• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • 20 lat od odkrycia przez Polaka pierwszych planet pozasłonecznych

    09.01.2012. 19:19
    opublikowane przez: Redakcja Naukowy.pl

    9 stycznia mija 20 lat od publikacji w "Nature" artykułu polskiego astronoma prof. Aleksandra Wolszczana, informującego o odkryciu pierwszego pozasłonecznego układu planetarnego. Odkrycie Polaka rozwiązało worek z planetami krążącymi wokół innych gwiazd i obecnie znamy ich ponad 700. 

    Odkrycie polskiego astronoma ma bardzo duże znaczenie dla historii astronomii. Zostało m.in. uznane przez ,,Nature" za jedno z najbardziej fundamentalnych odkryć opublikowanych na łamach tego prestiżowego czasopisma naukowego. Aleksander Wolszczan był kilkakrotnie wymieniany jako jeden z kandydatów do Nagrody Nobla z fizyki, do tej pory jednak nagrody nie otrzymał.

    Historyczny artykuł nosi tytuł ,,A planetary system around the millisecond pulsar PSR1257+12" (,,System planetarny wokół milisekundowego pulsara PSR1257 + 12") i został opublikowany w ,,Nature" 9 stycznia 1992 roku. Autorami są Aleksander Wolszczan oraz Dale A. Frail.

    Artykuł informował o odkryciu dwóch planet o masach 2,8 i 3,4 mas Ziemi i okresach orbitalnych 98,2 i 66,6 dnia. Przewidywał też możliwość istnienia trzeciej planety (która została później potwierdzona jako obiekt o bardzo niewielkiej masie). Później w 1994 roku Wolszczan opublikował w czasopiśmie "Science" artykuł potwierdzający wyniki obserwacji pulsara PSR1257+12.

    Nad zagadnieniem, czy inne gwiazdy posiadają swoje układy planetarne, podobnie jak Słońce posiada swój Układ Słoneczny, astronomowie zastanawiali się już od bardzo dawna. W ubiegłych stuleciach pojawiały się hipotezy na temat ich istnienia, jednak nie było możliwości technicznych weryfikacji tych idei.

    W XX wieku kilku naukowców prowadziło poszukiwania planet wokół innych gwiazd, jednak kolejne ogłoszone odkrycia po weryfikacji okazywały się pomyłkami. Zwycięzcą wyścigu o miano pierwszego odkrywcy planet pozasłonecznych został ostatecznie Polak. Odkrycie Wolszczana było zaskakujące, bowiem nikt nie spodziewał się planet w pobliżu pulsara - nietypowej gwiazdy, która jest pozostałością po wybuchu supernowej.

    Odkrycie zostało dokonane na podstawie obserwacji na falach radiowych, do których Wolszczan używał największego na świecie radioteleskopu Arecibo o średnicy 305 metrów. Pulsary to bardzo szybko wirujące gwiazdy neutronowe, a z okolic ich biegunów wysyłana jest wiązka fal radiowych. Gdy Ziemia znajduje się na drodze takiej wiązki, obserwujemy co chwilę impulsy fal radiowych (zasada jest podobna jak w przypadku latarni morskich). Radiowe impulsy pulsarów są bardzo regularne. Wolszczan wykrył odchyłki w pulsach docierających do Ziemi, za które odpowiedzialne okazały się planety.

    Planety krążące wokół innych gwiazd niż Słońce, nazywa się obecnie planetami pozasłonecznymi, albo egzoplanetami. Znanych jest ich aktualnie ponad 700. Wolszczan to nie jedyny polski odkrywca planet. W kolejnych latach do grona odkrywców egzoplanet dołączali kolejni polscy astronomowie, a w szczególności naukowcy z Uniwersytetu Warszawskiego oraz z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.

    Aleksander Wolszczan urodził się w 1946 roku w Szczecinku. Ukończył studia na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. W latach 80. wyjechał na stałe zagranicę. Aktualnie pracuje na Uniwersytecie Stanowym Pensylwanii w Stanach Zjednoczonych. Po odkryciu planet koło pulsara nadal zajmował się badaniami planet pozasłonecznych i w kolejnych latach wspólnie z innymi naukowcami z Polski odkrył kilka innych planet wokół normalnych gwiazd.

    PAP - Nauka w Polsce

    cza/ ula/  bsz



    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    HIP 5158 b – jedna z dwóch planet pozasłonecznych orbitujących wokół gwiazdy HIP 5158 w gwiazdozbiorze Wieloryba. Została odkryta w 2009 roku metodą polegającą na mierzeniu zmienności prędkości radialnych. HD 102117 b – planeta orbitująca wokół gwiazdy HD 102117. Została odkryta w 2004 roku metodą pomiarów zmian prędkości radialnej. Jest małym gazowym olbrzymem, o masie poniżej 1/5 masy Jowisza. W chwili odkrycia była jedną z najmniejszych znanych planet pozasłonecznych. Aleksander Wolszczan (ur. 29 kwietnia 1946 w Szczecinku) – polski radioastronom, nauczyciel akademicki, odkrywca pierwszych planet pozasłonecznych, profesor Pennsylvania State University związany z Uniwersytetem Mikołaja Kopernika w Toruniu.

    Ultra-short-period planets (USPP) – klasa planet pozasłonecznych o bardzo krótkim okresie orbitalnym, o długości poniżej jednego dnia ziemskiego. Znane obiekty USPP występują tylko wokół gwiazd o masie mniejszej niż 0,88 mas Słońca. Niewielkie planety orbitujące tak blisko większych i jaśniejszych gwiazd zapewne szybko wyparowują. Gliese 667 Cf – niepotwierdzona planeta pozasłoneczna krążąca wokół gwiazdy Gliese 667C, która jest jednym ze składników układu potrójnego Gliese 667. Jej odkrycie ogłoszono w 2013 roku. Jednak kilka miesięcy później ukazała się praca, która podaje w wątpliwość istnienie tej i innych planet w układzie Gliese 667, których odkrycie ogłoszono w 2013 roku, tłumacząc to błędną interpretacją szumów w krzywej prędkości radialnych gwiazdy Gliese 667 C.

    Gliese 876 d – planeta pozasłoneczna typu superziemia orbitująca wokół gwiazdy Gliese 876. Kiedy jej odkrycie zostało potwierdzone 13 czerwca 2005 roku, była najmniejszą znaną planetą pozasłoneczną, obiegającą "zwykłą" gwiazdę. Poprzednie planety skaliste o podobnych rozmiarach zostały odkryte wokół pulsara PSR B1257+12 w roku 1992. Planety odkrywane przez kolejne 13 lat zawsze okazywały się ciałami o rozmiarach zbliżonych do Jowisza, niepodobnymi do Ziemi. HD 17092 b – planeta pozasłoneczna należąca do grupy gazowych olbrzymów. Odkrył ją w 2007 roku międzynarodowy zespół astronomów pod kierownictwem Andrzeja Niedzielskiego z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, w skład którego wchodzili także m.in. Aleksander Wolszczan i Maciej Konacki.

    GJ 504 b – planeta pozasłoneczna typu gazowy olbrzym orbitująca wokół gwiazdy 59 Virginis (GJ 504). Planeta została odkryta metodą bezpośredniej obserwacji przez Teleskop Subaru, odkrycie zostało ogłoszone w 2013. Planeta ma kolor magenta, jest to druga planeta pozasłoneczna, po HD 189733 b, której kolor został zaobserwowany z Ziemi. SuperWASP (Wide Angle Search for Planets) – międzynarodowy program badawczy mający na celu wyszukiwanie planet pozasłonecznych. W 2006 roku ogłoszono odkrycie pierwszej planety, która nosi nazwę WASP-1 b. Obecnie (7 lipca 2013) w Encyklopedii pozasłonecznych układów planetarnych wymienione są 72 planety odkryte w ramach tego programu, 3 z nich zostały niezależnie odkryte w ramach Projektu HATNet.

    Metody poszukiwania planet pozasłonecznych: Planety pozasłoneczne są bardzo trudne do bezpośredniego zaobserwowania, ponieważ zwykle ich blask ginie w świetle gwiazdy macierzystej. Dlatego do wykrywania takich planet korzysta się z pośrednich metod. Poniżej przedstawiono metody, które do tej pory okazały się skuteczne, oraz niektóre metody będące w fazie projektów.

    GJ 436 b – planeta pozasłoneczna obiegająca gwiazdę GJ 436, której obecność wykryto w roku 2004 na podstawie obserwacji ruchów gwiazdy macierzystej. Jest to tzw. gorący neptun - planeta o masie zbliżonej do masy Neptuna, ale jej orbita znajduje się bardzo blisko gwiazdy centralnej. W momencie odkrycia była jedną z najmniejszych znanych planet pozasłonecznych. Na jeden obieg GJ 436 b potrzebuje tylko 2 dni 15 godzin i 30 minut.

    Terrestrial Planet Finder – anulowany projekt urządzenia zdolnego do wykrywania planet pozasłonecznych wielkością zbliżonych do Ziemi. Egzoksiężyc – naturalny satelita orbitujący wokół planety pozasłonecznej lub innego podobnego obiektu nieznajdującego się w Układzie Słonecznym. Dotychczas (grudzień 2013) odkryto prawdopodobnie jeden egzoksiężyc dzięki metodzie soczewkowania grawitacyjnego, oznaczony jako MOA-2011-BLG-262, ale, biorąc pod uwagę istnienie licznych księżyców w naszym układzie planetarnym, wnioskuje się, że najprawdopodobniej istnieją one także wokół wielu innych planet pozasłonecznych. Większość dotychczas odkrytych planet pozasłonecznych należy do typu gazowych olbrzymów, które w Układzie Słonecznym mają liczne naturalne satelity (zobacz listy naturalnych satelitów Jowisza i Saturna).

    PlanetQuest – projekt w fazie zamkniętych testów α; ma na celu poszukiwanie planet pozasłonecznych na podstawie obserwacji z obserwatoriów optycznych. Aktualnie (9 maja 2013) znane są 693 układy planetarne, w tym 689 układów gwiazd ciągu głównego, trzy układy pulsarów i jeden układ brązowego karła. 132 układy to układy multiplanetarne, czyli posiadające więcej niż jedną planetę. Dotychczas potwierdzono istnienie 885 planet pozasłonecznych.

    Dodano: 09.01.2012. 19:19  


    Najnowsze