• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Projekt OGLE: dowód, że w Polsce można robić naukę na światowym poziomie

    26.08.2011. 00:11
    opublikowane przez: Redakcja Naukowy.pl

    Grupa Optical Gravitational Lensing Experiment (OGLE) pod kierownictwem naukowym prof. Andrzeja Udalskiego z Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego odkrywa więcej najróżniejszych gwiazd zmiennych niż ktokolwiek wcześniej. Badanie tak dużych zbiorów gwiazd pozwala zauważyć istotne, nieznane wcześniej właściwości tych obiektów. Jak prowadzi się takie obserwacje i z czego możemy być szczególnie dumni opowiedział PAP uczestnik projektu dr hab. Igor Soszyński, prof. nadzw. Obserwatorium Astronomicznego UW.

    Projekt OGLE to masowy przegląd nieba rozpoczęty przez astronomów z Uniwersytetu Warszawskiego w 1992 r. Obserwacje prowadzono za pomocą amerykańskiego teleskopu o nazwie SWOPE w Obserwatorium Las Campanas w Chile. W 1996 roku dzięki zaangażowaniu profesorów Andrzeja Udalskiego, Marcina Kubiaka, Michała Szymańskiego i Bohdana Paczyńskiego w Las Campanas powstał Teleskop Warszawski.

    "Dołączyłem do grupy OGLE w 1998 r., będąc studentem astronomii Uniwersytetu Warszawskiego. Od początku moim głównym zajęciem (oprócz prowadzenia obserwacji w Las Campanas) było badanie gwiazd zmiennych w danych OGLE. Gwiazdy zmienne, czyli zmieniające jasność, są jednymi z najważniejszych celów obserwacyjnych astrofizyki. Dzięki nim możemy badać budowę wewnętrzną gwiazd, mierzyć dokładnie ich masy i rozmiary, badać ewolucję gwiazd, mierzyć odległości we wszechświecie, itd. Produktem ubocznym projektu OGLE są bardzo precyzyjne pomiary jasności setek milionów gwiazd, a wśród nich wielu gwiazd zmiennych" - wylicza prof. Soszyński.

    Jak zapewnia, grupa OGLE odkrywa więcej najróżniejszych gwiazd zmiennych niż ktokolwiek wcześniej. Badanie tak dużych zbiorów gwiazd pozwala zauważyć istotne, nieznane wcześniej właściwości tych obiektów, których wyjaśnienie często staje się wyzwaniem dla teoretyków. We wciąż rosnących bazach danych uczeni wynajdują też zupełnie nowe, nieobserwowane wcześniej typy gwiazd.

    Tematem rozprawy doktorskiej astronoma była "Analiza gwiazd zmiennych w Obłokach Magellana". Jak tłumaczył PAP, Wielki i Mały Obłok Magellana to dwie najbliższe nam galaktyki niekarłowate. Są na tyle blisko, że można obserwować w nich pojedyncze gwiazdy, ale na tyle daleko, że gwiazdy, z których się składają, można traktować jakby znajdowały się w tej samej odległości od nas. "Właśnie w Obłokach Magellana dokonano wielu odkryć związanych z gwiazdami zmiennymi, a ja, dzięki znakomitym danym OGLE, kontynuowałem te badania" - powiedział prof. Soszyński.

    W Chile (miasto Concepcion, na południe od Santiago) uczony miał możliwość prowadzenia obserwacji za pomocą największych i najnowocześniejszych teleskopów astronomicznych świata. Uczestniczył w projekcie o nazwie "Araucaria", którego głównym celem jest wykalibrowanie wskaźników odległości we wszechświecie. W tym celu badacze obserwowali pobliskie galaktyki za pomocą wielkich i trochę mniejszych teleskopów dostępnych w Chile.

    "Oczywiście możliwość pracy na największych teleskopach dostępnych współczesnej astronomii była dla mnie wielkim doświadczeniem. Dzisiaj jednak, będąc w Polsce, mam dostęp do danych z tych instrumentów dzięki kontaktom naukowym, które nawiązałem w Chile. W tym sensie moja praca w kraju niewiele różni się od pracy za granicą" - porównuje profesor.

    Jego zdaniem, przykład projektu OGLE pokazuje, że w Polsce też można robić naukę na światowym poziomie. "Na najlepsze projekty znajdują się w naszym kraju pieniądze. Ja sam po powrocie do Polski otrzymałem subsydium na badania od Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (program "Powroty") i grant z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Profesor Udalski otrzymał ogromny grant naukowy od Europejskiej Rady Badań. Jeżeli jednak szukamy różnic pomiędzy nauką w Polsce i zagranicą, to bez wątpienia są to pensje badaczy. Niestety nasi decydenci zapominają, że nie samymi badaniami naukowcy żyją" - ubolewa astronom.

    Prof. Soszyński swoją przyszłość wiąże właśnie z projektem OGLE. Liczy na to, że grupa zacznie masowo odkrywać planety pozasłoneczne, policzy dokładnie ile ciemnych, niewidocznych obiektów wędruje przez kosmos, stworzy kompletne katalogi gwiazd zmiennych w najważniejszych rejonach nieba. Uważa, że wszystko to możliwe jest w Polsce i to za drobny ułamek tych pieniędzy, które mają badacze na Zachodzie.

    Zaznacza, że nie byłoby to możliwe bez prawdziwej pasji i zaangażowania ludzi związanych z OGLE. W szczególności wymienia zasługi kierownika projektu prof. Andrzeja Udalskiego, który sam buduje instrumenty astronomiczne warte nieraz miliony dolarów.

    "Badania astronomiczne (z nielicznymi wyjątkami) nie mają obecnie znaczenia praktycznego, i przynajmniej w najbliższej przyszłości nie będą go miały. Dawniej astronomia spełniała istotną rolę praktyczną, na przykład przy ustalaniu kalendarza czy przy wyznaczaniu położeń i kierunków na Ziemi. Współcześnie głównym celem astronomii jest zaspokajanie ludzkiej ciekawości: jak wygląda świat, w którym żyjemy? Jak powstał i czym tak naprawdę jest wszechświat? Jak jest zbudowany? Czy prawa fizyki zmieniają się w czasie i przestrzeni? Jak działają gwiazdy? Czy istnieją planety wokół innych gwiazd i czy może na nich istnieć życie?" - dodaje uczony.

    Więcej o historii i osiągnięciach projektu OGLE w artykule "Mikrosoczewkowanie grawitacyjne - Polacy na tropie tajemnic kosmosu".

    PAP - Nauka w Polsce, Karolina Olszewska

    agt/bsz


    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    The Optical Gravitational Lensing Experiment (OGLE), Eksperyment Soczewkowania Grawitacyjnego – projekt naukowy mający na celu wykrywanie i obserwację zjawisk mikrosoczewkowania grawitacyjnego prowadzony za pomocą polskiego teleskopu w Las Campanas Observatory w Chile przez naukowców z Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego pod kierunkiem prof. Andrzeja Udalskiego. Eksperyment prowadzony jest od kwietnia 1992 roku. 2010 EL139 – planetoida należąca do grupy obiektów transneptunowych. Planetoida ta została odkryta w marcu 2010 roku w programie OGLE-IV przez zespół astronomów Uniwersytetu Warszawskiego pod kierownictwem prof. Andrzeja Udalskiego przy użyciu kamery obrazującej niebo zainstalowanej przy 1,3 m teleskopie warszawskim w Obserwatorium Las Campanas. Nazwa planetoidy jest oznaczeniem tymczasowym, nie posiada też jeszcze oficjalnej numeracji. 2010 EK139 – planetoida należąca do obiektów dysku rozproszonego. Planetoida ta została odkryta w marcu 2010 roku w programie OGLE-IV przez zespół astronomów Uniwersytetu Warszawskiego pod kierownictwem prof. Andrzeja Udalskiego przy użyciu kamery obrazującej niebo zainstalowanej przy 1,3 m teleskopie warszawskim w Obserwatorium Las Campanas. Nazwa planetoidy jest oznaczeniem tymczasowym, nie posiada też jeszcze oficjalnej numeracji.

    Marcin Antoni Kubiak - profesor doktor habilitowany astronomii, specjalność astrofizyka, tytuł profesorski otrzymał 25 kwietnia 1994. Członek Komitetu Astronomii Polskiej Akademii Nauk, uczestnik projektu soczewkowania grawitacyjnego OGLE (Optical Gravitational Lensing Experiment), współodkrywca między innymi układu planetarnego OGLE-2006-BLG-109. Autor znanej książki "Gwiazdy i materia międzygwiazdowa" przeznaczonej dla studentów astronomii. Dyrektor Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego w latach 1986-2008. Prezes Fundacji Astronomii Polskiej im. Mikołaja Kopernika. Edytor kwartalnika naukowego Acta Astronomica. 2010 FX86 – planetoida należąca do grupy obiektów transneptunowych typu cubewano. Planetoida ta została odkryta w marcu 2010 roku w programie OGLE-IV przez zespół astronomów Uniwersytetu Warszawskiego pod kierownictwem prof. Andrzeja Udalskiego przy użyciu kamery obrazującej niebo zainstalowanej przy 1,3 m teleskopie warszawskim w Obserwatorium Las Campanas. Nazwa planetoidy jest oznaczeniem tymczasowym, nie posiada też jeszcze oficjalnej numeracji.

    2010 HE79 – planetoida, obiektów transneptunowych należący do grupy centaurów. Planetoida ta została odkryta w maju 2010 roku w programie OGLE-IV przez zespół astronomów Uniwersytetu Warszawskiego pod kierownictwem prof. Andrzeja Udalskiego przy użyciu kamery obrazującej niebo zainstalowanej przy 1,3 m teleskopie warszawskim w Obserwatorium Las Campanas. Nazwa planetoidy jest oznaczeniem tymczasowym, nie posiada też jeszcze oficjalnej numeracji. Microlensing Observations in Astrophysics (MOA, pol. Obserwacje mikrosoczewkowania w astrofizyce) – projekt naukowy mający na celu obserwację zjawisk mikrosoczewkowania grawitacyjnego. Jego celem jest wykrywanie planet pozasłonecznych, ciemnej materii i badania atmosfer gwiazd. Tworzą go naukowcy z Nowej Zelandii i Japonii, pod kierownictwem prof. Yasushi Muraki z Nagoya University; często współpracują z innymi grupami badającymi zjawiska mikrosoczewkowania, jak OGLE.

    OGLE-2006-BLG-109 b (OGLE-06-109L b) - planeta pozasłoneczna typu gazowy olbrzym orbitująca wokół gwiazdy OGLE-2006-BLG-109L. Układ planetarny OGLE-2006-BLG-109 został odkryty przez polskich naukowców w ramach programu OGLE. OGLE-2006-BLG-109 c (OGLE-06-109L c) - planeta pozasłoneczna typu gazowy olbrzym orbitująca wokół gwiazdy OGLE-2006-BLG-109L. Układ planetarny OGLE-2006-BLG-109 został odkryty przez polskich naukowców w ramach programu OGLE.

    OGLE-2006-BLG-109L (OGLE-06-109L) – pozasłoneczny układ planetarny znajdujący się prawie 5000 lat świetlnych od Ziemi w gwiazdozbiorze Strzelca. Został odkryty przez polskich astronomów w 2008 w ramach programu OGLE. Układ został znaleziony metodą mikrosoczewkowania grawitacyjnego.

    OGLE-2005-BLG-169Lb – planeta pozasłoneczna orbitująca wokół gwiazdy OGLE-2005-BLG-169L po orbicie o promieniu 2,7 j.a., prawdopodobnie o masie około 13 mas Ziemi. Na powierzchni planety panują temperatury rzędu –200°C.

    All Sky Automated Survey (ASAS) – polski projekt automatycznych teleskopów stale monitorujących około 20 milionów gwiazd na całym niebie, jaśniejszych od 14 wielkości gwiazdowej. Zlokalizowany w Obserwatorium Las Campanas w Chile, ASAS jest obsługiwany przez Internet z Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego przez Grzegorza Pojmańskiego.

    Dodano: 26.08.2011. 00:11  


    Najnowsze