• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Rok 2011 w polskiej astronomii

    30.12.2011. 00:33
    opublikowane przez: Redakcja Naukowy.pl

    Kończy się rok 2011, który w Polsce był ogłoszony Rokiem Jan Heweliusza. W jego trakcie polscy astronomowie odkrywali planety, tworzyli nowe teleskopy. Podjęto także negocjacje z Europejską Agencją Kosmiczną.

    Na polu odkryć planet pozasłonecznych nie mogło zabraknąć polskich astronomów. Trzy nowe planety odkryli naukowcy z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Odkrycia dokonał zespół kierowany przez prof. Andrzej Wolszczana (Pennsylvania State University, USA) i prof. Andrzej Niedzielskiego (UMK), w skład którego wchodzą Sara Gettel, Monika Adamów, Grzegorz Nowak, Paweł Zieliński oraz dr Gracjan Maciejewski. Do tej pory w ramach projektu odkryto 10 egzoplanet w ośmiu układach planetarnych.

    Warszawski projekt OGLE od lat odnosi wiele sukcesów. W roku 2011 odnotowano m.in. udział w odkryciu swobodnie poruszających się planet pozasłonecznych, czy w obserwacjach gwiazdy 150 razy bardziej masywnej niż Słońce.

    Polscy astronomowie zbadali też dwie łączące się ze sobą gwiazdy - merger. Po raz pierwszy pokazali na podstawie bezpośrednich obserwacji, że kontaktowy układ podwójny gwiazd rzeczywiście zakończył się ich połączeniem w jeden obiekt, tak jak to sugerowały różne modele teoretyczne. Badania układu V1309 Sco prowadził zespół kierowany przez prof. Romualda Tylendę z Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN w Toruniu.

    Nasi naukowcy zbadali także obiekt Cygnus X-1, zawierający słynną czarną dziurę. Najnowsze badania przeprowadzone przez Polaków pozwoliły na dokładne wyznaczenie parametrów tego układu podwójnego: czarnej dziury ma masę 15 mas Słońca, a towarzyszy jej gwiazda o masie 20 mas Słońca. Badania te po polskiej stronie prowadzili dr. hab. Krzysztof Belczyński, dr. hab. Tomasz Bulik z Uniwersytetu Warszawskiego.

    Obserwacje jednej z komet (103P/Hartley 2) pokazały, że jest ona bardzo nietypowa. W przeciwieństwie do innych komet, ma skład wody prawie identyczny ze składem wody w ziemskich oceanach. Bardzo podobne są stosunki zawartości deuteru i wodoru. To wsparcie dla hipotezy o dostarczeniu wody na Ziemię przez komety. W badaniach uczestniczyli polscy astronomowie: dr Dariusz Lis (Kalifornijski Instytut Technologiczny CALTECH) oraz dr Sławomira Szutowicz (Centrum Badań Kosmicznych PAN w Warszawie).

    Nowe polskie obserwatorium działa w Chile w San Pedro de Atacama. Umieszczono tam automatyczny teleskop, który gromadzi dane dla projektu "Pi of the Sky", za którym stoją Centrum Fizyki Teoretycznej Polskiej Akademii Nauk, Instytut Problemów Jądrowych im. Andrzeja Sołtana (IPJ) oraz Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego (FUW).

    Kolejne polskie obserwatorium powstaje w Australii. Jest tam budowany automatyczny 0,5-metrowy teleskop w ramach projektu Solaris. W przyszłości ma to być sieć kilku teleskopów, poza Australią, będą one w Afryce (RPA) i w Ameryce Południowej (Chile lub Argentyna). Kierownikiem projektu Solaris jest prof. Maciej Konacki z Centrum Astronomicznego im. M. Kopernika PAN w Toruniu.

    Przyszłą potencjalną inwestycją polskiej astronomii jest 90-metrowy radioteleskop. Byłby to trzeci pod względem wielkości w pełni sterowalny radioteleskop na świecie. Samorządy województw kujawsko-pomorskiego i pomorskiego chcą zrealizować ten projekt ze wsparciem ze środków z Unii Europejskiej.

    Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego rozpoczęło formalne procedury przygotowujące drogę do otwarcia negocjacji na temat przystąpienia naszego kraju do Europejskiego Obserwatorium Południowego (ESO), jednej z najbardziej znaczących na świecie organizacji do badań astronomicznych, która posiada wielkie obserwatoria astronomiczne na półkuli południowej. Gdyby Polsce udało się przystąpić do ESO w roku 2012, nasz kraj będzie miał szanse wziąć udział w decyzjach dotyczących budowy gigantycznego 40-metrowego teleskopu E-ELT.

    Rok 2011 został ustanowiony przez Sejm RP Rokiem Jana Heweliusza. Dzięki temu odbyło się wiele inicjatyw z zakresu popularyzacji astronomii, szczególnie w Gdańsku, z którym związany był Heweliusz.

    Natomiast w województwie kujawsko-pomorskim wystartował projekt przyszkolnych obserwatoriów astronomicznych, nazwany "Astrobaza". Otwarto już pierwsze pięć astrobaz w Gniewkowie, Radziejowie, Jabłonowie Pomorskim, Brodnicy i Dobrzyniu nad Wisłą. W sumie ma zostać otwartych 14 tego typu placówek.

    Istotnym wydarzeniem w zakresie popularyzacji astronomii było otwarto planetarium w Centrum Nauki Kopernik. Dzięki temu stolica Polski dysponuje jednym z najnowocześniejszych planetariów.

    W Polsce odbyła się też Międzynarodowa Olimpiada z Astronomii i Astrofizyki. Uczniowie z całego świata zmagali się z zadaniami konkursowymi w Katowicach i w Chorzowie, a ich opiekunowie oraz sędziowie pracowali w Krakowie.

    Poza tym, na niebie mamy kolejną planetoidę noszącą nazwisko polskiego astronoma. Tym razem jest to obiekt (114025) Krzesiński. Dr Jerzy Krzesiński pracuje na Uniwersytecie Pedagogicznym w Krakowie oraz na Uniwersytecie Stanu Nowy Meksyk w Obserwatorium Apacze Point.

    Niezwykle istotne nie tylko dla branży kosmicznej, ale i dla badań astronomicznych, jest przystąpienie Polski do Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA). Negocjacje między Polską, a ESA rozpoczęły się 26 listopada w Paryżu. Mogą one zakończyć się przystąpieniem naszego kraju do ESA w 2012 lub 2013 roku.

    Kolejnym przełomowym wydarzeniem są pierwsze polskie satelity. Gotowy jest już studencki satelita PW-Sat przygotowany przez Politechnikę Warszawską. Został już przewieziony do Tuluzy we Francji, gdzie następuje jego zintegrowanie z platformą, która zostanie podłączona do rakiety Vega. Start ma nastąpić w styczniu lub lutym 2012 roku.

    Drugim polskim satelitą, a jednocześnie pierwszym polskim satelitą naukowym, będzie Lem, który zostanie wystrzelony jesienią 2012 roku przez rosyjsko-ukraińską rakietę Dniepr. W ramach projektu zostanie zbudowany też kolejny satelita - oba będą częścią projektu BRITE - formacji sześciu satelitów. W przeciwieństwie do studenckiego satelity PW-Sat (który będzie testem technologii), satelita Lem będzie prowadzić astronomiczne obserwacje naukowe: precyzyjne pomiary jasności 286 wybranych gwiazd, aby zbadać ich wewnętrzną budowę.

    Nasze instytuty naukowe biorą udział w różnych międzynarodowych projektach kosmicznych, m.in. w misji Herschel. Rok 2011 to jednak nie tylko same sukcesy w lotach kosmicznych związanych z Polską, ale i porażka. Krótko po wystrzeleniu, awarii uległa rosyjska sonda Fobos-Grunt, która miała wylądować na Fobosie, księżycu Marsa, a na jej pokładzie znajdował się polski instrument: penetrator geologiczny "Chomik".

    Reprezentantem polskiego środowiska astronomicznego jest Polskie Towarzystwo Astronomiczne (PTA). We wrześniu w Gdańsku odbył się XXV Zjazd Polskiego Towarzystwa Astronomicznego. W jego trakcie zostały wybrane nowe władze PTA, prezesem została prof. Bożena Czerny z Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika w Warszawie. Jest pierwszą w historii towarzystwa kobietą pełniącą tę w funkcję.

    W 2011 roku odeszło od nas kilku znakomitych astronomów, m.in.: profesor Andrzej Woszczyk - wieloletni prezes Polskiego Towarzystwa Astronomicznego i naukowiec związany z Uniwersytetem Mikołaja Kopernika w Toruniu, profesor Stanisław Gogolewski - nestor polskiej radioastronomii. Wśród polskich planetariów dwie placówki straciły swoich dyrektorów: zmarł Lucjan Brodniewicz, dyrektor planetarium w Toruniu oraz Andrzej Owczarek, twórca szkolnego planetarium w Potarzycy.

    PAP - Nauka w Polsce, Krzysztof Czart

    tot/ agt/

    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    Jan Hanasz (ur. 29 lipca 1934 w Toruniu) – polski astronom, absolwent Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Pracownik Centrum Badań Kosmicznych PAN w Toruniu. Członek Polskiej Akademii Nauk oraz polskich i zagranicznych organizacji astronomicznych. Były pracownik Zakładu Astronomii Polskiej Akademii Nauk (PAN) i kierownik Pracowni Astrofizyki. Opozycjonista w czasach PRL. Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne im. Mikołaja Kopernika w Grudziądzu – planetarium, którego oficjalna nazwa w momencie otwarcia brzmiała: Ludowe Obserwatorium Astronomiczne i Planetarium (LOAiP), zostało powołane w 1964 roku, uchwałą Walnego Zjazdu Delegatów Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii w Krakowie. Istniało wówczas w Polsce tylko jedno duże Planetarium Śląskie w Chorzowie. The Whole Earth Telescope Project (WET) – astronomiczny projekt badawczy założony w 1986 roku przez dr. Edwarda Nathera, astronoma z Uniwersytetu Teksańskiego w Austin w Stanach Zjednoczonych. Projekt stworzył sieć współpracujących ze sobą obserwatoriów astronomicznych z całego świata. Oparto go na bardzo prostym założeniu, że zawsze gdzieś na świecie jest noc i warunki umożliwiające obserwacje. Jest to więc jakby jeden teleskop z wieloma obserwatorami. Pierwotnym celem projektu było prowadzenie nieprzerwanych obserwacji gwiazd zmiennych, a co za tym idzie wspólnego gromadzenia, analizowania i naukowej interpretacji zebranych danych. W 1997 roku siedzibę WET przeniesiono do Uniwersytetu Stanowego w Iowa, a na jego czele stanął dr Steven Kawaler. Projektowi przewodzi rada, zwana CoW (Council of the Wise), składająca się z trzyosobowego prezydium, dwóch stałych członków i kilkunastu członków wybieralnych, z których tzw. King CoW w czasie obrad ma prawo dwóch głosów. Obecnie WET skupia ponad sześćdziesięciu naukowców z osiemnastu krajów świata, wśród których znajduje się czterech z Polski – z Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika – prof. Paweł Moskalik i prof. Wojciech Dziembowski, z Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie – dr Waldemar Ogłoza oraz z Uniwersytetu Jagiellońskiego – dr hab. Stanisław Zoła, a jego głównym celem są astrosejsmologiczne obserwacje pulsujących białych karłów.

    Pi of the Sky – naukowy projekt badawczy powstały z inicjatywy prof. Bohdana Paczyńskiego służący do automatycznej obserwacji nieba w poszukiwaniu rozbłysków optycznych pochodzenia kosmicznego. Aparatura zainstalowana jest w obserwatorium Uniwersytetu Warszawskiego w Las Campanas Observatory na pustyni Atacama w Chile. W realizacji projektu uczestniczy zespół naukowców i inżynierów z Instytutu Problemów Jądrowych im. Andrzeja Sołtana, Instytutu Fizyki Doświadczalnej UW, Instytutu Systemów Elektronicznych Politechniki Warszawskiej, Wydziału Fizyki Politechniki Warszawskiej, Centrum Fizyki Teoretycznej PAN i Centrum Badań Kosmicznych PAN. Program Pi of the Sky działa od 2004 roku. Marcin Antoni Kubiak - profesor doktor habilitowany astronomii, specjalność astrofizyka, tytuł profesorski otrzymał 25 kwietnia 1994. Członek Komitetu Astronomii Polskiej Akademii Nauk, uczestnik projektu soczewkowania grawitacyjnego OGLE (Optical Gravitational Lensing Experiment), współodkrywca między innymi układu planetarnego OGLE-2006-BLG-109. Autor znanej książki "Gwiazdy i materia międzygwiazdowa" przeznaczonej dla studentów astronomii. Dyrektor Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego w latach 1986-2008. Prezes Fundacji Astronomii Polskiej im. Mikołaja Kopernika. Edytor kwartalnika naukowego Acta Astronomica.

    Acta Astronomica – polski kwartalnik naukowy, założony w 1925 przez Tadeusza Banachiewicza. Obecnie wydawany przez Fundację Astronomii Polskiej im. Mikołaja Kopernika w Warszawie w języku angielskim. Wydawcami są profesorowie Marcin Kubiak i Andrzej Udalski z Obserwatorium Astronomicznego UW. The Optical Gravitational Lensing Experiment (OGLE), Eksperyment Soczewkowania Grawitacyjnego – projekt naukowy mający na celu wykrywanie i obserwację zjawisk mikrosoczewkowania grawitacyjnego prowadzony za pomocą polskiego teleskopu w Las Campanas Observatory w Chile przez naukowców z Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego pod kierunkiem prof. Andrzeja Udalskiego. Eksperyment prowadzony jest od kwietnia 1992 roku.

    Warszawska szkoła astronomiczna – określenie stosowane w odniesieniu do grupy astronomów warszawskich, będących wychowankami profesorów Stefana Piotrowskiego (1910-1985) i Włodzimierza Zonna (1905-1975), pracujących w Obserwatorium Astronomicznym Uniwersytetu Warszawskiego i Centrum Astronomicznym im. Mikołaja Kopernika PAN. Doktoranci Stefana Piotrowskiego do dziś kierują zakładami mechaniki nieba i astrofizyki w warszawskim Centrum Badań Kosmicznych PAN. Najwybitniejszym przedstawicielem tej szkoły był Bohdan Paczyński (1940-2007). Wydział Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika – jeden z 17 wydziałów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Utworzony w 1993 roku w wyniku podziału Wydziału Matematyki, Fizyki i Chemii. Na Wydziale zatrudnionych jest około 200 osób, w tym 56 profesorów i doktorów habilitowanych oraz 75 nauczycieli akademickich w stopniu doktora lub magistra. Rada Naukowa Instytutu Fizyki posiada uprawnienia do nadawania stopni naukowych doktora oraz doktora habilitowanego nauk fizycznych, natomiast Rada Wydziału ma uprawnienia do nadawania stopni naukowych doktora oraz doktora habilitowanego nauk fizycznych w zakresie astronomii.

    All Sky Automated Survey (ASAS) – polski projekt automatycznych teleskopów stale monitorujących około 20 milionów gwiazd na całym niebie, jaśniejszych od 14 wielkości gwiazdowej. Zlokalizowany w Obserwatorium Las Campanas w Chile, ASAS jest obsługiwany przez Internet z Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego przez Grzegorza Pojmańskiego.

    Maciej Bielicki (ur. 18 września 1906 w Warszawie, zm. 27 listopada 1988 tamże) – polski astronom, dr hab., wieloletni współpracownik Briana Marsdena. Docent Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego, wychowawca wielu pokoleń studentów astronomii. Specjalizował się w obliczaniu orbit komet, meteorów i sztucznych satelitów Ziemi. Współtwórca Katalogu orbit komet jednopojawieniowych. Aktywny obserwator nieba, stworzył w Warszawie stację wizualnych obserwacji sztucznych satelitów. Członek Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii od 1922 roku.

    Wydział Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Mikołaja Kopernika – jeden z nieistniejących wydziałów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Wydział Biologii i Nauk o Ziemi istniał w latach 1951-2012. Wcześniej nauki biologiczne i geograficzne wchodziły w skład Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego, który został utworzony w 1945 r. w momencie powołania do życia Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Współorganizatorem i pierwszym Dziekanem Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego był prof. dr Jan Pruffer. W 1951 r. z Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego został wyodrębniony Wydział Biologii i Nauk o Ziemi. Jego pierwszym dziekanem został Prof. dr Henryk Szarski. W obrębie Wydziału istniały dwa Instytuty: Biologii i Geografii. Adam Sudoł (ur. 1947) – dr hab. profesor Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, absolwent liceum pedagogicznego, studium nauczycielskiego oraz Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Doktorat i habilitacja w Akademii Nauk Związku Sowieckiego. Długoletni nauczyciel i dyrektor szkół toruńskich. Historyk, politolog, prezes Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego (1998-2001) i Towarzystwa Polsko-Włoskiego (2002-2003), wiceprezes Fundacji Polsko-Amerykańskiej, członek (i były wiceprezes) Rady Naukowej Światowej Rady Badań nad Polonią, członek Polskiego Towarzystwa Historycznego i Kapituły Nagrody za wybitne osiągnięcia polonijne. Przewodniczący na szczeblu woj. kujawsko-pomorskiego Ogólnopolskiej Olimpiady Historycznej Losy Polaków po 17 września 1939 r. Współorganizator międzynarodowych konferencji naukowych i spotkań przedstawicieli emigracji z całego świata. Jest inicjatorem utworzenia i dyrektorem jedynego w kraju i – jak się później okazało – także na świecie, Muzeum Dyplomacji i Uchodźstwa Polskiego przy UKW. W 2008 r. powołano w ramach Muzeum Ośrodek Badań i Dokumentacji Polskiej Służby Konsularnej oraz Stowarzyszenie „Pro Diplomatio”. Wypromował czterech doktorów i ponad 300 magistrów.

    Józef Ignacy Smak (ur. 5 stycznia 1936 w Sochaczewie) – polski astronom, profesor dr hab. Uniwersytetu Warszawskiego, wieloletni pracownik i dyrektor Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN, członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk.

    Dodano: 30.12.2011. 00:33  


    Najnowsze