• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Przedsierpniowa opozycja

    30.08.2010. 14:53
    opublikowane przez: Redakcja Naukowy.pl

    Przed strajkami w 1980 r., które zaowocowały powstaniem ruchu solidarnościowego, opozycja wobec władz PRL nie miała powszechnego charakteru. Zdaniem historyka prof. Andrzeja Friszkego, skupiała nie więcej niż 1 500 osób.

    "Od lat buduje się obraz powszechnego, narodowego oporu. To obraz wygodny i chwalebny, ale czy prawdziwy?" - pyta prof. Friszke w książce "Anatomia buntu" i zwraca uwagę, że ludzie, którzy stawiali opór komunistycznej władzy byli często otoczeni murem niezrozumienia, a nawet wrogości ze strony współobywateli.

    Na powstanie w drugiej połowie lat 70. organizacji, które otwarcie sprzeciwiały się rządom Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, miały wpływ trzy czynniki. Po pierwsze, podpisanie przez Polskę 1 sierpnia 1975 r. w Helsinkach Aktu Końcowego Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (KBWE), który zobowiązywał ją do przestrzegania praw człowieka. Po drugie, wynikająca z tego zmiana taktyki działań władz wobec opozycji - aparat bezpieczeństwa miał się powstrzymywać od szczególnie brutalnych represji. Po trzecie, coraz bardziej dotkliwe objawy kryzysu gospodarczego.

    Pierwszą opozycyjną organizacją działającą w PRL jawnie, choć nielegalnie, był utworzony 23 września 1976 r. Komitet Obrony Robotników (KOR). Jego deklarację założycielską podpisali: Jerzy Andrzejewski, Stanisław Barańczak, Ludwik Cohn, Jacek Kuroń, Edward Lipiński, Jan Józef Lipski, Antoni Macierewicz, Piotr Naimski, Antoni Pajdak, Józef Rybicki, Aniela Steinsbergowa, Adam Szczypiorski, ks. Jan Zieja oraz Wojciech Ziembiński.

    Powstanie KOR było odpowiedzią na brutalną pacyfikację strajków w Radomiu i Ursusie w czerwcu 1976 r. W całej Polsce aresztowano wówczas około 2,5 tys. osób. Komitet miał pomóc bezpośrednim ofiarom represji oraz ich rodzinom. Jak wyliczył Andrzej Friszke, tylko przez pierwszy rok działań Komitet pomógł ok. 600 rodzinom.

    "Bez wątpienia powołanie KOR było wielkim sukcesem. Oto bowiem po raz pierwszy powstała jawna organizacja, która stawiając sobie za cel walkę o prawa człowieka pod komunistyczną władzą, połączyła tak wiele odmiennych środowisk" - wspominał Jacek Kuroń w książce "PRL dla początkujących", wyliczając: chadeków, katolicką prawicę i lewicę, socjalistów i rewizjonistów. Dla ilustracji panującego w Komitecie pluralizmu, wystarczy wymienić dwa nazwiska osób, których antagonizm dziś jest ogólnie znany: Adam Michnik i Antoni Macierewicz.

    Członkowie KOR-u i ich współpracownicy, w tym studenci, harcerze, młodzi działacze Klubów Inteligencji Katolickiej, organizowali wsparcie finansowe oraz rzeczowe dla osób represjonowanych i ich rodzin. Adwokaci: Władysław-Siła Nowicki, Jacek Taylor i Jan Olszewski służyli pomocą prawną. "Zasypywani doniesieniami o łamaniu praworządności przez MO, SB i lokalne sitwy - powołaliśmy (1977 r.) Biuro Informacyjne, które zajęło się sprawdzaniem doniesień i udzielaniem pomocy poszkodowanym" - wspominał Kuroń.

    Biurem kierował Zbigniew Romaszewski z żoną Zofią. W ciągu ponad czterech lat istnienia udokumentowało ono kilkaset przypadków naruszania praw człowieka i obywatela przez komunistyczne władze w Polsce.

    Jesienią 1977 r. KOR przekształcił się w Komitet Samoobrony Społecznej "KOR". Kolejną inicjatywą opozycyjną, obok KOR, było powstanie 26 marca 1977 r. Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROPCiO). Apel informujący o jego powstaniu podpisali: Mieczysław Boruta-Spechowicz, Andrzej Czuma, Karol Głogowski, Kazimierz Janusz, Stefan Kaczorowski, Leszek Moczulski, Marek Niesiołowski, Antoni Pajdak, ks. Bogdan Papiernik, Zbigniew Sekulski, Zbigniew Siemiński, Bogumił Studziński, Piotr Typiak, ks. Ludwik Wiśniewski, Adam Wojciechowski, Andrzej Woźnicki, ks. Jan Zieja, Wojciech Ziembiński.

    ROPCiO nawiązywał do tradycji niepodległościowych i piłsudczykowskich. Za cel stawiał sobie wymuszenie na władzach PRL przestrzegania postanowień Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (KBWE). ROPCiO wydawał odezwy, m.in. "Deklarację o wolności słowa", wysyłał również listy otwarte do Sejmu i rządu PRL w obronie praw człowieka. Ruch nie miał trwałej struktury i formalnego kierownictwa. W szczytowym momencie liczył kilkuset członków. Jego rzecznikami byli Andrzej Czuma i (do czasu wyodrębnienia się Konfederacji Polski Niepodległej) Leszek Moczulski. ROPCiO wydawał pismo "Opinia" oraz inspirował powstanie wielu innych niezależnych periodyków. W wyniku wewnętrznych tarć doszło do podziału w ROPCiO.

    W Warszawie Moczulski stworzył w 1979 r. Konfederację Polski Niepodległej (KPN), a w Trójmieście powstał Ruch Młodej Polski (RMP). Jednym z jego liderów był Aleksander Hall. Młodopolacy działali głównie w środowisku studenckim i młodzieży licealnej. Byli związani z duszpasterstwem akademickim prowadzonym przez jezuitów i dominikanów. Rok później, podczas strajków sierpniowych, wspierali protestujących. Organizowali m.in. nabożeństwa w stoczni.

    Środowiska opozycyjne były inwigilowane i represjonowane przez Służbę Bezpieczeństwa. 7 maja 1977 r. w Krakowie śmierć poniósł współpracownik KOR, student Uniwersytetu Jagiellońskiego Stanisław Pyjas. Oficjalny komunikat podawał, iż przyczyną jego śmierci były obrażenia głowy spowodowane upadkiem ze schodów. Okoliczności zdarzenia wskazują jednak na to, że stał się on kolejną ofiarą działań Służby Bezpieczeństwa. Do dziś sprawa śmierci Pyjasa nie została w pełni wyjaśniona. Przykładem brutalnych działań władz komunistycznych wobec opozycji było rozbijanie przez bojówki, złożone z aktywistów Związku Socjalistycznej Młodzieży Polskiej i Socjalistycznego Związku Studentów Polskich, zajęć Towarzystwa Kursów Naukowych, prowadzonych przez grono naukowców związane z KOR.

    Choć peerelowscy decydenci prowadzili zmasowaną kampanię propagandową przeciwko opozycji, używając wobec niej słownika rodem z lat stalinowskich: "reakcjoniści", "rewizjoniści" "sługusy CIA", to jednak nie doceniali jej siły. W 1978 r. wiceminister spraw wewnętrznych gen. Bogusław Stachura mówiąc o działaniach resortu wobec osób pragnących uczcić pamięć ofiar z grudnia 1970 r. na Wybrzeżu, stwierdził, że "siły te nie zagrażają ani podstawom ustrojowym, ani instytucjom bazy i nadbudowy". Jak bardzo się mylił pokazały kolejne lata, które przyniosły powstanie NSZZ "Solidarność", a w dalszej perspektywie koniec, trwających czterdzieści pięć lat, komunistycznych rządów w Polsce.

    PAP - Nauka w Polsce

    wka/ mjs/ abe/ woj/

    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    Wojciech Ciszewski pseud. Lech Krzemieński (ur. 8 lutego 1960) – polski działacz opozycji antykomunistycznej, współpracownik Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROPCiO), współzałożyciel i redaktor wydawanego poza cenzurą „Ucznia Polskiego”. Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich (Osobistych) i Politycznych (często używany skrót MPPOiP) – traktat uchwalony w wyniku konferencji ONZ w Nowym Jorku, na mocy rezolucji Zgromadzenia Ogólnego nr 2200A (XXI) z 16 grudnia 1966 roku. Wszedł w życie 23 marca 1976 roku. Obok Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych zakłada podstawowe prawa i wolności człowieka oraz zobowiązania Państwa wobec obywateli. Posiada wiążący charakter prawny, w przeciwieństwie do Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka z 1948 roku. Dokument został otwarty do ratyfikacji przez państwa, które zobowiązywały się przestrzegać jego postanowień na własnym terytorium. Składa się z pięciu części. Czwarta część Paktu powoływała do życia Komitet Praw Człowieka, który stoi na straży przestrzegania postanowień Paktu. Szczegóły działalności Komitetu określał wydany tego samego roku Pierwszy Protokół Fakultatywny do Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych. W piątej zawarto formalno-prawne postanowienia końcowe. W 1989 roku, w Nowym Jorku sporządzony został Drugi Protokół Fakultatywny do Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, postulujący zniesienie kary śmierci. Komitet Samoobrony Społecznej "KOR" – polska organizacja opozycyjna funkcjonująca od 29 września 1977 do 23 września 1981 roku. Organizacja powstała po uwolnieniu z aresztu w lipcu 1977 członków Komitetu Obrony Robotników, który to z kolei powstał rok wcześniej. Kiedy cel dla którego KOR został powołany został osiągnięty, zaczęto się zastanawiać się nad sensem dalszej działalności, m.in. Adam Michnik przekonywał, że orgaznizację należy przekształcić w komitet złożony z ludzi o wybitnym autorytecie moralnym, ale nie działających politycznie i nie kierujących bezpośrednio inicjatywami opozycyjnymi.

    Komitet Helsiński w Polsce – niezależna inicjatywa obywatelska, powołana jesienią 1982 do kontroli przestrzegania praw człowieka i wolności gwarantowanych w przyjętych przez PRL umowach międzynarodowych w podpisanym w 1975 w Helsinkach akcie końcowym KBWE. Mechanizm wiedeński - procedura związana z środkami budowy zaufania i bezpieczeństwa ustanowiona w 1990 podczas szczytu paryskiego KBWE. Jest to dwufazowy mechanizm konsultacji i współpracy przewidziany na wypadek nadzwyczajnej aktywności wojskowej. Pierwsza faza zakłada, że jedno z państw uczestniczących zwraca się do drugiego państwa, na terenie którego doszło do nadzwyczajnych lub niezaplanowanych działań sił zbrojnych, z prośbą o wyjaśnienie przyczyn tych zdarzeń. Na państwo-adresata nałożony jest obowiązek udzielenia odpowiedzi w trybie 48-godzinnym. W przypadku, gdy państwo, które zainicjowało procedurę, nie jest usatysfakcjonowane odpowiedzią ma prawo zwrócenia się z prośbą o zwołanie konferencji dwustronnej lub konferencji kryzysowej z udziałem wszystkich państw Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie.

    Biuro Interwencji KSS KOR – struktura Komitetu Samoobrony Społecznej KOR powołana 9 maja 1977, zadaniem której była rejestracja wszystkich przypadków łamania praw człowieka przez władze PRL, niesienie pomocy represjonowanym i poszkodowanym przez działania władz. Prowadzone przez Zbigniewa i Zofię Romaszewskich. Od czasu rozwiązania KOR-u w 1981 funkcjonowało jako Biuro Interwencji. Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROPCiO) – centroprawicowa organizacja antykomunistyczna i niepodległościowa powołana 25 marca 1977.

    Zbigniew Sekulski (ur. w 1947 roku) – działacz opozycji, socjolog i pieśniarz. Był współzałożycielem i działaczem Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela, współzałożycielem polskiej sekcji Amnesty International, internowany w czasie stanu wojennego, wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. Mechanizm moskiewski - procedura związana z ochroną praw człowieka ustanowiona w 1991 podczas moskiewskiego spotkania w ramach KBWE. Mechanizm stosuje się, gdy w jednym z państw członkowskich pojawi się zagrożenie realizacji postanowień tzw. wymiaru ludzkiego KBWE/OBWE. W takiej sytuacji państwo, które zainicjowało procedurę ma prawo - przy poparci minimum dziewięciu innych państw członkowskich - do wysłania misji sprawozdawców lub ekspertów do państwa, w którym mają być naruszane podstawowe prawa i wolności. Mechanizm ten stanowi zatem przykład odejścia od dominującej w ramach KBWE/OBWE zasady konsensusu. Organizacja dysponuje listą ekspertów i sprawozdawców, którzy mogą być powoływani na misje w ramach procedury. Ich zadaniem jest ustalenie stanu faktycznego w zakresie ewentualnych naruszeń praw człowieka i przedstawienie zainteresowanym państwom sugestii dotyczących możliwego rozwiązania. Dotychczas mechanizm moskiewski zastosowano m.in. wobec państw byłej Jugosławii oraz Turkmenistanu.

    Komisarz Praw Człowieka Rady Europy jest to niesądowa instytucja, która ma za zadanie wspierać promocję praw człowieka w edukacji, wspomagać ombudsmanów, ustalać braki w prawodawstwie, dostarczać informacji w zakresie praw człowieka. Komisarz współpracuje z międzynarodowymi i narodowymi organizacjami i instytucjami monitorującymi przestrzeganie praw człowieka. Głównymi partnerami Komisarza są: Organizacja Narodów Zjednoczonych i jej wyspecjalizowane agendy, Unia Europejska oraz Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie.

    Andrzej Szomański (ur. 6 czerwca 1930, zm. 29 października 1987) – polski historyk, publicysta, polityk. Działacz opozycji w okresie PRL, więziony z przyczyn politycznych. Współzałożyciel Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela, założyciel Konfederacji Polski Niepodległej. Używał pseudonimu Zdzisław Kutnowski.

    Stefan Bronisław Kaczorowski (ur. 18 listopada 1899 w Ośnie koło Aleksandrowa Kujawskiego, zm. 1 stycznia 1988 w Łodzi) – polski działacz Stronnictwa Pracy, nestor przedwojennej chadecji, działacz opozycji demokratycznej w PRL, członek KOR, członek ROPCiO. Konfederacja Młodej Polski ROKOSZ, kryptonim „Warta” – radykalna podziemna paramilitarna organizacja opozycyjna młodzieży szkół średnich Poznania powstała 3 stycznia 1981 roku i rozbita przez Służbę Bezpieczeństwa w 1984 roku. Działała w ścisłej konspiracji. Liczyła ok. 100 osób.

    Dokument Kopenhaski - dokument przyjęty ze względu na państwa Europy Środkowo-Wschodniej, świeżo uwolnione od reżimów komunistycznych. Państwa te zobowiązały się do przestrzegania praw człowieka (w tym istotnej kwestii mniejszości narodowych) zgodnie z zasadami panującymi w demokracjach parlamentarnych. Dokument ten wyraża podstawowe założenie KBWE dotyczące praw człowieka. Zakłada on, że ochrona praw człowieka jest jednym z podstawowych celów każdego rządu. Zgoda co do uznania praw człowieka jest podstawą wolności, praworządności i pokoju w Europie.

    Dodano: 30.08.2010. 14:53  


    Najnowsze