• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Transport a zagospodarowanie przestrzenne

    06.12.2010. 20:38
    opublikowane przez: Magdalena Tomaszewska

    Transport i zagospodarowanie przestrzenne są ze sobą ściśle powiązane wzajemnymi oddziaływaniami. Podstawą zależności pomiędzy zagospodarowaniem przestrzennym a transportem jest zasada, iż istnienie odległości pomiędzy miejscami działalności ludzkiej tworzy potrzebę podróży i transportu towarów. Jednocześnie rosnący rozwój terenów podmiejskich połączony jest z rosnącymi odległościami, a zatem i większą mobilnością.

    Zasada zrównoważonego rozwoju oraz planowanie eksploatacji obszarów miejskich ma ogromny wpływ na jakość życia jego mieszkańców. Niezwykle ważne jest więc zapewnienie równowagi pomiędzy motoryzacją zindywidualizowaną oraz transportem zbiorowym, z uwzględnieniem ważnej roli ruchu pieszego i rowerowego. Zbyt duży obszar udostępniony ruchowi samochodowemu doprowadziłby bowiem do obniżenia standardów warunków zamieszkania, ze względu na znaczne zanieczyszczenie środowiska oraz wysoki poziom hałasu. Ograniczenia dotyczące indywidualnego ruchu samochodowego powinny być jednak rekompensowane dobrą obsługą miasta środkami transportu zbiorowego oraz stworzeniem dogodnych warunków dla ruchu pieszego i rowerowego. Plan zagospodarowania przestrzennego powinien uwzględniać wydajne, skuteczne oraz bezpieczne przemieszczanie się osób i towarów przy jednoczesnym minimalizowaniu szkodliwego wpływu na środowisko naturalne i warunki życia. Zapotrzebowanie na transport wynika z zagospodarowania przestrzeni i rozmieszczenia w niej różnego typu aktywności gospodarczej i społecznej. Te wzajemne zależności umożliwiają wykorzystywanie rozwiązań z dziedziny transportu podczas kształtowania przestrzennych modeli rozwoju. Głównym celem aktualnie prowadzonej polityki transportowej powinno być jej zintegrowanie z planami zagospodarowania przestrzennego oraz rozwojem społeczno-gospodarczym. Pozytywnym zjawiskiem w tej kwestii jest coraz większa popularność koncepcji dostępności transportowej, z uwzględnieniem stopnia dostępności do różnorodnych miejsc docelowych, przy użyciu różnych środków transportu lub pieszo. Zintegrowanie działań związanych z polityką transportową oraz planami zagospodarowania przestrzennego to główne zadanie umożliwiające zrównoważony, przemyślany rozwój terenów miejskich. Ignorowanie występujących między tymi dwiema dziedzinami związków doprowadziłoby bowiem do bezładnego rozlewu miasta, a w konsekwencji do ogromnego chaosu komunikacyjnego, społecznego i ekonomicznego.(1,2)

    Zintegrowane strategie planowania przestrzennego i transportu

    Aktualnie najbardziej popularne są dwa sposoby wdrażania zintegrowanych strategii planowania przestrzennego i transportu:

    • polityka planowania przestrzennego zmierzająca do ograniczenia potrzeby podróżowania " jest to tzw. polityka "miasta jutra", której zamierzeniem jest ograniczenie rozlewania się terenów miejskich, czyli tworzenie nowych i modernizacja już istniejących terenów w taki sposób, aby osiedla mieszkaniowe, miejsca pracy, nauki i rozrywki zlokalizowane były blisko siebie
    • polityka transportowa zmierzająca do poprawy dostępności poprzez szeroki wybór alternatyw transportowych " jest to tzw. polityka "miasta dzisiejszego", której zamierzeniem jest modernizacja istniejącego systemu transportowego w taki sposób, aby umożliwić alternatywne wykorzystywanie różnych sposobów podróżowania w celu dotarcia do konkretnych miejsc (3)

    Okrąg zależności transportu i zagospodarowanie terenu

    Planowanie transportu i planowanie zagospodarowania terenu muszą być zatem wzajemnie skoordynowane. Konsekwencją tego zintegrowania jest "okrąg zależności transportu i zagospodarowania terenu", który podsumować można następująco:

    • rozmieszczenie użytkowników terenu na obszarze miasta determinuje miejsce działalności ludzkiej takiej, jak np. mieszkanie, praca, zakupy, wypoczynek
    • rozmieszczenie infrastruktury w systemie transportowym tworzy okazje do interakcji przestrzennych
    • rozmieszczenie działalności ludzkiej w przestrzeni wymaga interakcji przestrzennych (podróży) w systemie transportowym, aby pokonać odległości pomiędzy poszczególnymi miejscami działań
    • układ miejsc działalności ludzkiej w przestrzeni określa decyzje lokacyjne i skutkuje zmianami w systemie wykorzystania terenu (4)

    Metody badań wpływu transportu na zagospodarowanie przestrzenne

    Zakres metod pozwalających na określenie wpływu transportu na zagospodarowanie przestrzenne przedstawia się następująco:

    • indywidualne orzeczenia planistów
    • nieformalne orzeczenia grupy ekspertów
    • formalne orzeczenia grupy ekspertów
    • ilościowa ocena oddziaływania " określanie wyraźnych ram wzajemnego wpływu
    • proste modelowanie
    • określanie ekonomicznej struktury wzajemnych powiązań
    • modelowanie kompleksowe

    Wybór odpowiedniej metody jest zazwyczaj najważniejszą decyzją umożliwiającą otrzymanie wiarygodnych wyników. W związku z tym wybrana metoda powinna:

    • być dobrze poznana przez planistów, czyli powinni oni rozumieć: teoretyczną strukturę metody, analizowane interakcje i założenia, główne czynniki powodujące zmiany wyników
    • umożliwiać wytwarzanie prognoz dotyczących ilości gospodarstw domowych, liczby ludności (w tym osób pracujących) oraz poszczególnych wskaźników zatrudnienia
    • umożliwiać uwzględnienie podziałów strefowych w danym mieście, a jednocześnie umożliwiać włączenie wyników w większe projekty np. dotyczące skali ogólnokrajowej
    • być jak najbardziej przejrzysta, aby wyjaśnienie otrzymanych wyników było jak najprostsze

    Najbardziej wiarygodne wnioski z badań są oczywiście efektem porównania wyników otrzymanych za pomocą kilku różnych metod i przez różne zespoły badawcze. (5)

    Problemy badawcze z zakresu powiązań pomiędzy transportem a zagospodarowaniem przestrzennym

    Problemy badawcze dotyczące zależności pomiędzy transportem a zagospodarowaniem
    przestrzennym można podzielić na trzy grupy:

    • wpływ zagospodarowania przestrzennego na zapotrzebowanie transportowe
    • wpływ transportu na zagospodarowanie przestrzenne
    • zależności wynikające z interakcji pomiędzy transportem a zagospodarowaniem przestrzennym

    Zróżnicowane zagospodarowanie przestrzenne (i związana z tym zróżnicowana gęstość zaludnienia) wpływa na zapotrzebowanie transportowe na trzech różnych płaszczyznach:
    1. ilość osób oraz towarów wymagających przemieszczania
    2. miejsca początkowe i końcowe podróży (odległość i czas trwania podróży)
    3. rodzaje wykorzystywanego transportu

    Oddziaływania te są stosunkowo dobrze poznane. Większość krajów posiada bazy danych, które umożliwiają przewidzenie jak dane inwestycje dotyczące zagospodarowania przestrzennego wpłyną na potrzeby transportowe ludzi, niektóre obejmują także analizy dotyczące transportu ładunków. Długość poszczególnych podróży oraz rodzaje wykorzystywanych sposobów transportu w dużym stopniu zależy od lokalnych warunków ale ogólne tendencje w tym zakresie są dobrze poznane i opisane w literaturze. Rozważania te sugerują pewne zachowania w zagospodarowaniu przestrzennym, które mogą pomóc w spełnieniu zadań polityki transportowej. Są to między innymi: zrównoważony charakter rozwoju miast dzięki kontrolowanemu sposobowi użytkowania gruntów, wprowadzanie ograniczeń dotyczących parkowania np. na obszarach z dobrze rozwiniętym systemem transportu publicznego, monitorowanie i ocena docelowego przeznaczenia rozbudowywanych terenów, monitorowanie zależności pomiędzy ceną ziemi na danym obszarze a dostępem do różnych środków transportu.

    Wpływ transportu za zagospodarowanie przestrzenne jest generalnie mniej zrozumiały i w związku z tym stał się obiektem wielu badań w ostatnim czasie. Główna tematyka tych prac to zmiana lokalizacji różnych działalności ludzkich i stymulacja ich powstawania, wynikająca z poprawy dostępności transportowej poprzez zwiększenie szybkości i zmniejszenie kosztów podróży. Badania takie są znakomitym studium procesu urbanizacji. Polityka transportowa może także wpływać na zagospodarowanie przestrzenne poprzez związane z obecnością infrastruktury transportowej zmiany warunków środowiskowych oraz modyfikacje krajobrazu.

    Zmiany w zagospodarowaniu przestrzennym prowadzą do zmian w popycie na usługi transportowe, co w konsekwencji prowadzi do zapotrzebowania na nowe inwestycje transportowe lub konieczności zmian w sposobie zarządzania dostępną infrastrukturą transportową. Jednocześnie podejmowane w ten sposób zmiany w transporcie wpływają na sposoby gospodarowania przestrzenią, co prowadzi do kolejnych modyfikacji zapotrzebowania transportowego, wymuszających przyszłe zmiany w polityce transportowej. Wzajemne oddziaływanie na siebie zagospodarowania przestrzennego i transportu jest zatem nierozerwalne i ciągłe. (6)

    Poprawa jakości systemu transportowego

    Przy poprawie jakości systemu transportowego należy brać pod uwagę takie aspekty zagospodarowania przestrzennego, jak:

    • ułatwienie dostępu do sieci dróg zewnętrznych z poszczególnych rejonów miasta
    • eliminacja lub ograniczenie ruchu tranzytowego w stosunku do miasta tj. skierowanie tego ruchu na trasy przebiegające przez tereny mniej intensywnie zagospodarowane
    • zwiększenie niezawodności systemu transportu publicznego, w tym poprawa dostępności rejonów, stanowiących główne cele podróży, przy wykorzystaniu innych sposobów podróżowania niż samochodem osobowym
    • poprawa bezpieczeństwa ruchu " np. budowa bezkolizyjnych skrzyżowań
    • ograniczenie negatywnego wpływu na środowisko
    • poprawa dostępności dworców i przystanków kolejowych
    • decyzje lokalizacyjne muszą uwzględniać skalę przepustowości układu ulicznego i miejsc postojowych
    • intensyfikacja zagospodarowania (lokalizacja obiektów biurowych, handlowych usługowych, mieszkaniowych) w korytarzach obsługiwanych przez transport zbiorowy
    • podnoszenie prestiżu i wizerunku miasta - uwzględnianie na etapie planowania wpływu projektowanych inwestycji na krajobraz miejski
    • poprawa jakości przestrzeni miejskiej " wykreowanie obszarów, które mogłyby stanowić wizytówkę miasta z przestrzenią publiczną przyjazną człowiekowi i dostępną dzięki rozwiniętej sieci transportu publicznego (7)

    Europejskie ujęcie związków między transportem a zagospodarowaniem przestrzennym

    ELTIS (European Local Transport Information Service) zwraca uwagę na dwie kwestie dotyczące zagadnienia "Transport a zagospodarowanie przestrzenne" tj. wzorce wykorzystania terenu i przestrzeni, które mają wpływ na natężenie ruchu oraz wymagania terenu i przestrzeni dla infrastruktury transportowej. Pierwszy aspekt związany jest z rozwojem terenów w pobliżu miast oraz rozszerzaniem się ich granic, co doprowadza do wzrostu uzależnienia ludzi od samochodów. Konsekwencją tego jest wzrost liczby samochodów posiadanych przez ludność oraz znaczne wydłużenie czasu podróży do szkoły, czy pracy. Drugi aspekt dotyczy wymagań przestrzennych dla różnych środków transportu. Na terenach miejskich zapotrzebowanie na przestrzeń pod infrastrukturę transportową jest znacznie większe niż poza jego granicami i dochodzi do około 10-15 procent ogółu zagospodarowania terenu. (8)

    Grupa LUTR Jest to grupa zajmująca się badaniami nad zagospodarowaniem terenu i transportem, która powołana została przez Komisję Europejską w ramach działań "The City of Tomorrow and Cultural Heritage (Miasto jutra i dziedzictwo kulturowe), stanowiących fragment V Programu Ramowego, dotyczącego energii, środowiska i zrównoważonego rozwoju. Główny cel grupy to wypracowanie metod i sposobu podejścia do planowania miejskiego, które umożliwią praktyczne wspieranie zrównoważonego rozwoju i transportu. Grupa prowadzi aktualnie 6 różnych programów badawczych, których tematyka oscyluje wokół 4 głównych zagadnień:

    • zrównoważone planowanie miast oraz racjonalne wykorzystanie surowców naturalnych
    • ochrona, konserwacja i rozszerzanie dziedzictwa kulturalnego Europy
    • rozwój i prezentacja technologii konserwacji budynków
    • strategie zrównoważonych systemów transportu miejskiego (9)

    Wspólna polityka transportowa

    Pierwszym etapem rozważań nad wspólna polityką transportową było stworzenie Białej Księgi Komisji Europejskiej "The Future Development of the Common Transport Policy" (Przyszły rozwój wspólnej polityki transportowej). Propaguje ona rozwój zrównoważonej mobilności, której ramy stanowi podejście globalne zapewniające efektywne działania systemów transportowych w ramach Unii Europejskiej oraz jednoczesną dbałość o stan środowiska naturalnego. Główne zadania CTP to:
    • poprawa jakości poprzez rozwój zintegrowanych systemów transportowych, opartych na zaawansowanych technologiach służących zarówno ochronie środowiska, jak i osiągnięciu celów ekonomicznych
    • promocja bardziej wydajnych i przyjaznych dla użytkownika usług transportowych, z jednoczesnym zabezpieczeniem standardów socjalnych i wolności wyboru poprzez poprawę działania jednego rynku
    • rozszerzenie wymiaru zewnętrznego poprzez poprawę połączeń transportowych z krajami trzecimi i wspieranie ekspansji przewoźników z UE na inne rynki transportowe (10)

    Wspólne wskaźniki europejskie

    • Urban Audit " 21 różnych wskaźników dotyczących różnych aspektów społecznych i ekonomicznych, udziału w życiu obywatelskim, szkoleń i edukacji, środowiska, kultury i rekreacji; wśród nich znajdują się wskaźniki dotyczące zagospodarowania terenu i wzorców (schematów) podróży

    • Towards a Local Sustainability Profile " European Common Indicators " element ogólnoeuropejskiej inicjatywy monitorowania zrównoważonego rozwoju w ramach którego powstała pierwsza generacja wspólnych wskaźników; głównym zadaniem grupy jest zachęcenie europejskich społeczności lokalnych, aby wykorzystywały wspólne wskaźniki do pomiaru postępów w zrównoważonym rozwoju lokalnym, co pozwoli na uzyskanie ciągłej poprawy monitoringu postępów w rozwoju zrównoważonym oraz uzyskanie obiektywnej i porównywalnej informacji na temat lokalnego rozwoju zrównoważonego w Europie (11)


    1. Burnewicz J., 2008; Nowoczesna wizja transportu i jej potencjalny wpływ na zagospodarowanie przestrzenne
    2. Koźlak A., 2009, Dostępność transportowa jako koncepcja integrująca planowanie przestrzenne z rozwojem transportu
    3. European Commission, 2003; Raport końcowy " Osiąganie zrównoważonego transportu i użytkowania terenu poprzez zintegrowane polityki
    4. PORTAL www.eu-portal.net, 2003; Transport a zagospodarowanie przestrzenne. Materiały dydaktyczne w zakresie transportu
    5. Still B.G., May A.D., Bristow A.L., 1999; The assessment of transport impacts on land use: practical uses in strategic planning
    6. European Communities, 2006; Land use and regional planning
    7. http://www.strategiatransportowa.um.warszawa.pl
    8. PORTAL www.eu-portal.net, 2003; Transport a zagospodarowanie przestrzenne. Materiały dydaktyczne w zakresie transportu
    9. Ibidem
    10. Ibidem
    11. Ibidem

    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    System transportowy – pojęcie odnoszące się do wyposażenia i organizacji transportu na danym obszarze (np. system transportowy państwa, regionu czy miasta). Jest złożonym układem podsystemów technicznych (gałęziowych, funkcjonalnych), organizacyjnych, finansowych i regulacyjnych. Główny jego szkielet stanowi układ infrastruktury decydujący o dostępności transportowej obszaru. O efektach użytkowych systemu decyduje dostępność i jakość oferowanych usług transportowych. Środki transportu to maszyny transportowe lub istoty żywe, dzięki którym możliwe jest przemieszczanie ludzi lub ładunków, czyli transport. Podział środków transportu jest zbliżony do podziału transportu. Najprostszy obejmuje środki transportu wewnętrznego zwanego też transportem bliskim (wewnątrz danego obiektu, np. magazynu) oraz środki transportu zewnętrznego (dalekiego). Współmodalność (czasem tłumaczona jako komodalność od ang. co-modality) - oznacza efektywne wykorzystywanie różnych środków transportu samodzielnie i w połączeniu z innymi, w celu doprowadzenia do optymalnego oraz zrównoważonego wykorzystania zasobów. Słowo optymalnego należy tu rozumieć zarówno w sensie ekonomicznym, finansowym, poziomu świadczonych usług, jak i ze względu na aspekty ochrony środowiska. Termin ten powstał na potrzeby określenia polityki Unii Europejskiej odnośnie zrównoważonego rozwoju transportu. Polityka taka została określona w 2006 roku w przeglądzie średniookresowym białej księgi transportu [COM(2006) 314].

    Heiner Monheim (ur. 7 maja 1946 r. w Akwizgranie (Niemcy) – niemiecki geograf, specjalista w zakresie planowania transportu i planowania przestrzennego. Autor licznych publikacji naukowych, promotor zrównoważonego rozwoju transportu. Współzałożyciel Niemieckiego Klubu Transportowego (Verkehrsclub Deutschland) oraz Niemieckiego Ogólnego Związku Rowerowego (Allgemeiner Deutscher Fahrrad-Club). Dostępność transportowa – stopień łatwości z jakim można dostać się do danego miejsca, dzięki istnieniu sieci infrastruktury i usług transportowych. Dany punkt obszaru jest tym dostępniejszy transportowo, im więcej jest innych punktów, do których można dotrzeć zadowalająco szybko, tanio i sprawnie. Zostało stworzonych i zdefiniowanych szereg specyficznych pojęć tej dostępności, takich jak: dostępność czasowa, dostępność gałęziowa, dostępność wielogałęziowa (multimodalna), dostępność transportu publicznego, dostępność do węzłów transportowych, dostępność potencjałowa (ang. potential accessibility) i inne.

    Decyzja o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu (WZiZT) – decyzja ustalająca warunki zmiany sposobu zagospodarowania terenu poprzez budowę obiektu budowlanego lub wykonaniu innych robót budowlanych. Decyzja została wprowadzona na podstawie ustawy z 27 marca 2003 o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, zastępując ówczesną decyzję o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu. Inaczej niż swoja poprzedniczka, decyzja w obecnej formie jest wydawana tylko dla terenów, na których nie obowiązuje miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego. Transport lotniczy – gałąź transportu powietrznego (czyli przemieszczania drogą powietrzną osób lub towarów), w którym środki transportu stanowią statki powietrzne z kategorii samolotów i śmigłowców. Jest najnowocześniejszą i najbardziej dynamicznie rozwijającą się gałęzią transportu. Opiera się na skomplikowanych środkach lokomocji, nawigacji i obsługi naziemnej oraz wymaga dużych nakładów kapitałowych i wysoko wykwalifikowanych kadr. Transport lotniczy pozwala na bardzo szybkie dotarcie do wyznaczonego celu i jest jednym z najbezpieczniejszych środków transportu.

    Zarząd Transportu Miejskiego w Kielcach (ZTM) – organ samorządu Kielc zajmujący się organizacją i zarządzaniem pasażerskim zbiorowym transportem miejskim. Zarząd Transportu Miejskiego w Kielcach powstał z dniem 1 lipca 2003 roku powołany przez Radę Miasta Kielce w formie zakładu budżetowego. Przedmiotem działania Zarządu jest zaspokajanie potrzeb ludności w zakresie lokalnego transportu zbiorowego, a w szczególności: planowanie, organizacja i zarządzanie transportem zbiorowym. Hermann Knoflacher (ur. 21 września 1940 w Villach) – austriacki inżynier budownictwa, specjalista w zakresie planowania transportu i planowania przestrzennego. Autor licznych publikacji naukowych, promotor zrównoważonego rozwoju transportu.

    Wózek transportowy – środek transportu wewnętrznego o zasięgu ograniczonym i ruchu przerywanym służący do transportu ładunków. Duża różnorodność wózków transportowych sprawia, że są one usystematyzowane według różnych kryteriów wynikających z ich cech konstrukcyjnych lub użytkowych. W zależności od warunków przemieszczania rozróżnia się wózki jezdniowe oraz szynowe.

    Transport miejski – sfera działalności gospodarczej polegającej na wykonywaniu usług przewozowych na terenie miasta oraz obszarach podmiejskich. Problematyka transportu miejskiego dotyka w głównej mierze zagadnień transportu pasażerskiego, więc termin ten bywa stosowany zamiennie z terminem komunikacja miejska. Ze względu na wykorzystywane środki transportu wyróżnić można miejski transport drogowy, miejski transport szynowy, miejski transport wodny.

    Dodano: 06.12.2010. 20:38  


    Najnowsze