• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Strzeż się kleszcza!

    25.05.2009. 23:54
    opublikowane przez:

    Lato to sezon wakacji, wypoczynku na łonie natury i ... odkleszczowego zapalenia mózgu. W ciągu ostatnich 30 lat zachorowalność na KZM wzrosła w Europie o 400 proc., a jeden ze szczytów tej groźnej choroby przypada właśnie na nadchodzącą porę roku.

    Lekarze podkreślają, że u około 25 proc. pacjentów choroba kończy się długotrwałymi niedowładami, porażeniem nerwów, a czasami nawet śmiercią. Tymczasem istnieje na nią skuteczna szczepionka. Jednak świadomość jej znaczenia jest wśród Polaków niewielka. Za KZM odpowiada wirus przenoszony na człowieka przez kleszcze - drobne pajęczaki z rzędu roztoczy. Na świecie istnieje około 800 gatunków tych żywiących się krwią pasożytów, z czego ponad 20 - w Polsce. Kleszcze dzielą się na dwie grupy - kleszcze twarde (o największym znaczeniu epidemiologicznym, zamieszkujące wszystkie rejony świata, z wyjątkiem Arktyki i Antarktydy) oraz obrzeżkowate (preferujące klimat tropikalny i subtropikalny).

    NIEZWYKŁY CYKL NATURY

    "Większość polskich gatunków kleszczy to zwierzęta norowo- gniazdowe, które nie stanowią żadnego zagrożenia dla ludzi - wyjaśnia Anna Paziewska, doktorantka z Zakładu Parazytologii Wydziału Biologii UW. - Groźne dla nas są tylko dwa gatunki: kleszcz pospolity (Ixodes ricinus) i kleszcz łąkowy (Dermacentor reticulatus). Pierwszy z nich odpowiada za przenoszenie różnych patogenów; zarówno wirusów (np. zapalenia mózgu), jak i bakterii (np. borelii lub anaplazmy). Drugi jest zaś nosicielem drobnoustrojów niebezpiecznych dla naszych psów".

    Zanim kleszcz osiągnie dorosłość przechodzi skomplikowany cykl rozwojowy. Z jaj wylęgają się larwy, które następnie linieją do postaci nimfy, a na końcu przekształcają się w imago. Wszystkie etapy różnią się między sobą wielkością, liczbą odnóży i ubarwieniem.


    Larwa, nimfa oraz osobnik dorosły kleszcza - porównanie wielkości.

    Cykl życiowy kleszczy jest trójżywicielski, co oznacza, że w każdym z wymienionych stadiów zwierzę potrzebuje posiłku z krwi, by się dalej rozwijać. Pasożyty doskonale przystosowały się jednak do warunków głodu. "Bez posiłku mogą przeżyć kilka lat, w warunkach laboratoryjnych nawet 10!" - podkreśla Paziewska.

    Jednorazowo kleszcze twarde potrzebują stosunkowo dużo krwi. W skrajnym przypadku samice mogą pozostawać na żywicielu (zwierzęciu lub człowieku) do 15 dni. W tym celu poszukują na ciele ofiary odpowiedniego miejsca - takiego, które zapewni im dobre umocowanie oraz ochronę przed drapaniem się lub ocieraniem. Podczas zasysania krwi wzrasta masa zwierzęcia - najedzone może ważyć 200 razy więcej niż głodne! Po nasyceniu kleszcz odpada od żywiciela.

    Sama krew jest dla kleszczy źródłem energii niezbędnej do rozmnażania. Dorosła samica, po zaplemnieniu przez samca składa w ściółce leśnej do 20000 jaj. Po tym fakcie ginie (samiec umiera już wcześniej).

    W MAŁYM CIELE...

    "Kleszcze są wysoko wyspecjalizowanymi zwierzętami, które dzięki budowie swego ciała i zachowaniu potrafią się doskonale dostosować do środowiska" - podkreśla Anna Paziewska. W ich części głowowej znajduje się aparat gryząco-ssący, służący do pobierania pokarmu. Na pierwszej parze odnóży umiejscowione są najważniejsze narządy zmysłów. Na odnóżach umiejscowione są także haczykowate narządy chwytne umożliwiające pewne trzymanie się na ciele ofiary i otwory oddechowe. Narządy płciowe znajdują się zaś na brzusznej stronie ciała.

    Kleszcz dysponuje wyspecjalizowanymi narządami gębowymi. "Za pomocą swych podobnych do nożyc szczękoczułek rozrywa skórę żywiciela i za pomocą kolczastego ryjka uszkadza naczynie krwionośne, przymocowując się do żywiciela. Jednocześnie wydziela tzw. substancje cementowe, które dodatkowo mocują go do powierzchni ciała żywiciela. Z uszkodzonego naczynia krwionośnego do ranki spływa krew, która wraz z limfą stanowi pożywienie pajęczaka" - opowiada doktorantka z Zakładu Parazytologii.



    Narząd ssący kleszcza - szczękoczułki (zwane chelicerami) oraz ryjek (hypostom).

    POLOWANIE

    "Należy obalić mit, że kleszcze aktywnie polują na swych żywicieli, skaczą na nich z drzew itp. To nieprawda - wyjaśnia Paziewska. - One wyczekują na ofiarę siedząc na źdźbłach trawy lub w poszyciu leśnym. Czekają na moment, gdy w pobliżu będzie przechodził odpowiedni żywiciel i otrze się o ich stanowisko. Tylko wtedy przedostaną się na jego ciało - gdy żywiciel mija stanowisko kleszcza, ten ostatni błyskawicznie haczykami przednich odnóży zaczepia się mocno o skórę, sierść lub ubranie. Powyższa akcja trwa zaledwie ułamek sekundy".


    Kleszcz na źdźble trawy w pozycji wyczekiwania.

    Kleszcze posiadają naturalny system alarmowy, który je budzi, gdy w pobliżu znajduje się odpowiedni "pokarm". Jest nim, umieszczony na przedniej parze odnóży, tzw. narząd Hallera, za pomocą którego zwierzę potrafi rozpoznawać 40-50 różnych zapachów wydzielanych przez ludzi i zwierzęta. Narząd reaguje np. na woń występujących w pocie kwasu masłowego lub amoniaku, a także na dwutlenek węgla, który wydychamy. Kleszcze wyczuwają również wibracje, ciepło oraz cień.

    "Gdy kleszcz zajmie swoje stanowisko łowieckie na źdźble trawy lub zaroślach, wyprostowuje do góry przednie odnóża w celu lepszej analizy wszystkich substancji zapachowych, wychwytywanych z otoczenia przez narząd Hallera. Kiedy potencjalny żywiciel otrze się o takie stanowisko, kleszcz błyskawicznie przyczepia się do jego powierzchni ciała i zaczyna poszukiwać miejsca pokrytego cienką skórą oraz dobrze ukrwionego. Najchętniej wkłuwa się w dół podkolanowy, w okolicach pachwin, pod ramionami, w kark oraz u nasady włosów" - tłumaczy mgr Paziewska. Jak dodaje, podczas wkłuwania pasożyt wydziela wraz ze śliną środek znieczulający. Dlatego nie czujemy jego ukłucia i trudno zauważyć nam obecność kleszcza na cele.

    ZATRUTA ŚLINA

    Biolożka z UW tłumaczy, że dla człowieka najniebezpieczniejsze są nimfy i dorosłe samice kleszczy (larwy bowiem żerują tylko w małych gryzoniach, a samce nie odżywiają się wcale). Ich ukłucie samo w sobie nie stanowi zagrożenia, lecz jeśli pasożyt został wcześniej zainfekowany przez czynniki chorobotwórcze, wszystkie patogeny - w tym najgroźniejsze dla nas wirusy powodujące kleszczowe zapalenie mózgu - wraz ze śliną przekazuje do krwi żywiciela, otwierając tzw. wrota zakażenia.

    Chorobie można jednak zapobiegać. "Profilaktyka zakażenia wirusem KZM polega na unikaniu ukłucia przez kleszcze, które są przenosicielami wirusa oraz na spożywaniu tylko pasteryzowanego lub gotowanego mleka, szczególnie pochodzącego od krów, kóz i owiec z obszarów endemicznych - wyjaśnia mgr Justyna Rogalska z Pracowni Epidemiologii Chorób Zwalczanych Drogą Szczepień Zakładu Epidemiologii NIZP-PZH. - Odporność osób narażonych na zakażenie można też zwiększyć za pomocą czynnego uodpornienia. Dostępna jest bezpieczna i skuteczna szczepionka dla grup wysokiego ryzyka. W Polsce szczepienia ochronne przeciw KZM zalecane są osobom planującym pobyt na terenach o nasilonym występowaniu tej choroby oraz osobom zatrudnionym w leśnictwie lub w rolnictwie na tych obszarach".

    Więcej informacji o kleszczach, przenoszonych przez nie chorobach oraz profilaktyce można znaleźć na stronie internetowej: www.kleszczeinfo.pl

    PAP - Nauka w Polsce, Katarzyna Czechowicz

    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    Choroba skokowa owiec (łac. Encephalomyelitis ovis) − ostra zakaźna wirusowa choroba zwierząt wywoływana przez wirusa choroby skokowej, przenoszona przez kleszcze z gatunku Rhipicephalus appendiculatus i kleszcza pospolitego. Znana także pod innymi nazwami takimi jak: enzootyczne zapalenie mózgu, kleszczowe zapalenie mózgu. Obrzeżek perski (Argas persicus) – gatunek zbiorowy kleszcza miękkiego z rodziny obrzeżkowatych. Ciało owalne, szarobrązowe otoczone obrzeżem składającym się z nieregularnie prostokątnych płytek z kolcem na ich środku (przypomina to tarczki brzeżne z karapaksu żółwia greckiego). Samica ma 8,5 mm długości oraz 4,5 mm szerokości, samce są niewiele mniejsze. Otwór płciowy samca jest półksiężycowaty (przy drugiej parze odnóży), u samic ma kształt poprzecznej szpary (przy pierwszej parze). Samica w ciągu życia składa w zakamarkach pomieszczenia ok. 700 brązowych jaj w seriach po 25 do 100 szt. Po 10-28 dniach wykluwają się z nich sześcionogie larwy. Piją krew przez 5 do 8 dni, po czym w ukryciu w ciągu tygodnia przekształcają się w nimfy, przypominające wyglądem dorosłe osobniki. Po 3-4 kolejnych linieniach osiągają dojrzałość płciową. Przy stałym dostępie krwi cykl rozwojowy trwa ok. roku. Nimfy i osobniki dorosłe aby się najeść potrzebują ok. godziny. Bez żywiciela mogą wytrzymać ok. 2 lat. Kleszcz (ang. The Tick) – amerykański serial animowany o przygodach herosa, przebranego w strój kleszcza i tytułującego się Kleszcz. Jego partnerem jest Artur, który przebrany jest w strój ćmy. Serial jest parodią opowieści o superbohaterach: tytułowa postać jest bardzo silna, ale mało inteligentna; współpracuje z innymi herosami o dziwacznych imionach i cechach (np. Jeż Kanałowy); z każdej zakończonej akcji wyciąga banalny lub śmieszny morał.

    Nużeniec ludzki (Demodex folliculorum) jest to pasożytniczy roztocz. Wielkość jego ciała wynosi 0,3-0,4 mm długości, przy czym samiec jest mniejszy od samicy. Jest on robakowato wydłużony o obłym kształcie ciała, białawy lub żółtawy, z długim wtórnie pierścieniowatym odwłokiem. W tylnej części ciała jest on zwężony, natomiast w przedniej części ciała ma 4 pary odnóży, sztylecikowe chelicery i pedipalpy. Ciało nużeńca jest okrężnie bruzdkowane. Cykl rozwojowy pasożyta trwa 18-24 dni. Zapłodniona samica znosi 20-24 jaj. Z jaj wylegają się larwy, z których powstają nimfy podobne do osobników dorosłych. Larwa ma 3 pary odnóży krocznych. Przednia część jego ciała tkwi w tkance, tylna część charakterystycznie sterczy. Osobniki żerują aktywnie nocą, za dnia wgryzając się głębiej w skórę. Bytuje on w gruczołach łojowych skóry człowieka i torebkach włosowych wywołując chorobę zwaną nużycą, która to przejawia się ona w postaci ropiejących krost. Ten pasożyt jest bardzo rozpowszechniony na całym świecie. Odżywia się łojem i przesączem osocza krwi, wydzieliną gruczołów łojowych i komórkami nabłonkowymi. Zwykle nie wywołuje poważnych objawów chorobowych. Może powodować zapalenie gruczołu łojowego lub mieszka włosowego, uniemożliwiając wydzielenie łoju. Objawem jest miejscowa gorączka, stan zapalny, ból i powstanie ropnia. Wrażliwe osoby odczuwają lekkie swędzenie skóry w miejscach przebywania nużeńców zwłaszcza, gdy te aktywnie wnikają w głąb mieszka lub gruczołu łojowego. Przyczynia się do powstawania wągrów i zaskórników. Odchody nużeńca mogą wywoływać uczulenie i podrażnienie ujścia gruczołów łojowych. Sprzyja zakażeniom bakteryjnym, zwłaszcza w przebiegu trądziku i zapalenia łojotokowego skóry. Nużeńca można zidentyfikować badaniem mikroskopowym zaskórników lub całych torebek włosowych. Częściej występuje wśród ludności wiejskiej wraz z łojotokiem. Przenoszony jest wraz z kurzem, przez kontakt bezpośredni z osobą zarażoną, przez stosowanie tych samych przyborów kosmetycznych, ręczników i ubrań. Profilaktyka polega na utrzymywaniu w czystości skóry i ubrań oraz oczyszczenie skóry z zaskórników za pomocą płynów odkażających i peelingu. Choroby odkleszczowe – choroby przenoszone przez kleszcze. W Polsce najczęstszymi chorobami odkleszczowymi są borelioza i kleszczowe zapalenie mózgu . Pozostałe rodzaje zakażeń są bardzo rzadkie.

    Choroba cieszyńska świń (łac. Encephalomyelitis enzootica suum) – choroba zakaźna objęta zakazem szczepienia. Wywołują ją wirusy. Występują one w narządach i wydalinach chorych świń. Spotyka się też bezobjawowych nosicieli choroby. Wirus może być przenoszony przez owady i gryzonie oraz za pośrednictwem narzędzi i urządzeń transportowych. W przypadku zakażenia chorują zwykle wszystkie zwierzęta w chlewni. Obrzeżkowate (Argasidae) – rodzina roztoczy (Acari), pajęczaków z rzędu kleszczy (Ixodida). Przedstawicieli tej rodziny ze względu na brak pancerza z chitynowych płytek typowego dla kleszczy twardych nazywa się kleszczami miękkimi. Rodzinę Argasidae podzielono na 5 rodzajów: Argas, Antricola, Otobius, Ornithodoros oraz wyodrębniony z tego ostatniego rodzaj Carios.

    Wampirowate, wampiry (Desmodontinae) – podrodzina nietoperzy odżywiających się krwią zwierząt. Nietoperze te polują głównie w nocy, atakując zwierzęta (wyłącznie stałocieplne) w sposób praktycznie niezauważalny. Jest to możliwe dlatego, że ich zęby są bardzo ostre, a ślina zawiera specjalne substancje znieczulające i zapobiegające krzepnięciu krwi (antykoagulanty). Wampiry przecinają skórę zaatakowanych zwierząt i spijają spływającą krew. Są to niewielkie zwierzęta, masa ich ciała nie przekracza 30 g, przy rozpiętości skrzydeł do 40 cm. Potrafią latać, ale także szybko biegać i skakać. Prowadzą nocny tryb życia, w dzień ukrywając się w dziuplach drzew, jaskiniach i innych kryjówkach. Ich uzębienie liczy od 20 do 26 zębów, kły i siekacze mają postać ostrych blaszek, doskonale przecinających skórę. Nietoperze te występują w strefie tropikalnej, szczególnie rozpowszechnione są w Ameryce Środkowej i Południowej. Ich szkodliwość polega nie tylko na tym, że osłabiają zaatakowane zwierzęta. Są one również nosicielami wścieklizny. Nużeńce (Demodex) - pajęczaki z rzędu roztoczy, pasożytują głównie w torebkach włosowych i gruczołach łojowych ssaków, podłużne pasożyty skórne o kształcie cygara, długości 0,15-0,3 mm, a więc widoczne jedynie pod mikroskopem. Na przedniej części ciała pasożyta znajdują się 4 pary kikutowych kończyn, które umożliwiają mu tylko bardzo powolne przesuwanie się do przodu wzdłuż włosa. Nużeńce nie drążą kanałów w skórze, jak świerzbowce ani nie wysysają krwi. Stąd wywoływany przez nie świąd nie jest zbyt silny. Wywołują chorobę zwierząt zwaną nużycą. U człowieka wywołują chorobę zwaną demodeciodozę. U ludzi inwazja dotyczy głównie głowy, oraz twarzy. U zwierząt w zależności od gatunku zwierzęcia rozmieszczenie pasożytów może być różne. Roztocze zagnieżdżają się w torebkach włosowych i gruczołach łojowych. Tu składają jaja, z których następnie rozwijają się larwy, a z nich w ciągu miesiąca dojrzałe płciowo nużeńce.

    rEV756 – białko wchodzące w skład śliny kleszczy odpowiadające za brak burzliwej reakcji immunologicznej ze strony gospodarza po ukąszeniu przez kleszcza.

    Kleszczowe zapalenie mózgu (łac. encephalitis ixodica) – wirusowa choroba ośrodkowego układu nerwowego przenoszona przez kleszcze. Czynnikiem etiologicznym są wirusy z rodziny Flaviviridae.

    Narząd Jacobsona, narząd przylemieszowy (łac. organum vomeronasale) nazywany również narządem lub organem lemieszowym, lemieszowo-nosowym, lub womero-nasalnym, w skrócie oznaczany VNO (od ang. vomeronasal organ) – występujący u wielu zwierząt, chemoreceptywny, parzysty narząd zmysłu wykrywający szereg substancji chemicznych. Zawiera receptory feromonów z rodzin V1R, V2R i V3R, które mają duże znaczenie w komunikacji zwierząt, ale jego funkcjonalność w zakresie przenoszenia bodźców ze związków infochemicznych wśród ludzi nie została potwierdzona. Kleszcze kastracyjne Burdizzo (emaskulator) – narzędzie weterynaryjne będące rodzajem kleszczy, służące do bezkrwawej kastracji. Jego działanie polega na zmiażdżeniu naczyń krwionośnych i nasieniowodu.

    Wodopójki – zwyczajowa nazwa roztoczy (Acari) zamieszkujących środowiska wodne. Podobnie jak powszechnie stosowana w hydrobiologii ich nazwa łacińska Hydracarina (z łaciny wodne roztocze) nie jest to nazwa taksonu, a nazwa grupy organizmów wydzielanej na podstawie kryteriów ekologicznych. Przedstawiciele 5 grup roztoczy: Hydrachnellae, Halacaridae, Oribatida, Acaridida i Mesostigmata niezależnie zasiedlili środowiska słodkowodne, zwłaszcza przybrzeżną strefę płytkich zbiorników wodnych. Na świecie około 5000 gatunków roztoczy, przedstawicieli około 300 rodzajów i podrodzajów w obrębie około 100 rodzin i podrodzin zaliczanych jest tradycyjnie do wodopójek. W Polsce występuje ponad 400 gatunków z 27 rodzin, większość to przedstawiciele rzędu Prostigmata – pospolite i liczne. Larwy wodopójek, opatrzone najczęściej 3 parami odnóży to z reguły pasożyty wodnych owadów. Dorosłe wodopójki to z reguły zwierzęta o ciele kilkumilimetrowej długości, jaskrawo ubarwione (czerwone, zielone), zaopatrzone w 4 pary odnóży, aktywnie pływające i drapieżne – polują zwłaszcza na zooplankton oraz jaja i małe larwy owadów. Oddychają tlenem rozpuszczonym w wodzie, który przenika przez powłoki ciała.

    Dodano: 25.05.2009. 23:54  


    Najnowsze