• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Noc Biologów/ Mrówka jako istota społeczna

    18.01.2012. 00:19
    opublikowane przez: Redakcja Naukowy.pl

    Mrówki są istotami społecznymi - płodność tych owadów zależy od kasty, z której pochodzą, a w mrowisku obowiązuje podział obowiązków ze względu na wiek - podczas "Nocy Biologów" na Uniwersytecie Warszawskim o "Niesamowitym świecie mrówek" opowiadał Paweł Mazurkiewicz z Wydziału Biologii UW.

    Jak opowiadał biolog, pojedyncza samotna mrówka ginie po 1 lub 2 dniach. Natomiast jeśli w jej otoczeniu będą już inne osobniki - jej możliwość przeżycia ogromnie wzrasta - mrówki spotykane w polskich lasach żyją ok. 2-3 lat. Prelegent zaznaczył jednak, że jeszcze dłużej żyją królowe - zwykle 5 czy 6 lat, choć najstarsza zaobserwowana królowa przeżyła niemal 30 lat.

     

    O tym, że mrówki to istoty społeczne świadczy też podział pracy w mrowisku: osobniki najmłodsze, te które będą jeszcze najdłużej żyły, pracują wewnątrz kolonii. Tam są w miarę bezpieczne, nie oddalają się. Im są starsze, tym dalej poza kopiec wychodzą i tym bardziej niebezpiecznych zadań się podejmują. Najstarsze osobniki - mogą mieć np. kilkadziesiąt dni życia - stają się wojowniczkami, bronią terytorium, są agresywniejsze i mogą się poświęcić.

    Ale jak powstaje taka społeczność? Podczas lotu kopulacyjnego, młode królowe zbierają spermę od samców i przechowują ją w swoim ciele. Szukają miejsca, by założyć nową kolonię. Wykopują komory lęgowe i tam składają jaja, z których wyklują się larwy. To, czy z larwy wyrośnie królowa czy robotnica, zależy od temperatury i wilgotności, w jakiej się rozwija.

    Kiedy w nowej kolonii wyrosną już robotnice, to one przejmują od królowej funkcję dbania o jaja. Główną funkcją królowej staje się wtedy składanie jaj. Jej córki opiekują się nią: karmią, czyszczą, a jeśli jest taka potrzeba - przenoszą ją w bezpieczne miejsce. Królowa wydaje córkom polecenia, wydzielając feromony.

    Z kolei samce wyrastają z jaj niezapłodnionych. Życie samca mrówki zazwyczaj jest krótkie - jego zadaniem jest odbyć lot kopulacyjny i przekazać spermę młodej królowej. Wkrótce potem ginie. "W zdecydowanej większości gatunków samiec traktowany jest jako latający bank spermy" - zaznaczył Mazurkiewicz.

    Mazurkiewicz podawał przykłady zadziwiających gatunków mrówek, np. odżywiające się grzybami tzw. leafcutter ants opracowały sprytny sposób, żeby mieć pożywienie pod dostatkiem: nauczyły się hodować dany rodzaj grzybów - dostarczają im fragmenty liści, którymi grzyb się odżywia.

    Innym zadziwiającym przykładem są mrówki koczujące, które nie tworzą kopców, ale mogą z własnych ciał zbudować miejsce, gdzie królowa, potomstwo czy robotnice będą mogły spokojnie żyć. Co kilkanaście dni mrówki przenoszą się na nowe miejsce. "To jeden z najniebezpieczniejszych gatunków w dżungli" - zaznaczył biolog.

    Prelegent opowiadał też, że żuwaczki żołnierzy tych mrówek są tak silne, że ludzie w niektórych plemionach stosowali je do zszywania ran. Jest to możliwe, bo są to żuwaczki jednokrotnego użycia - żołnierz może je zamknąć tylko raz w życiu.

    PAP - Nauka w Polsce

    lt/ agt/bsz


    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    Hurtnica zwyczajna (zwana również hurtnicą czarną) (Lasius niger) - często spotykana mrówka europejska stanowiąca myrmekofaunę miast (mrówkę tę można spotkać na chodnikach). Królowa osiąga wielkość do 9 mm. Robotnice wielkości około 4 mm. Loty godowe (rójka) odbywa się od czerwca do sierpnia. Podczas pierwszej rójki można zauważyć na ścieżkach wiele królowych tego gatunku z odrzuconymi po locie godowym skrzydłami szukających miejsca do założenia kolonii. Hurtnica zwyczajna zakłada gniazdo w sposób klasztorny składając larwy i wychowując pierwsze mrówki bez konieczności pożywiania się poza gniazdem. Oecophylla – rodzaj mrówek z podrodziny Formicinae. Często nazywane zielonymi mrówkami, lub prządkami (tkaczkami). Jak wszystkie mrówki należą do grupy owadów społecznych. Ich charakterystyczne gniazda są budowane w koronach drzew z liści spojonych przędzą, wydzielaną przez ich larwy, które robotnice przenoszą w żuwaczkach. Ich kolonie osiągają dużą biomasę i wywierają znaczący wpływ na środowisko w którym żyją, między innymi regulując liczebność innych owadów, którymi karmią swoje larwy. Występują głównie w środkowej Afryce, Australii, Indonezji, południowo-wschodniej Azji, oraz na subkontynencie indyjskim. Pleometrozja – zakładanie kolonii wspólnie przez więcej niż jedną królową mrówek. Zazwyczaj po osiągnięciu przez kolonię pewnej charakterystycznej dla gatunku liczebności nadmiarowe królowe są eliminowane przez robotnice (często etap eliminacji poprzedzony jest poprzez narastającą agresję i walki o dominację pomiędzy samymi królowymi – przy życiu pozostawiana jest ta, która podporządkuje sobie inne), rzadziej dochodzi do trwałej oligoginii (królowe wskutek narastającej agresji rozdzielają się i każda zajmuje wydzielone terytorium we wspólnym mrowisku, nie dochodzi jednak do redukcji ich liczby). Pleometrozja jest zjawiskiem stosunkowo częstym, gdyż stanowi adaptację do warunków dużej konkurencji o pokarm, umożliwiając szybkie powiększenie rozmiarów kolonii.

    Elajosom (gr. élaion – oliwa, sōma – ciało), ciałko mrówcze, ciałko tłuszczowe – obfitujący w tłuszcze i węglowodany wyrostek nasion lub owoców niektórych roślin. Stanowi pokarm dla mrówek, które przyczyniają się w efekcie do rozprzestrzeniania takich diaspor. Wytwarzanie elajosomów nie jest dla roślin wielkim kosztem, daje im natomiast znaczne korzyści, ponieważ mrówki pożywiające się nimi nie tylko rozprzestrzeniają diaspory, ale także chronią je przed roślinożercami, przenoszą w pobliże gniazd stanowiące żyzne mikrosiedliska i często umieszczają w podłożu. Ponieważ mrówki przy okazji zyskują pożywienie, relacja między tymi owadami i roślinami tworzącymi elajosomy jest przykładem mutualizmu. Polikalizm – tworzenie przez jedną kolonię mrówek wielu gniazd utrzymujących między sobą więzi. Kolonia mrówek może posiadać gniazda stanowiące stacje pokarmowe oraz gniazda, w których wychowywane jest potomstwo. Większe – z głęboko znajdującymi się komorami – pełni rolę gniazda, w którym mrówki zimują.

    Synechtry – symbionty, przeważnie żywiące się odpadkami, pasożytnicze lub drapieżne, wrogo traktowane przez kolonię gospodarzy, którymi są owady społeczne, najczęściej mrówki. Do synechtrów należą na przykład niektóre gatunki z rodziny kusakowatych (Coleoptera: Staphylinidae). Chrząszcze te są drapieżnikami (ofiarami są mrówki) lub zjadają zebrany przez mrówki pokarm. Myrmekofile (gr. mýrmēx – mrówka, philéō – lubię) – zwierzęta stale lub przejściowo żyjące w gnieździe mrówek lub termitów jako korzystające z pokarmu mrówek pasożyty, drapieżcy zjadający mrówki i ich larwy lub jako symbionty.

    Myrmekotrofia – forma mutualizmu, polegająca na pozyskiwaniu przez rośliny związków mineralnych z odpadów kolonii mrówek z tymi roślinami związanych, takich jak odchody czy szczątki owadów. Martwe szczątki stanowią dodatkowe źródło azotu. Dojrzałe osobniki Nepenthes bicalcarata mogą uzyskiwać około 40% azotu występującego w liściach ze współpracy z mrówkami. Rośliny wykształcają specjalne struktury ułatwiające osiedlenie się mrówek. Są to modyfikacje liści, ogonków liściowych, łodyg oraz puste ciernie. Żyjące w takich strukturach mrówki nie tylko przyczyniają się do zwiększenia dostępności związków azotowych, lecz również zapewniają roślinom obronę przed owadami zjadającymi liście. Rośliny pozyskujące azot w wyniku myrmekotrofii występują zwykle w ekosystemach gdzie dostępność tego pierwiastka jest ograniczona. Tę strategię ewolucyjną stosują m.in. epifityczne rośliny z rodzaju Myrmecodia. Golec (Heterocephalus glaber) – gatunek gryzonia z rodziny kretoszczurów, żyjący na pustynnych obszarach Afryki Wschodniej (centralna Somalia, centralna i wschodnia Etiopia, centralna i wschodnia Kenia i Dżibuti). Jedyny przedstawiciel rodzaju Heterocephalus. Gryzoń ten buduje rozległe podziemne kolonie, prawie nigdy nie wychodzi na powierzchnię. Żywi się korzeniami i bulwami roślin. Prawie zupełnie pozbawiony owłosienia i ślepy. Stada złożone z 20 do 300 osobników żyją razem w systemie podziemnych korytarzy. Golce mają potężne siekacze, m.in. do kopania w ziemi. Niezwykłą cechą tego gatunku jest struktura eusocjalna jego kolonii, przypominająca kolonie pszczół, z podziałem na kasty – królowe i dominujące samce oraz powstrzymujące się od rozmnażania robotnice i robotników obojga płci. Tylko jedna samica (królowa) oraz jeden do trzech samców rozmnażają się w stadzie. Królowa jest niezwykle wrogo nastawiona do innych samic zachowujących się niezgodnie ze swoją kastą – produkujących hormony powodujące przemianę w królową. Po śmierci królowej jedna z samic przejmuje jej rolę, zwykle po zaciekłej walce z konkurentkami. Sporadycznie kolonia produkuje wędrowną kastę płciową, charakteryzującą się wyjątkowo silnym otłuszczeniem, której zadaniem jest migracja do innej kolonii w celu wymiany genów.

    Pasożytnictwo społeczne mrówek – forma pasożytnictwa występująca u niektórych gatunków mrówek, polegająca na wykorzystaniu pracy innego gatunku. Gatunki mrówek będące pasożytami społecznymi wykorzystują kolonie innych gatunków do pozyskania żywności, przestrzeni oraz pracy innego gatunku do opieki nad potomstwem.

    Żronkowate (Mutillidae) – rodzina os. Bezskrzydłe samice gatunków tej rodziny przypominają mrówki. Larwy tych os są parazytoidami błonkówek zakładających gniazda podziemne. Z 5000 gatunków żronkowatych większość występuje w tropikach.

    Mrówka faraona (faraonka) (Monomorium pharaonis) – gatunek mrówek z podrodziny Myrmicinae. Gatunek kosmopolityczny, synantropijny, pochodzący prawdopodobnie z Afryki Zachodniej lub Indonezji. Mrówka faraona mylona jest niekiedy z mrówką złodziejką (Solenopsis fugax). Widoczną różnicą jest budowa ich czułków – czułki mrówki złodziejki mają 10 segmentów. Mrówki (grodzisko) - późnośredniowieczne grodzisko stożkowate, położone 800 metrów na południowy wschód od wsi Mrówki, w lesie, na półwyspie nad Jeziorem Kownackim. Zostało zidentyfikowane w 1923 roku, a przebadane archeologicznie na początku lat 70. XX wieku. Lokalnie błędnie określane jako kopiec napoleoński.

    Phengaris atroguttata – gatunek motyla z rodziny modraszkowatych (Lycaenidae). Zasięg gatunku obejmuje północno-wschodnie Indie, zachodnie Chiny oraz Tajwan. Larwy początkowo rozwijają się w kwiatostanach niektórych gatunków roślin z rodziny jasnotowatych, następnie są aktywnie adoptowane przez mrówki z rodzaju wścieklic (Myrmica). Wewnątrz mrowisk są częściowo karmione pokarmem przynoszonym przez robotnice, ponadto przejawiają zachowania drapieżnicze uzupełniając dietę larwami mrówek Phengaris daitozana - gatunek motyla z rodziny modraszkowatych (Lycaenidae) występujący na Tajwanie. Najbardziej bazalny i najmniej wyspecjalizowany gatunek w obrębie rodzaju. Gąsienice rozwijają się na niektórych gatunkach roślin z rodziny dzwonkowatych (w tym Campanumoea javanica) i goryczkowatych, ponadto jako roślina żywicielska podawany jest gatunek Tripterospermum taiwanese z rodziny astrowatych. Po zakończeniu żerowania samodzielnie udają się do mrowisk gatunków z rodzaju Myrmica w celu przezimowania. Jedynie w okresie pomiędzy wybudzeniem z diapauzy zimowej a przepoczwarzeniem uzupełniają substancje odżywcze pożerając larwy mrówek. Taką strategię rozwojową uznaje się za pośrednią między strategiami przedstawicieli spokrewnionych rodzajów (u niektórych gatunków gąsienice przepoczwarzają się i zimują w mrowiskach ze względu na stabilne warunki termiczne i brak drapieżników) a strategiami bardziej wyspecjalizowanych przedstawicieli rodzaju Phengaris (gąsienice są aktywnie adoptowane, większość cyklu rozwojowego spędzają w mrowiskach, gdzie są karmione przez mrówki lub pożerają ich stadia rozwojowe).

    Dodano: 18.01.2012. 00:19  


    Najnowsze