• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Sprawy Nauki/ Dr Okołowski o Lemie jako twórcy systemu filozoficznego

    02.09.2010. 00:41
    opublikowane przez: Redakcja Naukowy.pl

    Stanisław Lem był w filozofii samoukiem, ale wbrew własnym słowom - "Urodziłem się, żeby filozofować w czasie, kiedy w królestwie filozofii nie było już możliwe tworzenie całościowych systemów" - zbudował system - jak kiedyś Platon czy Kant - deklaruje w rozmowie ze "Sprawami Nauki" dr Paweł Okołowski z Instytutu Filozofii UW.

    Okołowski jest autorem książki "Materia i wartości. Neolukrecjanizm Stanisława Lema", która ukazała się niedawno nakładem Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego.

     

     

    W wywiadzie opublikowanym w najnowszym numerze internetowego wydania "Spraw Nauki" (www.sprawynauki.edu.pl) dr Okołowski mówi, że Lema nie bierze się w filozofii serio ze względu na sposób, w jaki wyrażał swoje idee. Jego prace nie mają charakteru akademickiego, ale literacki bądź mieszany.

     

    "Ludzie myślą schematycznie. Współcześnie za filozofa bierze się kogoś, kto jest profesorem +filozofii+, a większość z nich to historycy cudzej myśli. Lem historykiem nie był" - przekonuje naukowiec.

     

    Porusza też kwestię wpływu nauki, a zwłaszcza fizyki, na filozoficzne poglądy Stanisława Lema i przypomina jego potyczki z futurologią, którą krytykował, choć sam uchodził za jej przedstawiciela.

     

    Przypomina także dawny spór Lema z Leszkiem Kołakowskim - z początku lat 60. - na temat wpływu nowoczesnych technologii na kulturę. "Zdaniem Lema, ten wpływ jest destrukcyjny - niszczy infrastrukturę duchową, czyli dobre nawyki i skłonności naszej cywilizacji. Ani Kołakowski nie był w stanie tego zrozumieć, ani do dziś wielu innych" - pokreśla Paweł Okołowski.

     

    "Lem uważał, że rozwój technologii pociąga za sobą nieodwracalne a groźne zjawiska. Drobny przykład: lawinowo rośnie liczba książek, a jak mówił Lem, +łatwiej znaleźć wielkie dzieło pośród dziesięciu tytułów, niż sto pośród tysiąca+. Niebotyczny wzrost ilości książek, wykładów, studentów, itd. - rodzi kolejną wieżę Babel. Nie ma filtrów, żeby odsiewać plewy. Jednym z ostatnich pozostała instytucja habilitacji, którą chce się zlikwidować. Jeżeli to nastąpi, rozpasany egalitaryzm pochłonie zupełnie wyższe uczelnie" - ocenia rozmówca "Spraw Nauki".

     

    Jego zdaniem, w mediach, w języku potocznym, a zwłaszcza w sztuce panuje pustka intelektualna. "Nie zawsze rozumie się to sformułowanie właściwie. Nie oznacza ono fizycznej próżni, a duchową tandetę. Pustka duchowa na tym polega, że to, co było wartościowe, co tkwiło w cywilizacyjnej tradycji zostało wyparte przez +owoce nowoczesności+, czyli przez słomę albo siano. Przez jakieś byle-co, głównie hedoniczne. Nad tym bolał Lem, co spotykało się ze zrozumiałą niechęcią wyedukowanych mas" - zwraca uwagę naukowiec.

     

    W najnowszym numerze "Spraw Nauki" także m.in. rozmowa z historykiem, prof. Jackiem Staszewskim na temat niektórych mitów i złej sławy jaka narosła w polskiej świadomości wokół czasów saskich oraz dwa wywiady o programie rozwoju humanistyki z prof. Elżbietą Witkowską-Zarembą, dyrektorem Instytutu Sztuki PAN oraz doc. Mikołajem Sokołowskim i dr Dorotą Siwicką z Instytutu Badań Literackich.

     

    PAP - Nauka w Polsce, Waldemar Pławski

     

    agt/bsz


    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    Paweł Okołowski (ur. 10 kwietnia 1963 roku w Warszawie) - absolwent i od 1993 roku pracownik Instytutu Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego. Jako adiunkt w Zakładzie Filozofii Religii przyznaje się do tradycji szkoły lwowsko-warszawskiej. Specjalizuje się głównie w aksjologii i antropologii filozoficznej. Od roku 2002 zgłębia filozofię Stanisława Lema, czego owocem są liczne publikacje i wykłady. Stanisław Lem (ur. 12 września 1921 we Lwowie, zm. 27 marca 2006 w Krakowie) – polski pisarz, filozof i futurolog, przedstawiciel nurtu fantastyki naukowej. Jego twórczość porusza tematy takie jak: rozwój nauki i techniki, natura ludzka, możliwość porozumienia się istot inteligentnych czy miejsce człowieka we Wszechświecie. Dzieła Lema zawierają odniesienia do stanu współczesnego społeczeństwa, refleksje naukowo-filozoficzne na jego temat, a także krytykę ustroju socjalistycznego. Filozofia nauki Alberta Einsteina mogła powstać dzięki szerokiemu polu zainteresowań tego fizyka. Nie było dla niego ważne wyłącznie matematyczne sformułowanie praw przyrody. Interesował się również samym sposobem dochodzenia badacza do swojego odkrycia. Przez wiele lat wypowiadał się i pisał na temat tego jak należy tworzyć samą naukę. Wniósł w ten sposób znaczący wkład do rozwoju filozofii nauki.

    Nauka a nieświadomość: Tytuł monografii profesor Aliny Motyckiej (Instytut Filozofii i Socjologii Nauki PAN w Warszawie), Nauka a nieświadomość. Filozofia nauki wobec kontekstu tworzenia, Wrocław 1998 Popperyzm – filozofia Karla Poppera, a także stworzony przez niego prąd filozofii nauki rozwijany początkowo w opozycji do pozytywizmu logicznego, a później jako niezależny pogląd na kryteria naukowości wypowiedzi i metodologię nauki. "Popperyzm" określany jest również jako "krytyczny racjonalizm", a także, w odniesieniu wyłącznie do filozofii nauki jako "falsyfikacjonizm". Tak rozumiany "popperyzm" występuje w co najmniej trzech znaczeniach:

    Popperyzm – filozofia Karla Poppera, a także stworzony przez niego prąd filozofii nauki rozwijany początkowo w opozycji do pozytywizmu logicznego, a później jako niezależny pogląd na kryteria naukowości wypowiedzi i metodologię nauki. „Popperyzm” określany jest również jako „krytyczny racjonalizm”, a także, w odniesieniu wyłącznie do filozofii nauki jako „falsyfikacjonizm”. Tak rozumiany „popperyzm” występuje w co najmniej trzech znaczeniach: Nicholas Rescher (ur. 15 lipca 1928 w Hagen w Niemczech) - filozof amerykański związany przez wiele lat z Uniwersytetem w Pittsburgu, gdzie aktualnie zajmuje stanowisko szefa Katedry Filozofii Nauki. Autor ponad 400 artykułów i około 100 książek, z których wiele doczekało się tłumaczeń na inne języki. Jego dzieła poruszają zagadnienia z wielu dziedzin filozofii. Zdobywca nagrody Alexandra Von Humboldta w dziedzinie nauk humanistycznych (1984), odznaczony medalem Amerykańskiego Stowarzyszenia Filozofii Katolickiej (2007).

    Kumulatywizm - pogląd w filozofii nauki głoszący, że każde nowe odkrycie jest tylko wzbogaceniem istniejących już teorii. Kumulatywistyczna zasada korespondencji polega na tym, że nowa teoria, żeby zostać przyjętą musi wchłonąć starą teorię jako swój szczególny przypadek. Polski Komitet Narodowy ds. Współpracy z Międzynarodową Unią Historii i Filozofii Nauki/Oddział Historii Nauki i Techniki - ciało kolegialne, wybierane na czteroletnią kadencję w tajnych wyborach, spośród pracowników nauki posiadających co najmniej stopień naukowy doktora habilitowanego. W praktyce skład osobowy Polskiego Komitetu Narodowego pokrywa się ze składem Komitetu Historii Nauki i Techniki Polskiej Akademii Nauk.

    Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN - wydawnictwo publikujące książki i periodyki z dziedziny filozofii, socjologii i prakseologii. Wydawnictwo publikuje książki (głównie w języku polskim), których autorami są w większości pracownicy Instytutu Filozofii i Socjologii PAN. Na łamach czasopism publikowane są studia, artykuły i komunikaty uczonych z całego kraju, a także, choć rzadziej, teksty autorów obcych.

    Połączone Biblioteki Wydziału Socjologii i Filozofii UW, Instytutu Filozofii i Socjologii PAN i Polskiego Towarzystwa Filozoficznego - biblioteka naukowa założona w 1948, posiadająca największy w Polsce księgozbiór filozoficzny. Stanowi połączenie trzech bibliotek – Wydziału Filozofii i Socjologii UW, Instytutu Filozofii i Socjologii PAN i Polskiego Towarzystwa Filozoficznego, z odrębnym budżetem, majątkiem, personelem i dokumentacją inwentarzową, działających formalnie w strukturze organizacyjnej jednostek macierzystych, tworzących jeden, niepodzielny system biblioteczno-informacyjny w dziedzinie filozofii, socjologii i dyscyplin pokrewnych. Mieści się i działa w budynku Wydziału Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, przy ul. Krakowskie Przedmieście 3, w Warszawie.

    Paul Karl Feyerabend (ur. 13 stycznia 1924 w Wiedniu, zm. 11 lutego 1994 w Genolier, Szwajcaria) – austriacki filozof, autor programu filozofii nauki zwanego przez niego samego anarchizmem metodologicznym lub kontrindukcjonizmem. Światowy rozgłos przyniosła mu książka Against Method (1975), w której podważa zasadność wszystkich dotychczasowych filozofii nauki. Ze względu na swoje poglądy uzyskał przydomek Salvadore Dali filozofii. Argument z cudu – argument na istnienie Boga mówiący o tym, że skoro istnieją zjawiska, których nie może zdziałać żadne stworzenie – cuda – to czyni je Bóg, a tym samym daje w nich osobiste, naocznościowe świadectwo o sobie. Argument dotyczyć może także prawdziwości religii lub innych aspektów. W filozofii nauki argumentem z cudu określa się argument na rzecz realizmu naukowego jako najlepszego filozoficznego wyjaśnienia faktu sukcesu nauki.

    Operacjonizm - ruch w filozofii nauki, którego tezy zostały sformułowane i były bronione przez Bridgmana. Wyrósł na gruncie tego, co było traktowane jako praktyka i poglądy fizyków w tym mniej więcej czasie, gdy tworzyła się teoria względności i mechanika kwantowa. Podobnie jak pozytywizm "logiczny, operacjonizm kładzie nacisk na ścisły związek z eksperymentem jako rzeczą konieczną do obiektywnych rozważań, ale skupia się raczej na pojęciach niż na zdaniach, szukając dla nich zabezpieczenia przed bezsensownością przez definiowanie ich przez odwołanie się wyłącznie do precyzyjnie zdefiniowanych operacji eksperymentalnych. Na przykład „długość stołu" można potraktować jako liczbę wskazującą, ile razy ustalony pręt mierniczy należy przykładać do krawędzi stołu - od początku do końca tej krawędzi. Jeśli istnieje więcej niż jeden sposób mierzenia długości, na przykład czas, w którym światło biegnie od początku do końca krawędzi stołu i wraca, to istnieje więcej pojęć „długości". Ponadto pytania, na które nie można odpowiedzieć w sposób rozstrzygający przez odwołanie się do operacji, są eliminowane z nauki, takie na przykład jak: „Czy wszystko w świecie jest dwa razy większe w nocy niż w dzień?" Z uwagi na to, że było to radykalne odejście współczesnej fizyki od uświęconych idei, takich jak geometria euklidesowa, nie jest trudno wyjaśnić, dlaczego Bridgman próbował oczyszczać pojęcia fizyczne operacyjnie, tak aby uniknąć dalszych przeszkód w rozwoju fizyki. Teoria aktora-sieci (w języku polskim spotyka się też nazwę "socjologia nie-ludzi", używany jest też skrót ANT od nazwy angielskiej actor network theory) – szkoła myśli socjologicznej, która powstała w ramach filozofii i socjologii nauki. Opiera się na założeniu agencyjności (sprawczości), także tzw. nieludzi, czyli również komputerów i maszyn. Podkreśla, że ważne są sieci materialno-semiotyczne, a nie same przedmioty. Przykładowo, rozmowa telefoniczna nie jest tylko interakcją dwojga ludzi, ale złożoną siecią, w której agentami są także telefony, łącza, pewne koncepcje, idee, dorozumiane założenia kulturowe, i należy je traktować jako całość. Niektóre rodzaje agentów czasem działają jak przedmioty, czasem jak osobne jednostki, a czasem występują w relacjach sieciowych (np. banki). Żadna sieć aktorów nie jest stała, wymaga ciągłego odgrywania, by przetrwała. W ramach sieci nie należy analizować ludzi i nieludzi (non-humans) w osobny sposób, zarówno ludzie jak i maszyny, a także relacje między nimi, powinni być poddawani interpretacji.

    Zakład Filozofii Polskiej Instytutu Filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego – jeden z zakładów wchodzących w skład Instytutu Filozofii na Uniwersytecie Jagiellońskim. Jerzy Dobrzycki (ur. 8 kwietnia 1927, zm. 1 lutego 2004) – historyk nauki, specjalizował się w dziejach astronomii, profesor w Instytucie Historii Nauki PAN. Był jednym z jego twórców i pierwszym z wyboru dyrektorem (w latach 1989-1995). Od 1983 roku aktywnie działał w Towarzystwie Naukowym Warszawskim (w latach 1992-1995 jako sekretarz generalny, po 1995 roku jako sekretarz Wydziału III i członek Komisji Rewizyjnej). Był pochodzącym z wyboru członkiem Międzynarodowej Akademii Historii Nauki (Académie Internationale d’Histoire des Sciences), Międzynarodowej Unii Historii i Filozofii Nauki (International Union of the History and Philosophy of Science) oraz Międzynarodowej Unii Astronomicznej (International Astronomical Union). Jako członek komitetów redakcyjnych „Studi Galileani” (Castel Gandolfo) i „Journal for the History of Astronomy” (Cambridge) przyczynił się do trwałej obecności polskich badań z zakresu historii nauki w kręgu zachodnioeuropejskim. Przez wiele lat (1976-1997) wykładał historię nauki w Instytucie Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Był członkiem licznych komitetów naukowych: Komitetu Historii Nauki i Techniki, Komisji Neolatynistycznej Komitetu Nauk o Kulturze Antycznej, następnie Komitetu Nauk o Kulturze PAN, Komitetu Astronomii, a także rad naukowych: Instytutu Historii Nauki, Archiwum i Muzeum Ziemi PAN.

    Dodano: 02.09.2010. 00:41  


    Najnowsze