Porwaki z Dolnego Śląska noszą zapis sprzed milionów lat :: Artykuły / Polski Serwis Naukowy

Polecamy również:

Karaibska rafa koralowa "spłaszcza się" od lat 70. XX w.

Lekarze: pneumokoki zagrażają też dorosłym, zwłaszcza seniorom

Niebieska Karta - wyjaśnienie terminu; procedura "Niebieskie Karty"

Michael Hanlon: "10 pytań, na które nauka nie znalazła (jeszcze) odpowiedzi" - recenzja

Prof. Magdalena Fikus - nad jeziorem o przyszłości terapii genowych

Porwaki, czyli wyrzucone przez wulkany niewielkie fragmenty płaszcza Ziemi, noszą zapis procesów geologicznych sprzed milionów lat. Badaniem dolnośląskich porwaków (ksenolitów) zajęło się dwoje uczonych: prof. Jacek Puziewicz i dr Magdalena Matusiak-Małek. Naukowcy odkrywając niezwykłą różnorodność porwaków wypełnili kilka ,,białych plam" na mapie polskiej geologii.

,,W literaturze światowej budowa płaszcza Ziemi to temat bardzo mocno eksploatowany. Dane z Polski to jest niemal +czysta karta+. Do tej pory nikt nie wiedział, jak ten płaszcz może wyglądać" - powiedziała PAP dr Magdalena Matusiak-Małek.

Dzięki badaniom przeprowadzonym na Uniwersytecie Wrocławskim wspólnie z prof. Puziewiczem w 2011 roku, znalazła się w gronie dziesięciu finalistów konkursu Young Researcher Award, zorganizowanym przez Fundację Edukacyjną "Perspektywy" i wydawnictwo naukowe Elsevier B.V.

Płaszcz Ziemi składa się z trzech części: z płaszcza górnego, tzw. strefy przejściowej i płaszcza dolnego. Skały górnego płaszcza znajdują się najwyżej i zaczynają się średnio od głębokości 7 pod oceanami do 35 km (w ekstremalnych przypadkach do 70 km) pod kontynentami. Jego dolna granica sięga 410 km. ,,To są skały bardzo ciemne, pozbawione tzw. minerałów jasnych i powszechnie znanych, jak np. kwarc. Zawierają za to minerały o dużej ilości żelaza, w głębokim górnym płaszczu można znaleźć np. granat" - opisuje badaczka.

W Polsce skały górnego płaszcza można badać tylko na Dolnym Śląsku. ,,Ze względu na głębokość są one niedostępne dla badań bezpośrednich. Po prostu nie jesteśmy w stanie się do nich dowiercić, najgłębsze zrobione przez ludzi odwierty sięgnęły zaledwie 12 kilometrów" - zaznaczyła rozmówczyni PAP.

W jaki sposób uczonym udało się jednak zbadać płaszcz na Dolnym Śląsku? W Polsce tylko w tym regionie znajdują się ślady najmłodszej działalności wulkanicznej, która zakończyła się około 3 miliony lat temu. Wydostająca się podczas erupcji wulkanu magma porywała kawałki skał płaszcza, które w ten sposób wydostawały się na powierzchnię.

Dzięki temu dziś naukowcy mogą badać ocalałe od tamtych czasów skały, które nazywają ksenolitami lub porwakami. Właśnie tymi niewielkimi fragmentami górnego płaszcza, mierzącymi od kilku do kilkunastu centymetrów, zajmuje się dwójka wrocławskich uczonych.

Porwaki, oprócz tego że są dość łatwo dostępne, mają - z punktu widzenia badaczy - jeszcze jeden duży plus. ,,Zapisany w nich płaszcz Ziemi utrwalił się taki, jaki był przed milionami lat. Nie dostosowały się one do warunków panujących na powierzchni" - wyjaśniła dr Magdalena Matusiak-Małek.

Stało się tak dlatego, że magma bardzo szybko wynosiła je na powierzchnię. ,,Szacuje się, że z głębokości płaszczowych na powierzchnię przechodziła zaledwie kilka dni, w niektórych miejscach nawet kilka godzin"- dodała.

Z drugiej strony porwaki są bardzo niestabilnym materiałem badawczym. ,,Większość z nich jest po prostu zwietrzała. Wydaje nam się, że mamy piękny ksenolit, bierzemy go do ręki, a on się nam rozsypuje na piasek" - opisała rozmówczyni PAP.

Pierwsze polskie badania ksenolitów przeprowadzono w latach 70. i 80. Jednak ówczesne techniki badawcze były słabo rozwinięte. Ta niedoskonałość narzędzi naukowych, wprowadziła przekonanie, że płaszcz pod całym Dolnym Śląskiem jest taki sam. ,,Na początku XXI wieku zabraliśmy się za to jeszcze raz. Okazało się, że to, co wydawało się jednorodne jest niesamowicie zróżnicowane" - wyjaśniła.

Pierwszym minerałem, który zadziwił uczonych był oliwin. ,,Ma on charakterystyczny i dość ściśle zdefiniowany skład. Wydawało się nam, że to minerał, który zasadniczo się nie zmienia. Natomiast ostatnio okazało się, że w niektórych wystąpieniach mamy typowy dla płaszcza oliwin bardzo bogaty w magnez, ale w niektórych jego zawartość jest znacznie poniżej oczekiwań " - powiedziała dr Magdalena Matusiak-Małek.

Wstępne wyniki badań pokazują, że oliwin przeszedł w tym rejonie proces metasomatyzmu, czyli wzbogacenia w konkretny pierwiastek, w tym przypadku w żelazo. "Mamy więc tu do czynienia z bardzo rzadko opisywanym na świecie metasomatyzmem żelazistym. Dobrze opisane wystąpienia zanotowano jedynie na Syberii i Hiszpanii" - wyjaśniła badaczka.

Jednak najciekawsze dla naukowców różnice kryją się w minerale zwanym klinopiroksenem. Jest on doskonałym źródłem informacji o historii ziemskiego płaszcza i o procesach jakie w nim zachodziły. "Na podstawie zawartości pierwiastków śladowych w klinopiroksenie można np. stwierdzić, jaki procent pierwotnego płaszcza został przetopiony na stop bazaltowy" - opisała rozmówczyni PAP.

Zaznaczyła, że badania prowadzone przez nią i prof. Puziewicza należą do nauki podstawowej. Wyniki uzyskane przez uczonych nie będą miały w tym przypadku przełożenia na biznes. "Rozwijają za to naszą wiedzę o Ziemi. Dzięki nim dowiemy się, w jaki sposób następowała ewolucja płaszcza. Gdy będziemy mieli wyniki badań izotopowych, będziemy mogli w bezwzględnej skali czasowej określićm kiedy poszczególne procesy występowały" - wyjaśniła.

PAP - Nauka w Polsce, Ewelina Krajczyńska

agt/

komentuj publikację

Czy wiesz że...?

wersja BETA

Konto - jest to specyficzne dla rachunkowości urządzenie ewidencyjne, które służy do bieżącego ujmowania operacji gospodarczych. Operacje te są wyrażone w kwotach pieniężnych. Konto ma dwie strony: jedna (lewa strona) zwana Winien (w skrócie Wn) albo Debet (Dt), druga (prawa) zwana Ma albo Credit (Ct). Zapis po stronie Wn określa się jako obciążenie konta albo zapis w ciężar konta, natomiast zapis po stronie Ma - uznanie konta lub zapis na dobro konta. pełny tekst

Odwrotna notacja polska (ONP, ang. Reverse Polish Notation, RPN) jest sposobem zapisu wyrażeń arytmetycznych, w którym znak wykonywanej operacji umieszczony jest po operandach (zapis postfiksowy), a nie pomiędzy nimi jak w konwencjonalnym zapisie algebraicznym (zapis infiksowy) lub przed operandami jak w zwykłej notacji polskiej (zapis prefiksowy). Zapis ten pozwala na całkowitą rezygnację z użycia nawiasów w wyrażeniach, jako że jednoznacznie określa kolejność wykonywanych działań. pełny tekst

Ounjougou - stanowisko archeologiczne w centralnym Mali (Afryka), gdzie w latach 2002-2006 odnaleziono i datowano pozostałości najstarszej znanej ceramiki na świecie z epoki paleolitu (do tej pory za najstarsze uważano znaleziska ceramiki z Bliskiego Wschodu sprzed 10 tys. lat oraz z regionu Sahary środkowej i wschodniej sprzed 9-10 tys. lat). Na znalezisko składa się sześć fragmentów naczyń glinianych, znalezionych w warstwie sprzed 11.400 lat (rolnictwo w owym czasie nie było jeszcze znane). Niemniej same naczynia mogą być jeszcze starsze. pełny tekst

Edward Steinhagen (ur. 1938) długoletni współpracownik programu III Polskiego Radia (12 grudnia 1965 17 kwietnia 2002). Autor kilku tysięcy jednorazowych i cyklicznych audycji dotyczących jazzu tradycyjnego i swingu sprzed okresu be-bopu (czyli sprzed okresu 19461949). Z wykształcenia mgr historii. pełny tekst

Moduł "Czy wiesz że...?" (wersja testowa, beta): definicje/pojęcia wygenerowane w obrębie tego modułu pochodzą z Wikipedii i udostępniane są na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Dostęp do pełnej wersji każdego hasła (oraz dokładnch informacji na temat licencji, autora oraz edycji) możliwy jest po kliknięciu w odnośnik opisany jako "pełny tekst".