubieńce określane są zwykle jako dzwoneczki, różnią się jednak zasadniczo od dzwoneczków brakiem dzwonowatego kształtu i głuchym dźwiękiem. Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Wągrowcu - kościół dawnego opactwa cysterskiego, obecnie kościół parafialny parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny znajdujący się w Wągrowcu, przy ulicy Klasztornej.

    Parafia błogosławionego Michała Kozala Biskupa i Męczennika w Wągrowcu jest jedną z 9 parafii leżącą w granicach dekanatu wągrowieckiego. Erygowana w 1989. Jest najmłodszą w mieście. Kościół parafialny został zbudowany w latach 90. XX wieku. Mieści się przy ulicy Rzecznej.

    Parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Wągrowcu jest jedną z 9 parafii leżącą w granicach dekanatu wągrowieckiego. Erygowana w 1838 po kasacie zakonu cystersów. Kościół parafialny pocysterski został zbudowany w 2 połowie XVIII wieku w stylu późnobarokowym, spalony w 1945 przez Niemców, odbudowany latach 1946-1962. Mieści się przy ulicy Klasztornej.

    Dzwon Maryja Bogurodzica – największy dzwon w Polsce i jeden z największych w Europie. Znajduje się w Bazylice Matki Bożej Licheńskiej w Licheniu. Dzwon ma wraz z Bazyliką stanowić wotum Polaków za 2000 lat chrześcijaństwa. Twórcą idei wytopienia dzwonu godnego bazyliki Trzeciego Tysiąclecia jest ks. Eugeniusz Makulski, ówczesny proboszcz parafii w Licheniu. Dzwon został wytopiony z brązu w ludwisarni Capanni we Włoszech w 1999 roku. Dostarczony do Lichenia 19 listopada 1999 roku. Został uroczyście poświęcony 25 czerwca 2000 r. przez nuncjusza apostolskiego Józefa Kowalczyka. Powierzchnia dzwonu podzielona jest na sześć pól. Na każdym znajduje się godło charakterystyczne dla innego okresu dziejów Polski (godło Jagiellonów, Władysława Jagiełły, godło Stefana Batorego, godło Kazimierza Wielkiego, herb Jana Pawła II, godło II i III Rzeczypospolitej). Możemy odnaleźć też 6 obrazów i napisy. W górnej i dolnej części dzwonu znajdują się girlandy roślinne. Uchwyty dzwonu mają kształty orłów. Dzwon bije każdego dnia przed godziną 12. Parafia Świętego Jakuba Apostoła w Wągrowcu jest jedną z 9 parafii leżącą w granicach dekanatu wągrowieckiego. Erygowana w 1381. Kościół parafialny został zbudowany w XVI wieku w stylu gotyckim, posiada renesansową polichromię.

    Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Wągrowcu – rzymskokatolicki kościół filialny należący do parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Znajduje się w Wągrowcu, w województwie wielkopolskim. Należy do dekanatu wągrowieckiego archidiecezji gnieźnieńskiej. Parafia Świętego Wojciecha w Wągrowcu jest jedną z 9 parafii leżącą w granicach dekanatu wągrowieckiego. Erygowana w 1981. Kościół parafialny został zbudowany w latach 1983-1993. Mieści się przy Placu Kardynała Wyszyńskiego.

    Carillon, karylion (z fr. gra dzwonów) – instrument muzyczny z grupy idiofonów uderzanych, będący zespołem dzwonów wieżowych, na których można wybijać melodie młotkami lub sercami dzwonów uruchamianymi przez mechanizm zegarowy lub ręcznie, za pomocą klawiatury. Niekiedy w nowoczesnych carillonach stosowane jest sterowanie elektroniczne. Dzwon Św. Piotra niem. St. Petersglocke, potocznie Dicke Pitter (Gruby Piotrek) – dzwon wiszący w trzeciej kondygnacji wieży południowej katedry w Kolonii. Jest jednym z największych i najcięższych bijących dzwonów na świecie. Odlany został w 1923 roku w pracowni ludwisarskiej Richarda Heinricha Ulricha w Apoldzie w niemieckiej Turyngii.

    Piec hutniczy – rodzaj pieca służący do otrzymywania produktów i półproduktów metalurgicznych. Ponieważ większość procesów metalurgicznych wymaga wysokich temperatur, piece hutnicze są zazwyczaj bardzo dobrze izolowane. Konstrukcja pieca jest zależna od prowadzonego procesu oraz stanu skupienia produktów. Nadlew – naddatek technologiczny metalu lub innego tworzywa. Celem nadlewu jest skompensowanie ubytku metalu, który występuje przy odlewaniu, co powoduje powstawanie braków (odlew który nie spełnia założeń projektanta). Ubytek ten jest spowodowany rozszerzalnością cieplną metali. W miarę jak metal zalany do formy stygnie jego objętość maleje (metal kurczy się). Metal, wypełniając powstałą lukę, zasysa jeszcze ciekły materiał z warstw znajdujących się powyżej, co powoduje powstanie jamy skurczowej. Nadlew ma za zadanie zasilić odlew w metal, czyli spowodować, aby wada odlewnicza skupiła się bezpośrednio w nim. Następnie jest on odcinany, przetapiany i wykorzystywany ponownie.

    Wielki piec – piec szybowy do wytapiania surówki ze wsadu składającego się z rudy żelaza z dodatkiem koksu i topników. Wielki piec ma gruszkowaty kształt dwu stożków ściętych złączonych podstawami. Cała konstrukcja ma około 40 metrów wysokości. Wsad zasypuje się od góry, przez zamykany otwór zwany gardzielą. Część pieca tworzona przez górny stożek nazywa się szybem i jest zasobnikiem surowca. Koks pełni rolę paliwa oraz reduktora tlenków żelaza. Proces palenia podtrzymywany jest powietrzem wtłaczanym szeregiem dysz usytuowanych na poziomie złączenia podstaw stożków. Topniki ułatwiają oddzielenie od metalu zawartych w rudzie zanieczyszczeń i skały płonnej (nieużytecznej części kopaliny). Stopiony metal zwany surówką zbiera się w części tworzonej przez stożek dolny zwanej garem. Niepożądane składniki wsadu w wyniku reakcji z topnikami i tlenem z atmosfery pieca tworzą żużel, który również spływa do gara i, jako lżejszy, unosi się na powierzchni surówki. Co pewien czas surówka i żużel odprowadzane są z pieca przez oddzielne otwory spustowe. Wydajność wielkiego pieca to 2 do ponad 10 tysięcy ton surówki na dobę. Oprócz żużla produktem ubocznym jest gaz wielkopiecowy, będący mieszaniną tlenku węgla, azotu i dwutlenku węgla.

    Dodano: 05.05.2010. 04:17  


    Najnowsze