• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Naukowcy rekonstruują historię Amazonki

    06.08.2009. 15:11
    opublikowane przez: Maksymilian Gajda

    Naukowcy z Brazylii, Holandii i Wlk. Brytanii rzucają nowe światło na historię Amazonki. Ich odkrycia, opisane w czasopiśmie Geology, wskazują na to, że Amazonka powstała jako transkontynentalna rzeka około 11 milionów lat temu, a obecny jej kształt uformował się niemal 2,4 miliona lat temu.

    Naukowcy z grupy naftowej Petroleo Brasileiro SA (Petrobras), Instytutu Bioróżnorodności i Dynamiki Ekosystemu (IBED) Uniwersytetu Amsterdamskiego w Holandii oraz Uniwersytetu w Liverpoolu, Wlk. Brytania, wykorzystali nowe dane podpowierzchniowe na podstawie materiału z otworów wiertniczych wykonywanych wokół ujścia Amazonki, aby zrekonstruować historię rzeki.

    Wiedzieli już, że wiek rzeki datowany jest na późny miocen (między 11 a 5 milionów lat), ale dzięki przeprowadzonym pracom byli w stanie uściślić go do 11,8-11,3 miliona lat.

    "Amazonka jest dosyć młodą rzeką" - wyjaśnia dr Jorge J. P. Figueiredo z Petrobras, pracujący obecnie jako naukowiec na Uniwersytecie w Liverpoolu. "Dla porównania Moza czy Nil liczą sobie kilkaset milionów lat." Powodem tej różnicy jest obszar źródła" - komentuje.

    "Rzeki są tak stare jak góry w głębi lądu" - mówi dr Figueiredo. "Andy wypiętrzały się gównie w ciągu ostatnich 12 milionów lat - stąd powstanie Amazonki i zmiana układu odpływów."

    "Zanim pojawiła się rzeka transkontynentalna, zapowiadająca ją, mniejsza rzeka (pre-transkontynentalna Amazonka) - datująca się na wczesny miocen (od 23 do około 16 milionów lat temu) płynęła we wschodniej części Amazonii z ujściem do Oceanu Atlantyckiego" - jak mówi. "To właśnie ta rzeka [...] około 11 milionów lat temu połączyła się z terenami podmokłymi, występującymi we wschodniej części Amazonii, aby utworzyć system odpływów łączący Andy z Oceanem Atlantyckim."

    Obecna rzeka ukształtowała się niemal 2,4 miliona lat temu w wyniku zmian klimatu i rozpoczęcia się epoki lodowcowej. "Spowodowało to przenoszenie olbrzymich ilości osadów przez rzekę do oceanu" - jak mówi dr Figueiredo. "Obecnie znajdujemy się w [okresie] międzylodowcowym, dlatego ilość osadów wprowadzanych do oceanu będzie mniejsza niż w czasie epok lodowcowych (tj. do holocenu [mniej więcej ostatnie 10.000 lat])."

    Stożek Amazonki, trzeci na świecie pod względem wielkości współczesny podmorski stożek obfitujący w muł, tworzy kolumnę sedymentacyjną o grubości około 10 kilometrów. Podejmowanym w przeszłości ekspedycjom wiertniczym nie udało się zebrać danych sedymentologicznych i paleontologicznych z takich głębokości. Jednak ostatnie badania poszerzyły wiedzę na temat historii Amazonki i jej stożka. Naukowcy mogli badać pochodzenie osadu i skamielin oraz ocenić styczność warstw podpowierzchniowych.

    "Rekonstrukcję przeprowadzono na podstawie porównania danych morskich i kontynentalnych" - wyjaśnia dr Figueiredo. "Uzupełniają się nawzajem i umożliwiają nam, niczym detektywom, zrekonstruowanie wersji wydarzeń."

    Zdaniem naukowców, stożki osadowe, które znajdują się w pobliżu większych rzek zawierają kluczowe dane na temat materiałów lądowych nagromadzonych przez rzekę na przestrzeni czasu. Informacje uzyskane w ramach ostatnich badań są przełomowe i pomogą w rozwijaniu współpracy środowiska akademickiego z przedsiębiorstwami.

    Zatem, co zapowiada przyszłość? Dr Figueiredo stwierdził, iż zależy to od skali analizy. "W skali setek, a nawet tysięcy lat, przyszłość Amazonki jest związana ze skutkami globalnego ocieplenia" - podkreśla. "W przypadku wzrostu poziomu morza na skutek topnienia pokrywy lodowej na biegunach, zalane zostaną tereny za obecnymi obszarami pozakorytowymi rzeki.

    Przewidywanie, co może się stać w skali milionów lat jest już trudniejsze. "W tym kontekście przyszłość rzeki powiązana jest z ewolucją geotektoniczną płyty Ameryki Południowej w czasie [jej migracji] na zachód oraz w konsekwencji z przyszłą ewolucją andyjskiej Kordyliery i zmianami klimatu w perspektywie czasowej dłuższej niż okresy lodowcowe/międzylodowcowe" - jak mówi.

    Źródło: CORDIS

    Więcej informacji:

    Geology:
    http://geology.gsapubs.org/

    Uniwersytet w Liverpoolu:
    http://www.liv.ac.uk/

    Źródło danych: Geology; Uniwersytet w Liverpoolu
    Referencje dokumentu: Figueiredo, J., et al. (2009) Late Miocene onset of the Amazon River and the Amazon deep-sea fan: Evidence from the Foz do Amazonas Basin. Geology 37:619-622. DOI:10.1130/G25567A.1.

    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    Hamza – nieoficjalna nazwa rzeki podziemnej odkrytej w 2011 w Brazylii i odwadniającej Basen Amazonki. Istnienie przepływu wody z kierunku zachodniego na wschód stwierdzono ok. 4000 metrów pod powierzchnią Ziemi na podstawie analizy 241 odwiertów firmy Petrobras. Długość Hamzy wynosi ok. 6000 kilometrów, przepływ zaś ok. 3% przepływu Amazonki. Purus – rzeka w północno-zachodniej Brazylii. Jest jednym z najdłuższych dopływów Amazonki. Źródła u podnóża Andów, na terytorium Peru. Długość 3270 km (czasami podaje się 3210 km), powierzchnia dorzecza 371,042 tys km. Tapajós – jedna z głównych rzek Brazylii, płynąca w jej północnej części. Jest to jedna z największych rzek kraju. Tapajós wpływa do Amazonki. Długość rzeki według różnych źródeł wynosi 900-1300 km.

    Urubamba, Río Urubamba - rzeka w południowym Peru, w górnym biegu nazywana Vilcanota, jedna ze źródłowych rzek Amazonki. Jej długość wynosi 725 km, źródła w Andach Środkowych. Po połączeniu z rzeką Apurímac tworzy rzekę Ukajali. Występują na niej liczne progi i wodospady, a także elektrownie wodne. Apurimac - rzeka w środkowym Peru, w Andach Środkowych, u podnóży gór Cordillera de Chilca o długości 890 km. Źródłowa rzeka Amazonki.

    Równina aluwialna – płaski lub prawie całkowicie poziomy (nachylenie do 3 st.) teren ukształtowany w wyniku działalności rzecznej i zbudowany z osadów rzecznych. Największą równiną aluwialną jest Nizina Amazonki o powierzchni ok. 3,5 mln km². Missisipi (ang. Mississippi River) – rzeka w centralnej i południowo-wschodniej części USA. Jej długość wynosi 3778 km (od źródeł jej dopływu Missouri 5969 km). Jest to najdłuższa rzeka Ameryki Północnej i jedna z czterech najdłuższych rzek świata (obok Nilu, Jangcy i Amazonki). Powierzchnia jej dorzecza wynosi 3,2 mln km².

    Eridan (też Eridanos) – rzeka płynąca w eocenie z północy na południe na obszarze dzisiejszego Bałtyku ok. 40 mln lat temu i później. Podczas miocenu, 12 milionów lat temu rzeka sięgała terenu obecnego Morza Północnego. System rzeczny zniszczony został podczas zlodowaceń plejstoceńskich, a w jego miejscu powstał basen współczesnego Morza Bałtyckiego. Źródła rzeki lokuje się w północnej części Zatoki Botnickiej i Laponii. Rzeka tworzyła szeroką deltę na obszarze obecnej Zatoki Gdańskiej deponując, prócz materiału terygenicznego, materię organiczną wraz z żywicą drzew iglastych (Pinus succinifera). Usypane w delcie pokłady piasków z glaukonitem tworzą tzw. ziemię niebieską zawierającą duże ilości bursztynu. Dlatego też bywa nazywana "rzeką bursztynową". W miocenie sięgając dalej na zachód tworzyła rozległą deltę w rejonie dzisiejszej Holandii i na północ od niej. Materiał złożony przez rzekę w tym obszarze osiąga 1,5 km grubości i zajmuje obszar o powierzchni 100 tys. km². Xingu – rzeka w północnej Brazylii, prawy dopływ Amazonki, piąta co do długości (ok. 2100 km) rzeka Brazylii. Źródła na wyżynie Mato Grosso. Rzeka posiada liczne progi i wodospady. Najważniejszym jej dopływem jest Iriri.

    Putumayo, (hiszp. Río Puyumayo, w Brazylii nazywana Içá) – rzeka w północno-zachodniej Ameryce Południowej, lewy dopływ Amazonki. Posiada źródła w północno-wschodniej Kolumbii (Kordyliera Środkowa) w jeziorze Laguna de La Cocha. Płynie, tworząc granicę między Kolumbią a Ekwadorem i Peru, potem przepływa przez Kolumbię i Brazylię (Nizina Amazonki). Putumayo jest żeglowna w dolnym biegu na długości 1350 km.

    Yarí – rzeka w Kolumbii w dorzeczu Amazonki. Jej źródła znajdują się na sawannowym obszarze Llanos del Yarí na południe od Kordyliery Wschodniej. Jej długość wynosi ok. 480 km. Uchodzi do rzeki Caquetá.

    Juruá (port. Rio Juruá) – rzeka w północno-zachodniej Brazylii, prawy dopływ Amazonki o długości 3280 km. Jej dorzecze zajmuje powierzchnię 224 tys. km². Jej źródła znajdują się w Peru, na przedgórzu Andów Środkowych. Głównym dopływem Juruá jest rzeka Tarauacá. Rio Pará – rzeka w Brazylii, południowe ujście Amazonki o szerokości 50 km. Od północy leży wyspa Marajó. Nad rzeką jest położone miasto Belém będące stolicą stanu Pará. Największym dopływem jest rzeka Tocantins.

    Ajajú – rzeka w Kolumbii w dorzeczu Amazonki. Uchodzi do rzeki Apaporis w miejscowości Dos Ríos w dolinie biegnącej przez wyżynę Mesas de Iguache. Wyjec rudy, wyjec czerwony (Alouatta seniculus) – małpa szerokonosa z podrodziny wyjców, rodziny czepiakowatych. Zamieszkuje tropikalną część Ameryki Południowej na wschód od Andów, od Kolumbii do południowo-wschodniego Peru, wzdłuż rzeki Madeira do Amazonki, jednak tylko po północnej stronie.

    Dodano: 06.08.2009. 15:11  


    Najnowsze