• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Polscy naukowcy zbadali przyrodę Azji Środkowej

    03.02.2012. 00:19
    opublikowane przez: Redakcja Naukowy.pl

    16 tysięcy km po drogach i bezdrożach Kazachstanu, Uzbekistanu, Tadżykistanu i Kirgistanu przejechali latem 2011 roku uczeni z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego. Teraz wyniki projektu "Nie tylko Jezioro Aralskie - odkrywanie przyrody Azji Środkowej" zaprezentują m.in. na wystawie, której wernisaż odbędzie się 27 lutego na Wydziale Biologii.

    W wyprawie uczestniczyli: dr Marcin Brzeziński, mgr Grzegorz Górecki, mgr Agnieszka Krzyk, dr Monika Mętrak, dr Paweł Pawlikowski, dr hab. Małgorzata Suska-Malawska, dr Mirosław Ślusarczyk, prof. dr hab. Bogusław Wiłkomirski.

    Uczeni prowadzili obserwacje przyrodnicze w górach, na stepach i pustyniach m.in. w: Pamirze, Tien-szan, Nuratau, na pustyniach Kara-kum i Kyzył-kum. Dotarli także w rejony rzeki Iii oraz okolice jeziora Bałchasz w Kazachstanie. Chcieli zgromadzić informacje dotyczące największych zagrożeń środowiska na terenie Azji Środkowej takich jak: procesy erozji, zasolenia i pustynnienia, nadmierny wypas oraz rabunkowa gospodarka wodna.

    Rozległe obszary Uzbekistanu i Kazachstanu, a w szczególności Jezioro Aralskie, uznawane są za rejon największej klęski ekologicznej spowodowanej przez człowieka. "Degradacja środowiska przyrodniczego krajów Azji Środkowej jest skutkiem wieloletniej rabunkowej gospodarki wodnej, prowadzącej do intensyfikacji procesów erozji i pustynnienia" - informują biorący udział w wyprawie naukowcy.

    Jezioro Aralskie położone pośrodku niegościnnej pustyni na granicy kazachsko-uzbeckiej, kiedyś czwarte co do wielkości jezioro na świecie, przez wiele lat było oazą dla roślin, zwierząt i ludzi. Jednak w latach 40. ubiegłego wieku rozpoczęto budowę kanałów irygacyjnych, doprowadzających wodę z rzek zasilających jezioro na nowopowstałe tereny rolnicze. Planowano zwiększyć plony ryżu, melonów, zbóż i "białego złota" - bawełny.

    Niestety pospiesznie wybudowane kanały okazały się nieszczelne - nawet do 75 proc. płynącej nimi wody wsiąkało bezpowrotnie w piasek pustyni. Poziom wody szybko zaczął się obniżać i dziś jezioro zajmuje zaledwie 10 proc. swojej powierzchni sprzed 1961 roku. W tym czasie jego zasolenie wzrosło ponad dziesięciokrotnie co doprowadziło do wymarcia występujących w nim roślin i zwierząt.

    Odsłonięte osady na dnie jeziora szybko zaczęły ulegać erozji. Powstające ogromne ilości pyłu przyczyniły się do wzrostu zachorowań na choroby układu oddechowego u okolicznych mieszkańców. Pył okazał się toksyczny, ponieważ w osadach jeziora odkładały się przez lata chemiczne środki ochrony roślin - w tym DDT. Obecnie podejmuje się próby przeciwdziałania skutkom tej katastrofy oraz zachowania pozostałych po Jeziorze Aralskim zbiorników wodnych.

    "Azja Środkowa to jednak nie tylko Jezioro Aralskie. Oprócz miejsc silnie zdegradowanych znajdują się tam także tereny o szczególnych walorach przyrodniczych, wciąż niedostatecznie opisane naukowo" - informują uczeni.

    Jednym z nich jest rzeka Syr-daria, na której w latach 60. postawiono kolejną tamę i utworzono zaporowy Zbiornik Czardarski. Miał on ułatwić nawadnianie nowych terenów uprawnych, obniżyć ryzyko powodzi w dolnym biegu rzeki oraz umożliwić funkcjonowanie elektrowni wodnej. Jednak powódź, która w 1969 roku nawiedziła te tereny, doprowadziła do przepełnienia zbiornika zaporowego.

    Jak informują naukowcy nadmiar wody wypuszczono na niezamieszkałą depresję na pustyni Kyzył-kum, pokrytą silnie zasolonymi glebami. Przez kolejne 10 lat trafiało tam prawie 60 proc. wód Syr-darii, co doprowadziło do powstania systemu słonawych jezior Ajdar-kul-Arnasaj, zajmującego dziś 4000 km. kw.

    Skutkiem regularnego upustu wód ze Zbiornika Czardarskiego było również podniesienie się poziomu wód gruntowych, prowadzące do utworzenia w sercu pustyni Kyzył-kum kompleksu mokradeł o powierzchni 20 000 km. kw. Występujące tu do tej pory zbiorowiska roślin przystosowanych do warunków pustynnych, zostały z czasem zastąpione przez słonorośla, a 1/3 populacji żyjących tu dotychczas gatunków zwierząt wyraźnie zmniejszyła swoją liczebność. Jednak już wkrótce system jezior Ajdar-kul-Arnasaj zaczęły kolonizować nowe gatunki roślin i zwierząt, w tym zagrożone gatunki ptaków, takie jak żuraw biały czy sterniczka białogłowa.

    Uczeni badali również torfowiska w górach Pamir. "To jedne z najbardziej niezwykłych mokradeł na świecie. Stanowią oazy zieleni pośród skrajnie niegościnnej, wysokogórskiej słonej pustyni, na płaskowyżu o wysokości blisko 4000 m n.p.m. Roczna suma opadów jest tam bardzo niska, typowa dla obszarów pustynnych. Pamirskie torfowiska to ekosystemy szczególnie wrażliwe na zmiany klimatu. Ich przetrwanie jest niepewne, ze względu na wzmożone topnienie zasilających je lodowców oraz intensywny wypas bydła przez pasterskie społeczności lokalne.

    "Ilansu" znaczy po mongolsku "lśniąca woda". To właśnie od tego słowa pochodzi nazwa rzeki Ili, którą również zbadali uczeni. Wypływa ona z gór Tien-szan w zachodnich Chinach, a kończy swój bieg, wpadając do Jeziora Bałchasz we wschodnim Kazachstanie.

    Występują w niej charakterystyczne lasy nadrzeczne - tugaje. Ich istnienie zależy przede wszystkim od poziomu wody w rzece, ponieważ położone są w regionie pustynnym, w którym roczne sumy opadów nie przekraczają 300 mm. Tugaje są schronieniem dla wielu gatunków zwierząt m.in. migrujących ptaków. W dolnym biegu Ili tworzy deltę, która zajmuje ponad 800 tys. ha. Gniazdują tu między innymi takie gatunki ptaków, jak zagrożone wyginięciem pelikany kędzierzawe, sterniczki białogłowe czy gołębie brunatne.

    Obecnie rząd Kazachstanu rozważa reintordukcję tygrysów w dolinie Ilii, w której występowały do połowy ubiegłego wieku. W dolnym biegu rzeki oraz w Jeziorze Bałchasz występuje 28 gatunków ryb, z czego 10 to gatunki rodzime, do których należą zagrożone wyginięciem marynka bałchaska i okoń bałchaski.

    Projekt "Nie tylko Jezioro Aralskie - odkrywanie przyrody Azji Środkowej" jest efektem wieloletniej współpracy pomiędzy Uniwersytetem Warszawskim a Narodowym Uniwersytetem Uzbekistanu w Taszkiencie oraz Narodowo - Badawczym Instytutem Gleboznawstwa i Agrochemii w Ałma-Ata.

    Wernisaż wystawy "Odkrywanie przyrody Azji Środkowej" odbędzie się 27 lutego br. na Wydziale Biologii przy ul. Miecznikowa 1. Ekspozycja zostanie udostępniona zwiedzającym do połowy marca. Wydział Biologii Uniwersytetu Warszawskiego wydał również, dotyczący projektu, kalendarz edukacyjny. Planowane są także wykłady oraz wystawa fotograficzna przedstawiająca pobyt naukowców w tamtych rejonach.

    PAP - Nauka w Polsce

    ekr/ krf/

    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    Jezioro Martwe (biał. Мёртвае возера, Miortvaje voziera) – niewielkie jezioro na Białorusi, w obwodzie mińskim, w rejonie miadziolskim. Znajduje się na terenie Parku Krajobrazowego "Błękitne Jeziora". Położone jest w dorzeczu Straczy, 11 km od granicy białorusko-litewskiej. Wchodzi w skład Bołduckiej grupy jezior. Długość linii brzegowej wynosi ok. 320 m. Nieckę jeziora tworzy warstwa bagna, przez którą do wody nie trafiają składniki mineralne. Mineralizacja jeziora nie przekracza 50-60 mg/l. Jezioro jest otwarte ze wszystkich stron. Rośliny nie rozwijają się na powierzchni wody, a ryby praktycznie w niej nie występują – stąd nazwa. Wielkie Jezioro Słone (ang. Great Salt Lake) – bezodpływowe, słone jezioro w zachodniej części USA (stan Utah), w Wielkiej Kotlinie, nieopodal pasma górskiego Wasatch. Jezioro ma około 120 km długości, 45 km szerokości i średnią powierzchnię około 4400 km². Pomimo znacznych rozmiarów jest stosunkowo płytkie, jego maksymalna głębokość wynosi zaledwie około 10,5 metra. Zasolenie jeziora jest od 3 do 5 razy większe niż zasolenie wody w oceanach - jest ono po Morzu Martwym drugim najbardziej słonym akwenem świata. W jeziorze nie występują ryby, a największym wodnym zwierzęciem występującym w jeziorze jest artemia. Wielkie Jezioro Słone jest popularnym miejscem postoju dla ptaków wędrownych. Jezioro słone – rodzaj jeziora, w którego wodach rozpuszczona jest znaczna (przyjmuje się, że ponad 20) ilość chlorku sodu, siarczanu magnezu, związków potasu i innych soli (zasolenie). Jeziora słone są charakterystyczne dla obszarów suchych i gorących, ponieważ nagromadzenie soli następuje w wyniku silnego parowania w połączeniu z brakiem odpływu wód do morza. Jeziora słone zawierają ponad 40% wód wszystkich jezior świata. Najwięcej, bo przeszło ¾ objętości niemorskiej słonej wody zawiera Morze Kaspijskie.

    Issyk-kul (kirg. Ысык-Көл trb. Yssyk-Köl) – bezodpływowe słonawe jezioro pochodzenia tektonicznego położone w północno-wschodnim Kirgistanie, w Azji Środkowej. Jezioro znajduje się w śródgórskiej kotlinie w górach Tienszan, w odległości 126 km od Biszkeku, stolicy Kirgistanu. Jest to największe jezioro tego kraju. Położone na wysokości 1608 m n.p.m. jezioro zajmuje powierzchnię 6236 km², tym samym uznawane jest za drugie co do wielkości jezioro obszarów górskich świata, po jeziorze Titicaca. Maksymalna głębokość wynosi 668 m, przy czym średnia głębokość ok. 270 m. Lustro wody rozciąga się wzdłuż osi wschód-zachód na 182 km, a z północy na południe na 58 km. Jezioro Skrwilno - położone jest w miejscowości Skrwilno w powiecie rypińskim w dorzeczu rzeki Skrwy. Zajmuje powierzchnię 74,0 ha. Maksymalna głębokość jeziora wynosi 1,8 m, średnia - 1,0 m. Objętość jeziora to 602 tys. m3 wody. Linia brzegowa misy zbiornika wynosi 4,235 m. Jest to jezioro przepływowe, leży na cieku rzeki Skrwy oraz dopływa do niego struga Okalewka. W środkowej części zbiornika znajduje się wyspa o powierzchni 0,5 ha. Jezioro Skrwileńskie ze względu na warunki morfometryczne, hydrograficzne i zlewniowe należy do bardzo podatnych na degradację. Wody jeziora, podczas wykonanych badań pod względem stanu czystości wód, zakwalifikowano jako wody pozaklasowe. Bezpośrednie otoczenie stanowią w 70% lasy i w 30% łąki na małożyznych gruntach.

    Tama Kökarał, także Kokarał, Kok-Arał – sztuczna zapora przegradzająca wody wysychającego od połowy XX wieku Jeziora Aralskiego i rozdzielająca wody jego północnej części, zwanej Jeziorem Małym lub Północnoaralskim od znacznie większej części, położonej na południe od Tamy. Wybudowana na przedłużeniu półwyspu Kökarał (albo Kokarał, stąd nazwa Tamy), niedaleko ujścia rzeki Syr-daria do Jeziora Północnoaralskiego. Alaotra (fra. Lac Alaotra) − największe jezioro na Madagaskarze, położone w Prowincji Toamasina. Jego dorzecze składa się z płytkich jezior słodkowodnych i bagien otoczonych obszarami bujnej roślinności. Region jeziora zamieszkują liczne gatunki fauny, obejmującej gatunki rzadkie i zagrożone. Jezioro jest także ważnym łowiskiem, a otczające tereny obszarem uprawy ryżu. Zbiornik wodny i otaczające go tereny podmokłe mają łączną powierzchnię 7223 km², sama powierzchnia lustra wody to 900 km². Przez jezioro przepływa rzeka Ambato.

    Kajyngdy (kaz.: Қайыңды көлі, Kajyngdy köly; ros.: Каинды, Kaindy) – jezioro w południowo-wschodnim Kazachstanie, w górach Küngej Ałatau, ok. 130 km od Ałmaty. Leży w wąwozie rzeki Kajyngdy (która przepływa przez jezioro) na wysokości 1867 m n.p.m. Długość jeziora wynosi ok. 400 m, a maksymalna głębokość około 30 m. Temperatura wody w jeziorze Kajyngdy jest niska i nawet latem nie przekracza 6 °C. Lac qui Parle - jezioro w stanie Minnesota. Jego nazwa znaczy po francusku jezioro które mówi, została nadana przez francuskich traperów i jest odpowiednikiem nazwy w języku lakota. Dawne jezioro o tej nazwie istniało w delcie rzeki Lac qui Parle. Obecne jezioro jest wynikiem spiętrzenia wód rzeki Minnesota, natomiast rzeka Lac qui Parle wpada do rzeki Minnesota poniżej jeziora. Południową część jeziora zajmuje Lac qui Parle State Park.

    Char nuur − słodkowodne jezioro w północno-zachodniej Mongolii, ponad brzegiem Kotliny Wielkich Jezior. Zajmuje dolinę w Górach Changajskich. Jawnych rzek zasilających nie posiada jak też i odpływu naziemnego (nadmiar wody filtruje się i uchodzi do Kotliny Wielkich Jezior pod poziomem piasków). W latach 1950. do jeziora nieposiadającego wcześniej naturalnej ichtiofauny, został wypuszczony omul bajkalski, który z braku wrogów naturalnych zaczął osiągać duże rozmiary.

    Dodano: 03.02.2012. 00:19  


    Najnowsze