• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Językoznawcy opracują pierwszy korpus Polskiego Języka Migowego

    13.07.2010. 04:17
    opublikowane przez: Redakcja Naukowy.pl

    Naukowcy z Pracowni Lingwistyki Migowej Uniwersytetu Warszawskiego opracują pierwszy korpus Polskiego Języka Migowego (PJM). To pionierskie przedsięwzięcie, bo na świecie jest zaledwie kilka korpusów języków migowych - np. w Australii, Wielkiej Brytanii i Holandii - powiedział PAP dr Paweł Rutkowski, który kieruje pracami językoznawców.

    Dr Rutkowski wyjaśnia, że korpus językowy to zbiór danych tekstowych dostępnych w formie elektronicznej, stanowiący materiał do badań. Korpus jest niezbędny, by móc opisywać w sposób zobiektywizowany i wyczerpujący różne aspekty języka, takie jak gramatyka i słownictwo. Korpusy przeszukuje się za pomocą specjalnie stworzonych do tego programów o różnym stopniu skomplikowania. 

    "Korpusy dla języków fonicznych tworzy się poprzez zbieranie tekstów. Badacze analizują takie zbiory i na ich podstawie wyciągają wnioski na temat zjawisk występujących w danym języku. W przypadku komunikacji migowej tekstów, które można by w prosty sposób zgromadzić, po prostu nie ma. Bardzo trudno formułować więc dogłębne analizy językoznawcze" - podkreśla w rozmowie z PAP naukowiec.

    Aby stworzyć pierwszy korpus PJM, badacze z UW będą nagrywać wypowiedzi migowe na wideo, a potem uzyskane w ten sposób dane opracowywać w odpowiednich programach komputerowych. W projekcie ma być zebranych kilkadziesiąt godzin nagrań. Badani muszą spełniać ściśle określone warunki. Przede wszystkim do reprezentatywnego korpusu mogą być włączone tylko nagrania rodzimych użytkowników PJM, czyli osób, które posługują się tym językiem od dziecka. Badacze z UW uzupełnią nagrania m.in. opisami gramatycznymi i tłumaczeniami, aby z korpusu mogli korzystać także lingwiści nieznający PJM. Opisany w ten sposób zbiór danych będzie stanowił materiał badawczy, który pomoże opisać gramatykę PJM oraz jego właściwości słownikowe.

    "To są zupełne początki tego typu językoznawstwa. To taka praca jak jeszcze niedawno opisywanie języków Aborygenów czy Indian, o których nic nie wiedziano" - zaznacza dr Rutkowski.

    Polski Język Migowy to język naturalny, którym posługują się głusi w Polsce. Nie został on przez nikogo stworzony, lecz wyewoluował w sposób naturalny, tak jak języki foniczne. W komunikacji głuchych używany jest również tzw. System Językowo-Migowy (SJM), który wymyśliły osoby słyszące, by stworzyć pomost łączący język foniczny z miganiem.

    Jednak - jak podkreśla dr Rutkowski - z perspektywy głuchych SJM jest po prostu językiem obcym. "Różnice między PJM i SJM są bardzo duże, a wynikają przede wszystkim z tego, że SJM jest poniekąd odmianą polszczyzny fonicznej, tyle że zamiganą" - wyjaśnia badacz.

    Dodaje, że w posługiwanie się SJM polega na podstawianiu pod słowa zdania polskiego odpowiadających im znaków miganych. Tymczasem PJM, czyli język, który wykształcił się w sposób naturalny i ewolucyjny, nie ma z polszczyzną foniczną nic wspólnego.

    "PJM ma zupełnie inny układ zdania, zupełnie inaczej przedstawia się różnego rodzaju relacje, np. dwie rzeczy mogą być pokazywane symultanicznie. Tego nie da się zrobić w języku fonicznym, bo człowiek nie jest w stanie wypowiedzieć dwóch słów równocześnie" - opisuje badacz.

    Jak tłumaczy, podstawowa trudność w używaniu SJM polega na tym, że tak naprawdę wymaga ono znajomości polszczyzny fonicznej. "Głusi muszą najpierw rozumieć, jak buduje się zdania po polsku i pod nie podstawić znaki migowe. Skąd mają jednak wiedzieć, jak brzmi polszczyzna foniczna, skoro jest im ona całkowicie niedostępna. Wyobraźmy sobie, że ktoś każe nam nauczyć się np. języka chińskiego tylko na podstawie pisma, bez kontaktu z żywym językiem" - zaznacza dr Rutkowski.

    SJM dominuje w większości instytucji dla głuchych, a jedyną szkołą, która systematycznie korzysta z naturalnego języka migowego (PJM) jest Instytut Głuchoniemych w Warszawie. "Dla dzieci głuchych to jest przełom, bo mogą z nauczycielem wreszcie porozmawiać po swojemu, w sposób naturalny" - podkreśla naukowiec.

    Jego zdaniem, zapewnienie wszystkim głuchym pełnej edukacji w Polskim Języku Migowym jest na razie niewykonalne. "Natomiast powinni mieć oni jak najszerszy dostęp do wiedzy, urzędów, telewizji za pośrednictwem swego naturalnego języka" - przekonuje.

    Dodaje, że każde państwo ma swój własny naturalny język migowy. Taki podział nie ma jednak nic wspólnego z podziałem na języki foniczne, a kształtują go raczej granice państw. "Brytyjski język migowy i amerykański język migowy są zupełnie różne od siebie, mimo że słyszący posługują się w tych krajach tym samym językiem angielskim. Dlatego głuchy Brytyjczyk i Amerykanin mogą nie być w stanie wzajemnie się zrozumieć - wyjaśnia dr Rutkowski.

    Zauważa, że w Holandii stworzenie korpusu naturalnego języka migowego - podobnego do tego, nad którym pracują warszawscy naukowcy - było wydarzeniem na skalę ogólnokrajową. Towarzyszyło mu duże zainteresowanie medialne. Przede wszystkim było to ważne dla środowiska głuchych, bo ich język w końcu został jakoś udokumentowany.

    "Dzięki takiemu korpusowi naturalny język migowy będzie można nie tylko badać pod względem językoznawczym, ale także zachować informacje o jego dzisiejszym kształcie dla przyszłych pokoleń. Dla głuchych żyjących sto lat po nas może to być bezcenne świadectwo historyczne. Nam niestety bardzo niewiele wiadomo o tym, jak wyglądała komunikacja głuchych sto lat temu" - tłumaczy dr Rutkowski.

    Podkreśla przy tym, że tylko w 10 proc. przypadków głuchota jest dziedziczona. Głuche dziecko ma wtedy szansę rozwijać się pod względem językowym w taki sam sposób, jak większość dzieci słyszących, czyli poprzez nabywanie języka od rodziców. Jednak 90 proc. dzieci głuchych rodzi się w rodzinach słyszących. "Każdemu z nas może się urodzić głuche dziecko. To sytuacja, w której słyszący rodzice czują się zazwyczaj bezradni. Tymczasem ich powinnością jest zapewnienie dziecku jak najwcześniejszego kontaktu z językiem migowym" - mówi naukowiec.

    Badania nad Polskim Językiem Migowym dr Rutkowski prowadzi w ramach projektu "Kategoryzacja gramatyczna przez przestrzeń i ruch w Polskim Języku Migowym". Na jego realizację otrzymał 3-letni grant w wysokości 300 tys. złotych, przyznany przez Fundację na rzecz Nauki Polskiej w ramach programu FOCUS.

    PAP - Nauka w Polsce, Ewelina Krajczyńska

    agt/ kap/


    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    Polski Język Migowy (PJM) – język naturalny, którym posługują się głusi w Polsce. PJM jest w Polsce pierwszym językiem dzieci, których obydwoje rodzice są głusi. Jest powiązany z Francuskim Językiem Migowym. Wykorzystuje jednoręczny alfabet manualny Starofrancuskiego Języka Migowego. Przydomki migowe są najbardziej charakterystycznymi dla polskiego języka migowego nazwami własnymi. Są nadawane przez członków danej grupy osobom należącym do społeczności Głuchych lub bardzo z nią związanym; zarówno głuchym, jak i słyszącym. Te specyficzne znaki migowe można porównać do nicków. Spełniają funkcję identyfikacyjną oraz są wyrazem ekonomizacji języka – zamiast daktylować za pomocą znaków alfabetu palcowego całego imienia i nazwiska (z wyjątkiem daktylogramów dz, dż, dź jeden daktylogram odpowiada jednej literze alfabetu polskiego) w toku rozmowy używa się jednego znaku migowego określającego daną osobę. Bobomigi – nazywane językiem migowym dla niemowląt znaki bazujące na języku migowym służące komunikowaniu się z niemowlętami (także w słyszących rodzinach). Polska wersja bobomigów opiera się na metodzie SIGN2BABY Josepha Garcii. Zwolennicy bobomigów argumentują, że dzięki wykorzystaniu metody, możliwy jest obustronny kontakt z niemowlęciem, od razu, gdy rozwój koordynacji ręka-oko pozwala mu na powtórzenie prostych znaków najpopularniejszych słów, takich jak: jeść, pić, spać, mleko, światło, miś. Ma to miejsce w około dziewiątego miesiąca życia dziecka, po mniej więcej dwumiesięcznym okresie konsekwentnego powtarzania przyjętych znaków (dla porównania – dziecko wypowiada pierwsze proste słowa w ok. dwunastym miesiącu życia). Bobomigi zostały opracowane na potrzeby polskojęzycznych dzieci przez Danutę Mikulską bazują na znakach polskiego języka migowego, choć nie muszą być ich dokładnym odzwierciedleniem, słowniczek przykładowych znaków znajduje się na stronie http://www.migowy.pl/.

    Uniwersytet Gallaudeta (Gallaudet University) - amerykańska wyższa uczelnia, założona w roku 1857 jako National Deaf Mute College. W 1864 zyskała status uniwersytetu. Pierwsza i wciąż jedyna na świecie wyższa uczelnia, wykładająca przedmioty z zakresu nauk humanistycznych i artystycznych, dla osób niesłyszących. Językiem wykładowym na Uniwersytecie Gallaudeta jest Amerykański Język Migowy (ASL) - jego znajomość jest wymagana od wszystkich studentów (także słyszących). Przyjęte jest, by na terenie kampusu nie posługiwać się językami fonicznymi. Na przykład, patrolujący teren uniwersytetu (słyszący) policjanci posługują się sprawnie językiem migowym. Książka ze znakami języka migowego – wydawnictwo książkowe, w którym tekst przedstawiony zostaje za pomocą języka fonicznego oraz migowego, który służy do porozumiewania się osób niesłyszących.

    Bajki nie tylko dla dzieci głuchych: Cykl bajek (6 odcinków) zrealizowanych w 1994 r. dla redakcji „W świecie ciszy” TVP 2. Bajki powstały dla dzieci niesłyszących, w całości przedstawiane w języku migowym, tekst był podany w formie napisów. Aktorami bajek były dzieci i młodzież niesłysząca ze Szczecina. Język migowy – język naturalny, charakteryzujący się użyciem kanału wzrokowego, a nie audytywnego. Języki migowe są to te języki wizualno-przestrzenne, które zostają nabyte drogą naturalnej akwizycji przez głuche dzieci od głuchych rodziców. Do niedawna języki migowe były pozbawione wersji pisanej (SignWriting).

    Kultura Głuchych – według dr Barbary Kannapell, niesłyszącej profesor socjologii na Uniwersytecie Gallaudeta, założycielki organizacji "Deaf Pride", jest to zestaw wyuczonych zachowań i spostrzeżeń, które kształtują wartości i normy głuchych ludzi na podstawie podobnych lub wspólnie dzielonych doświadczeń. Mimika w polskim języku migowym jest cechą dystynktywną strukturalnie oraz semantycznie, zarówno determinującą intencjonalność zdania (dlaczego-dlatego), jak i różnicującą znaczenie wyrazów (rudy-fałszywy), stopniującą natężenie cechy (bać się: obawiać się, odczuwać niepokój, bać się, być przestraszonym, być przerażonym, umierać ze strachu) lub nadającą jakąś właściwość (drzewo, wysokie drzewo, potężne drzewo). Elementy niemaualne mogą być wbudowane w znak (lubić-nie lubić) albo, dodane, nieść nowy element znaczeniowy. Głusi uczniowie edukowani bez wykorzystania polskiego języka migowego mają często problemy ze stawianiem i rozróżnianiem pytań. Przyczyna tkwi w barku akustycznej percepcji intonacji wzrastającej (antykadencji); problem można jednak rozwiązać przez użycie mimiki jako znaku gramatycznego. Jak widać, wyraz twarzy pełni w komunikacji migowej dwie funkcje: wyrażania uniwersalnych emocji (smutku, złości, wstrętu, strachu, zdziwienia, radości) oraz warunkowania trybu. Warto zaznaczyć, iż osoby pozbawione słuchu cechują się zwiększonym niż u słyszących wyczuleniem na mikroekspresję – bezbłędnie odczytują dysonanse towarzyszące komunikatowi mieszanemu, kiedy mimika sygnalizuje choćby w niewielkim stopniu, że nadawca jest zmęczony, zły lub sfrustrowany, podczas gdy werbalizuje swój stan jako dobry.

    Polski Związek Głuchych (PZG) - największa w Polsce organizacja zrzeszająca osoby niesłyszące, słabosłyszące oraz głuchonieme. Obecnie PZG zrzesza około 100 000 członków. Działalność Związku obejmuje edukację, rehabilitację, oferowanie usług prawnych i reprezentowanie społeczności niesłyszących, niedosłyszących oraz osób z wadami mowy wobec władz oraz innych instytucji i organizacji. Związek powstał 25 sierpnia 1946 roku na kongresie w Łodzi. Obecnie jego prezesem jest Kajetana Maciejska-Roczan.

    Komunikacja werbalna – komunikacja z użyciem języka naturalnego, czyli mowy jako środka komunikacji. Jest to podstawowy sposób komunikacji międzyludzkiej. W szczątkowej postaci komunikacja werbalna występuje także u zwierząt, np. u szympansów, które rozwinęły w niektórych przypadkach także zdolność posługiwania się metaforą. Aby komunikacja werbalna mogła mieć miejsce, muszą istnieć osoby: mówiąca i słuchająca. Posługują się one kodem (językiem), który musi być znany obu osobom.

    Harlan Lane - profesor psychologii i językoznawstwa na Northeastern University w Bostonie w stanie Massachusetts, w Stanach Zjednoczonych. Zajmuje się badaniami nad kulturą głuchych i językiem migowym. W roku 1991 profesor Lane otrzymał Nagrodę Fundacji MacArtur za Wybitną Działalność, przyznaną przez Krajowy Związek Głuchych. Jest kontrowersyjnym rzecznikiem społeczności głuchych. Przetwarzanie języka naturalnego (ang. natural language processing, NLP) – interdyscyplinarna dziedzina, łącząca zagadnienia sztucznej inteligencji i językoznawstwa, zajmująca się automatyzacją analizy, rozumienia, tłumaczenia i generowania języka naturalnego przez komputer. System generujący język naturalny przekształca informacje zapisane w bazie danych komputera na język łatwy do odczytania i zrozumienia przez człowieka. Zaś system rozumiejący język naturalny przekształca próbki języka naturalnego na bardziej formalne symbole, łatwiejsze do przetworzenia dla programów komputerowych. Wiele problemów NLP wiąże się zarówno z generacją, jak i rozumieniem języka np. model morfologiczny zdania (struktura słów), który komputer powinien zbudować, jest potrzebny zarazem do tego by zdanie było zrozumiałe, jak i gramatycznie poprawne.

    SignWriting – metoda zapisu znaków w języku migowym, który stworzyła Valerie Sutton w 1974 roku na prośbę badaczy języka migowego z kopenhaskiego uniwersytetu. Drugi język , L2 - język przyswojony jako drugi w kolejności po języku ojczystym. Niekoniecznie jest równoznaczny z językiem obcym. Większość dzieci na świecie posługuje się dwoma językami. Na przykład dla dziecka kaszubskiego, posługującym się w środowisku rodzinnym i rówieśniczym językiem kaszubskim i stykającego się z literackim językiem polskim dopiero w szkole język polski jest językiem drugim, ale nie obcym. Bardzo często się zdarza w krajach wielojęzycznych, że L2 jest dominujący dla danej osoby, zwłaszcza gdy funkcjonuje ona poza terenem, na którym może posługiwać się językiem ojczystym. Na przykład Katalończyk mieszkający poza Katalonią posługuje się na co dzień językiem hiszpańskim (L2) jako językiem głównym. W tej sytuacji może czasami dochodzić do procesu stopniowej utraty umiejętności mówienia językiem ojczystym (language attrition).

    Gramatyka kontrastywna (gramatyka konfrontatywna) zajmuje się porównywaniem gramatyk dwóch lub więcej języków w celu poznania lub uświadomienia sobie ich właściwości i różnic. Ma ona także zastosowanie w nauce języków obcych. Dzięki precyzyjnemu i dokładnemu opisowi podobieństw oraz różnic między językiem A i B, możliwe jest opracowanie takiego podręcznika języka A dla użytkowników języka B, który kładzie nacisk na różnice, pobieżnie tylko wspominając o podobieństwach.

    Dodano: 13.07.2010. 04:17  


    Najnowsze