Teatr grecki :: Kompendium / Polski Serwis Naukowy

Polecamy również:

Filozofia grecka w pigułce. Przegląd wielkich myślicieli greckich.

Bibliografia przedmiotowa - historia kultury europejskiej

I. Początki teatru : „Grecki wyraz „ theatron” oznaczał dosłownie „miejsce do patrzenia”, a w istocie miejsce, gdzie odbywały się początkowo przedstawienia dytyrambu, później zaś komedii, tragedii i dramatów satyrowych. Przedstawienia te, związane z obrzędami ku czci Dionizosa ( boga wina i odradzającej się natury), były wykonywane przez chór na ubitym, owalnym placu zwanym orchestrą ( tanecznią), w której środku stał ołtarz boga , tzw. thymele. Widownię, czyli theatron sytuowano zazwyczaj na zboczu wzgórza, gdzie zasiadali widzowie, najpierw na ziemi, później na drewnianych, jeszcze później kamiennych ławach – trybunach. Za orchestrą, naprzeciw widowni, wznoszono budynek, tzw. skene, który służył jako garderoba. Przed skene dobudowano później podest ( proskenion) – odpowiednik dzisiejszej sceny, na którym występowali aktorzy, podczas gdy chór pozostawał na orchestrze. Z czasem rozbudowano skene, jej frontową część, proskenion, ozdobiono kolumnami, między którymi umieszczono tzw. pinakes – tablice drewniane z dekoracjami, które po raz pierwszy miał zastosować Ajschylos lub Sofokles. W tylnej części skene znajdowały się w przybudówce maszyny teatralne. Przedstawienia teatralne w Atenach odbywały się dwa razy do roku; poza tym teatr służył jako miejsce Zgromadzeń Ludowych. Najlepiej zachowały się do naszych czasów budowle teatralne w Delfach, Syrakuzach i Epidauros.” (S.Stabryła)
• dytyramb – gatunek greckiej liryki chóralnej, uroczysta pieśń ku czci boga Dionizosa; dytyramby pisali m.in. tacy poeci greccy, jak: Arion ( VII/VI w. przed Chr.), Pindar, Symonides, Bakchylides ( VI i V w. przed Chr.);
• dramat satyrowy – forma dramatyczna przeznaczona do wystawienia na scenie jako czwarta część tetralogii (całość składająca się z 4 utworów ) , grana po trylogii tragediowej , na zakończenie każdego dnia agonu teatralnego („zawodów” teatralnych ) podczas Wielkich Dionizjów w Atenach ( świąt ku czci boga Dionizosa) epoki klasycznej (V w. przed Chr.). Wykonawcy byli ubrani w kostiumy satyrów ( tj. towarzyszy Dionizosa z jego orszaku, wyobrażanych w postaci ludzkiej, ale z koźlimi uszami i ogonem; przebywali oni w lasach, pędząc beztroskie życie , nieraz w towarzystwie nimf ), a treść sztuki podejmowała wątki mityczne ukazywane w pogodnym nastroju, z elementami komizmu dla rozładowania napięcia i uspokojenia emocji doznanych przez widzów podczas oglądania tragedii.
• Wielkie Dionizje , czyli Miejskie – święta ku czci Dionizosa, obchodzone w dniach 8 –13 miesiąca Elafebolion ( marzec – kwiecień ). W pierwszym dniu uroczystości procesja przenosiła posąg Dionizosa ze świątyni na stokach Akropolu do gaju herosa Akademosa, gdzie odbywało się nabożeństwo i uczta. W dni następne odbywały się pierwotnie występy chórów, później zaś przedstawienia tragedii i komedii w teatrze Dionizosa w Atenach. ( wg „Małej encyklopedii kultury antycznej”, PWN ).
II. TRAGEDIA – ( gr. „ tragodia”- „pieśń kozła” ; od gr.„tragos” = „kozioł” + „ode” = „pieśń”; łac. „tragoedia” ).
„Tragedia, będąca jednym z dwóch podstawowych ( obok komedii ) gatunków w obrębie rodzaju dramatycznego, powstała w 2 poł. VI w. przed Chr. na terenie Attyki.” Geneza tragedii związana jest z kultem Dionizosa. Koryncki poeta Arion (VII/VI w. przed Chr.) „przerobił” dytyramb – wprowadził dialog pomiędzy chórem a jego przewodnikiem ( czyli koryfeuszem ). Tak udramatyzowana forma dytyrambu była wykonywana na Peloponezie przez wyobrażające satyrów chóry odziane w skóry koźle; przeniesiona do Attyki dała początek dramatowi satyrowemu.”
Pierwszego aktora do wykonywanej w teatrze tragedii miał wprowadzić niejaki Tespis; pierwsze przedstawienie tragedii poświadczone jest na 534 r. przed Chr. podczas Wielkich Dionizjów w Atenach.
W czasie tzw. agonu ( konkursu) teatralnego współzawodniczyło ze sobą trzech autorów tetralogii ( jak wiemy, składała się ona z 3 tragedii i 1 dramatu satyrowego ).
III. Budowa ( struktura ) pojedynczej tragedii:
• PROLOG – początkowa część utworu dramatycznego, której zadaniem było dostarczenie informacji dotyczących czasu i miejsca akcji, wstępnej charakterystyki postaci, genezy mającego się zarysować konfliktu ( prolog mógł być monologiem albo dialogiem postaci dramatu lub mieć formę narracyjną).
• PARODOS – ( gr. „parodos” = „ przejście, wejście”) – tzw. pieśń na wejście; pierwsza pieśń ( poprzedzona zwykle prologiem ) chóru wchodzącego z dwóch stron na orchestrę, gdzie pozostawał przez cały czas akcji utworu, aż do exodosu.
• EPEJSODION - partia ( fragment, część) utworu pomiędzy dwiema kolejnymi pieśniami chóru, przeznaczona na prezentację rozwoju akcji za pomocą techniki dramatycznej – dialogów i monologów postaci.
• STASIMON – pieśń liryczna chóru, który znajdował się już na orchestrze, w przeciwieństwie do „parodos” (pieśni na wejście) i „exodos” ( pieśni wyjściowej chóru). Zamiast stasimonów mógł się pojawić dialogowy lament (tzw. kommos ).
• EXODOS ( gr. „eksodos” = „wyjście, koniec”) – pieśń chóru na zejście – ostatnia , kończąca utwór pieśń chóru schodzącego z orchestry. Zwykle zawiera refleksję o wymowie moralizatorskiej ( pouczającej) jako podsumowanie i komentarz.
Uwaga: każda tragedia składała się więc z: prologu, parodos (pieśni chóru na wejście) , od trzech do pięciu epejsodionów ( tak jakby dzisiejszych „aktów” w utworze dramatycznym, wystawianym na scenie) , stasimonów (pieśni chóru rozdzielających epejsodiony ) oraz exodos ( pieśni chóru na zejście).

Zapamiętaj!
• Aktorzy grali w maskach ( tragicznych lub komicznych), monumentalnych (wspaniałych, trwałych) kostiumach i obuwiu na grubych podeszwach – tzw. koturnach.
• Pierwszego aktora wprowadził do teatru Tespis, drugiego – Ajschylos ( VI/V w. przed Chr.) , trzeciego zaś – Sofokles ( V w. przed Chr.).

IV. AJSCHYLOS – ( ok. 525 – ok. 456 przed Chr.) – tragik grecki; walczył przeciwko Persom w bitwie pod Maratonem ( 490 r.), jak również bił się pod Salaminą(480) i Platejami ( 479).”Uważany za faktycznego twórcę tragedii greckiej – to on wprowadził do przedstawień teatralnych drugiego aktora, przyczyniając się do rozwoju dialogu dramatycznego i akcji, ograniczył rolę chóru; stworzył w swoich sztukach potężne, posągowe postaci poruszające się w kręgu największych problemów moralnych i religijnych. Tragedie Ajschylosa charakteryzuje głębia i powaga głoszonych idei, majestatyczność i dostojeństwo stylu, prostota i liryzm języka.
Ajschylos w sumie zwyciężył 13 razy w konkursach tragediowych; napisał ok. 90 dramatów, w tym ok. 70 tragedii i 20 dramatów satyrowych. Do naszych czasów zachowało się tylko 7 tragedii.”
Napisał:
• „Persowie”;
• „Siedmiu przeciw Tebom”;
• trylogia „Oresteja”( części: „Agamemnon”, „Ofiarnice”, „Eumenidy”);
• „Błagalnice”;
• „Prometeusz skowany”.

V. SOFOKLES ( 496 – 406 przed Chr.) – tragediopisarz grecki; syn bogatego producenta broni . „Przyjaźnił się z wieloma wybitnymi osobistościami, m.in. z Peryklesem i Herodotem .Jego twórczość obejmowała ok. 120 sztuk, co najmniej 18 razy zwyciężył w konkursach tragediowych. Ocalało jedynie 7 tragedii i fragment dramatu satyrowego „Tropiciele”.
Dzieła Sofoklesa są wyrazem nowych tendencji ideowych tragedii greckiej, a przede wszystkim jej humanizacji. Sofokles dostrzega zawsze przyczyny klęski i upadku człowieka w jego własnym życiu, w jego decyzjach i postępowaniu.”
Utwory Sofoklesa:
• „Antygona” ( wystawiona ok. 441 r. przed Chr.) – uznawana za najdoskonalsze dzieło tego autora; jest dramatem buntu przeciwko despotyzmowi władzy łamiącej najświętsze związki krwi i prawa ustanowione przez bogów;
• „Król Edyp” - dramat będący metaforą ludzkiego losu: człowiek jest igraszką w rękach bogów i Fatum, życie ludzkie to pasmo udręk i cierpień;
• „Elektra” – autor posłużył się znanym mitem o zemście Orestesa na Klitajmestrze za zabicie Agamemnona;
• „Trachinki” , „Filoktet”, „Edyp w Kolonos” – trzy tragedie , w których dramatyczne i budzące grozę konflikty moralne ustępują miejsca problemom miłości , cierpienia i wyroków opatrzności.

VI. EURYPIDES ( ok. 485 – 406 przed Chr.) – „dramatopisarz grecki, ostatni z trzech wielkich tragików ( zapamiętaj!: Ajschylos – Sofokles – Eurypides ). Otrzymał w młodości staranne wykształcenie, przyjaźnił się z filozofami ateńskimi : Anaksagorasem, Protagorasem i Sokratesem. Eurypides był dwukrotnie żonaty, miał 3 synów. Ostanie lata życia spędził w Macedonii na dworze króla Archelaosa, gdzie podobno tragicznie zginął, rozszarpany przez dworskie psy.
Wg niektórych źródeł twórczość Eurypidesa obejmowała 92 utwory ( wg innych – 78 lub 74). Zachowało się 17 tragedii i jeden dramat satyrowy „Cyklop”.
Sztuki Eurypidesa, w przeciwieństwie do utworów Ajschylosa i Sofoklesa, cechuje skłonność do racjonalizmu i intelektualizmu, charakterystyczna dla nowej szkoły myślenia filozoficznego w epoce tzw. oświecenia ateńskiego. Z wielką wnikliwością i znajomością duszy ludzkiej Eurypides obnażał w swoich tragediach złe i dobre strony natury człowieka, namiętność i pragnienia, szlachetność i podłość, dobroć i okrucieństwo, zdolność do poświęceń i egoizm. Ze szczególną siłą odmalował on postaci kobiet. Ukazując słabości ludzkie, upadki i grzechy, Eurypides nie potępia, lecz stara się odkryć i zrozumieć istotę praw władających duszą i życiem człowieka. Uważa się, że Eurypides zapoczątkował nową odmianę tragedii – dramat miłosny (np. „Hipolit uwieńczony”, „Medea”) i tzw. tragikomedię („Alkestis”).”( S.Stabryła)
Twórczość:
• „Alkestis”, „Medea”, „Hipolit uwieńczony”, „Hekabe”, „Andromacha” – dla tej fazy twórczości Eurypidesa charakterystyczne są zainteresowania pisarza psychologią przedstawianych postaci, w szczególności kobiet, motywami ich działania oraz istotą nurtujących je namiętności; ( I faza twórczości);
• „Heraklidzi”, „Błagalnice”, „Oszalały Herakles”, „Trojanki” – w tych tragediach przeważa problematyka patriotyczno – polityczna, związana do pewnego stopnia z sytuacją Aten, które uwikłały się w ciężką i długotrwałą wojnę ze Spartą; ( II faza twórczości);
• „Elektra”, „Helena”, „Orestes’, „Ifigenia w Aulidzie” – sztuki odznaczające się sensacyjnością akcji, oparte zazwyczaj na wymyślnej intrydze , dojrzałe i oryginalne w sposobie przedstawiania sylwetek psychicznych głównych bohaterów ( III faza twórczości ).
--------------------------
W tekście wykorzystano dwie publikacje: Stanisław Stabryła, „Antyczna literatura grecka i rzymska” , WSiP, Warszawa 2001; „Mała encyklopedia kultury antycznej”, PWN, Warszawa 1990

komentuj publikację