Dadaizm
Powstał około 1915-1917 w takich miastach jak Nowy Jork, Kolonia, Paryż, Berlin, Zurych a jego koniec przypisuje się na rok 1922(1923).
Nazwa wywodzi się od słowa „dada” (z dziecięcego gaworzenia), została nadana przez grupę z Zurychu (należeli do niej głównie emigranci polityczni – Tristan Tzara, Jean Arp, Hugo Ball, Richard Huelsenbeck).
W roku 1917 założono klub literacki Cabaret Voltaire, otworzono stałą galerie i sale teatralną w których odbywały się spotkania, dyskusje, odczyty, wystawy awangardowych kierunków w sztuce i ich przedstawicieli, założono pismo „Dada” łączące kubistów, futurystów i dadaistów.
Dadaizm przygotował drogę nadrealizmowi i innym ważnym kierunkom w sztuce po II Wojnie Światowej np.: pop-art, konceptualizm, happening. Stosowano nowe techniki:
- montaże,
- asamblaże – (dzieła złożone z przedmiotów codziennego użytku, zużytych materiałów, które nie są wytworem autora ale mogą być przez niego przetworzone np.: pomalowane),
- przedmioty gotowe (nadawano przedmiotom nowe, przewrotne znaczenie, zaprzeczenie ich rzeczywistej roli, zmiana kontekstu, oderwanie od funkcji).
Dadaizm to postawa wobec życia, ideologia. W twórczości dadaistów widoczny jest wyśmiewczy i prymitywny stosunek do otaczającej rzeczywistości, prowokacyjne postawy amoralne (jako wpływ wojny na masy), kpina, nonsens, absurd, bunt przeciwko kulturze i cywilizacji, zwątpienie w wartości uświęcone. Był to także protest przeciw wojnie i modelowi społeczeństwa burżuazyjnego. Sami twórcy uważali, że tworzą „antysztukę”.
Najbardziej prężne ośrodki to:
- Zurych (Tristan Tzara, Jean Arp, Hugo Ball, Richard Huelsenbeck)
- Nowy Jork (Marcel Duchamp, Francis Picabia,)
- Paryż (André Breton, Louis Aragon)
- Berlin (Otto Dix, Georg Grosz, Richard Huelsenbeck)
Największą rolę w dziejach dadaizmu odegrali Kurt Schwitters i Marcel Duchamp.
Kurt Schwitters (1887 – 1948) – stworzył nowe pojęcie MERZ (od liter słowa kommerzial) i zaliczał do niego malarstwo, rzeźbę, poezję i wszystkie formy dadaistycznej działalności. Stosował technikę „merzbau” (w rzeźbie jest tym samym co collage w malarstwie). W latach 1923-1932 wydawał czasopismo „Merz”. W tym samym czasie przystąpił do swojego pierwszego merzbau – kolumny wzniesionej na środku pokoju do której przyczepiał różne rzeczy znalezione m.in. na ulicy. Z czasem konstrukcja miała wysokość trzech pięter a wykonanie jej zajęło Schwittersowi dziesięć lat. Została zniszczona podczas bombardowania w czasie drugiej wojny światowej wraz z domem artysty. Po dojściu do władzy hitlerowców przeniósł się do Norwegii, gdzie zaczął prace nad kolejnym merzbau, proces tworzenia przerwała jednak niemiecka inwazja. Po raz trzeci podjął próbę wykonania merzbau w ustronnej fermie pod Ambleside, Lake District. Pracy nie dokończył, gdyż w roku 1948 zmarł. Schwitters tworzył nowe przedmioty z elementów znalezionych na śmietniku, łączył malarstwo z elementami przymocowanymi do płaszczyzny. Współpracował z kilkoma czasopismami, pisał poematy, opowiadania humorystyczne, baśnie, komponował collage. W swojej twórczości odwoływał się do najprostszej formy, błahych przedmiotów (zużyte bilety, opakowania). Uważał, że artysta wszystko może przeistoczyć w sztukę („Cokolwiek artysta wypluje, jest sztuką”).
Marcel Duchamp (1887 – 1968) – początkowo zarabiał na życie jako bibliotekarz, pozniej rysował dla „Courrier Francais” ,udzielał lekcji języka francuskiego, tworzył. W 1912 roku powstały prace, które uczyniły go sławnym (np.: „La Nu descendent un escailer” – pol. „Akt schodzący po schodach”). W 1915-1923 stworzył swoje największe dzieło „La Mariée mise à nu par ses célibataires” (pol. „Panna młoda rozebrana przez swych kawalerów, jednak.” nazwany inaczej „Wielka szyba”, obraz na płycie z przezroczystego szkła z m.in. kawałkami wyciętej i pomalowanej cyny). Stworzył około 20 prac na płótnie i szkle, z przedmiotów gotowych tworzył dzieła sztuki („Wielki przyrząd do suszenia butelek”, „Fontanna”, „Koło rowerowe”). W latach trzydziestych związał się z nadrealizmem i był głównym organizatorem wystaw dzieł surrealistycznych.
Surrealizm
Zapoczątkowany został we Francji, w roku 1924 po wydaniu przez André Bretona „Manifestu Surrealizmu” (kolejny wydano w roku 1930). Nazwa pochodzi od neologizmu G. Apollinaire’a.
Poza Francją surrealizm objął poza Francją inne kraje europejskie a także USA, Chile, Meksyk i Japonię. Największe grupy nadrealistów powstały w krajach Europy między 1924 a 1939 rokiem.
W 1924 powstało Biuro Badań Surrealistycznych, które poprzez różnego rodzaju wystąpienia, skandale, ulotki, broszury przedstawiało społeczeństwu poglądy surrealistów. W 1925 otworzono Galerię Nadrealistów, wydawano czasopisma „Rewolucja surrealizmu”, „Surrealizm w służbie rewolucji”, „Minotaure”, „VVV.”. Od samego początku surrealizm miał zasięg międzynarodowy.
Surrealizm to światopogląd, który obejmował różne dziedziny w sztuce, najwcześniej jednak pojawił się w literaturze (najbardziej typowe przejawy). Nadrealizm narzucał styl życia, działania twórcze. Techniki używane w plastyce przez surrealistów to: kolaż, fotomontaż, montaż, asamblaże, przedmioty gotowe, dekalkomania, frotaż, fimaż, kulaż. Działo powstawało przez niekontrolowane działanie, grę skojarzeń, ujawnienie podświadomych marzeń, pragnień. Korzystano z doświadczeń nauki Zygmunta Freuda i Karola Gustawa Junga. W pracach dominował bunt przeciwko ówczesnym formom życia, kultury i moralności mieszczańskiej, burzenie logicznego porządku rzeczywistości, dobieranie przedmiotów przez przypadek. Tematy czerpano z podświadomości, przypadku, obłędu, snu, halucynacji, euforii, świata wyobraźni dziecięcej i umysłowo chorych. Artyści zbierali się, grali w gry słowne (skojarzenia), losowali z kapelusza karteczki ze słowami, które później były podstawą do tworzenia.
Główni przedstawiciele to:
- Max Ernst (1891–1976) - z początku reprezentował ruch dadaistyczny w Kolonii, od roku 1924 związał się z surrealizmem, wykonywał kolaż np. cykl „Stugłowa kobieta”, dekalkomanie, frotaż „Para diamentów”, malarstwo olejne: „Kwiaty-muszle” (1927), „Pomnik ptaków” (1928), „Całe miasto” (1935), prace przestrzenne np.: „Król grający w szachy z królową”(1944) Wprowadził w malarstwie metodę drippingu w 1942 roku - „Mucha nieeuklidesowa”.
- Yves Tanguy (1900–1955) – „Mamo tata jest ranny”(1927), „O czwartej godzinie latem”, „Nadzieja”(1929), „Scena”(1936), „Dni opieszałości”(1937), „Nuda i niepokój”(1938), „Wielokrotność łuków”(1954)
- Paul Delvaux (1897–1994) np.: „Nokturn”(1939), „Ręce”(1941), „Uśpiona muza”, „Szkielety”(1944),
- Joan Miró (1893–1984),
- René Magritte (1898-1967) np.: “Nieustanny ruch”(1934), „Terapeuta”(1937), „Filozofia w buduarze”(1947), „Człowiek w meloniku”(1964), prace przestrzenne np.: „Postać z ptakiem”(1944),
- Salvador Dali (1904-1989) zyskał sławę dzięki skandalizującym wystąpieniom i akcjom, został wyrzucony z grupy surrealistów za niewierność wobec założeń ruchu, zajmował się malarstwem, filmem, pisał scenariusze do baletów, zajmował się scenografią, grafiką ilustracyjną, obrazy olejne to np.: „Ponura gra”(1929), „Płonąca żyrafa”(1935), „Kanibalizm jesieni”(1936), „Uczta”(1955),
- Giorgio de Chirico (1888-1978) twrzył niezależnie od surrealistów, prace powstałe przed powstaniem nadrealizmu dotyczyły podświadomości, jest określane jako metafizyczne np.: “Zagadka jesiennego popołudnia”(1910), „Zagadka przybycia”(1912), „Trubadur”(1916). Po 1920 jego twórczość zmierzała ku realizmowi,
-Jean Hans Arp (1887-1966) np.: „Kolorowe drzewo”(1917), „Balkon”(1925), „Konfiguracja”(1928), rzeźby pełne: „Tors”(1931), „Pasterz chmur”,
- inni: Louis Aragon, André Breton, Paul Eluard, Tristan Tzare, Marcel Duchamp, Francis Picabia, Man Ray, Alberto Giacometti, André Masson, Paul Nash.
Surrealizm w Polsce
Tylko w nielicznej części występował w czystej postaci. Najczęściej przejawiał się jako pochodna symbolizmu, groteski, twórczości ekspresyjno-metaforycznej. Był bardziej zbliżony do romantyzmu. W dwudziestoleciu międzywojennym tylko jedna grupa, „ARTES” stworzona w 1929 roku, skłaniała się ku założeniom nadrealizmu. Sztukę surrealistów przyjmowano w kręgu polskich artystów z wielkim sceptycyzmem.
Przedstawiciele:
- artyści krakowscy (1945-1949): Tadeusz Brzozowski, Maria Jarzmianka, Tadeusz Kantor, Jerzy Kujawski, Kazimierz Mikulski, Erna Rosenstein, Jerzy Skarżyński, Jonasz Stern, Jerzy Tchórzewski,
- Marek Włodarski – tworzył „pejzaże wyobraźni”
- Alfred Lenica – od 1945 do 1950 tworzył dzieła o tematyce wojennej, surrealizm racjonalny, symbole, pejzaż martwy, malarstwo gestu, formy wstęgowe, dynamika, jaskrawe kolory,
- Stanisław Fijałkowski – abstrakcyjne układy prostokątów, kul, walców, przedmioty zbliżone do form biologicznych,
- Jerzy Stajuda – brak skonkretyzowanych form, przenikanie plam barwnych, odwołanie do wyobraźni widza,
- Kazimierz Mikulski – akcenty erotyczne,
- Zbigniew Makowski – obrazy ze znaków, liter, cyfr, magiczne przedmioty, podniesienie rangi przedmiotu do symbolu,
- Eugeniusz Markowski – w pracach postacie nagich ludzi i zwierząt, w ciągłym konflikcie, brak pustej przestrzeni, cała powierzchnia płótna wykorzystana do maksimum, spiętrzanie formy, szokujące zestawienia kolorystyczne (czerpie z halucynacji), technika – farba wcierana w płótno, rozprowadzana szpachlą, skrobana, gładzona (efekt starych fresków).
_________________________________________________________________
Literatura:
- "Sztuka i czas" Barbara Osińska
- "Od Maneta do Pollocka - słownik malarstwa nowoczesnego" Fernand Hazan
- "Polskie malarstwo współczesne" Aleksander Wojciechowski
- www.wikipedia.pl
_________________________________________________________________
idgi
Wszelkie uwagi i sugestie proszę kierować na PW autora.
Redakcja nie bierze odpowiedzialności za ewentualne problemy wynikłe z korzystania z zasobów niniejszego Kompendium.
|
RSS
1891: budowa Kolei Transsyberyjskiej
Do druku