• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • 91. rocznica I powstania śląskiego

    17.08.2010. 12:18
    opublikowane przez: Redakcja Naukowy.pl



    Obchody rocznicy odbędą się m.in. w tyskiej dzielnicy Czułów, przy nowym Pomniku Powstańców Śląskich. Pierwotny pomnik, wzniesiony w 1937 r., w miejscu śmierci jednego z pierwszych poległych powstańców, czułowianina Franciszka Mroza, został zniszczony przez hitlerowców w 1939 r., a jego twórca, również powstaniec, Józef Deda, zginął w obozie koncentracyjnym.

    W 2008 r., podczas prowadzenia robót kanalizacyjnych natrafiono na pozostałości pomnika. Decyzją miejskiego samorządu pomnik został odtworzony w podobnej formie - odsłonięto go podczas tegorocznych obchodów święta 3 Maja. Przedstawia orła z rozpostartymi skrzydłami umieszczonego na kilkumetrowej kolumnie.

    I powstanie śląskie wybuchło w nocy z 16 na 17 sierpnia 1919 r. i objęło tereny powiatu rybnickiego i pszczyńskiego oraz część okręgu przemysłowego. Na jego czele stanął śląski działacz polityczny Alfons Zgrzebniok, który wraz ze swoim sztabem przebywał w Sosnowcu.

    Bezpośrednią przyczyną wybuchu powstania była masakra górników z kopalni "Mysłowice", którzy domagali się zaległych wypłat. Kiedy 15 sierpnia 1919 r. tłum wtargnął przez bramę, niemieckie wojsko otworzyło ogień. Zginęło wtedy siedmiu górników, dwie kobiety i trzynastoletni chłopiec.

    Na Śląsku wrzało jednak wcześniej. W maju na konferencji pokojowej w Wersalu zadecydowano, że o przynależności atrakcyjnych gospodarczo terenów Śląska przesądzi plebiscyt. Wobec trudności gospodarczych w regionie pracę przerwało 40 kopalń. Górnicy nie otrzymywali pensji, więc zdecydowali się na strajk generalny.

    Dzień po masakrze mieszkańcy śląskich miast zaczęli atakować posterunki Grenschutzu - niemieckiej straży granicznej. Jedne z pierwszych potyczek stoczono wokół Czułowa i Tychów. Powstańcy opanowali m.in. Tychy, Radzionków, Piekary i część Katowic, w tym dworzec kolejowy w Katowicach-Ligocie. Niemcom udało się wkrótce odbić te punkty.

    Wobec przewagi wroga, 24 sierpnia dowódcy Powstania wstrzymali walki. Nieprzygotowane organizacyjnie powstanie nie zakończyło się sukcesem politycznym, zwróciło jednak uwagę międzynarodowej społeczności na sprawę Śląska. Pod jej naciskiem Niemcy ogłosili amnestię dla uczestników powstania.

    Za kilka dni przypada również rocznica wybuchu II powstania śląskiego (19 sierpnia 1920 r.). Tym razem nie wybuchło ono spontanicznie, lecz zostało ogłoszone przez Dowództwo Główne Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska i Polski Komisariat Plebiscytowy.

    Głównym celem drugiej walki zbrojnej Ślązaków było wyparcie niemieckiej Policji Bezpieczeństwa z obszaru plebiscytowego i zastąpienie jej strażą obywatelską, a następnie - nowo utworzoną policją plebiscytową.

    24 sierpnia 1920 r. Międzysojusznicza Komisja Plebiscytowa ogłosiła rozwiązanie niemieckiej policji i powołała Policję Górnego Śląska o polsko-niemieckim składzie. Powstańcy uzyskali też zapewnienie ukarania przywódców antypolskich ekscesów i usunięcie z obszaru objętego plebiscytem osób, które przybyły tam po 1 sierpnia 1919 r.

    Trzecie powstanie śląskie wybuchło w nocy z 2 na 3 maja 1921 r. Było reakcją na niekorzystny dla Polski werdykt interpretującej wyniki Międzysojuszniczej Komisji Plebiscytowej - Polska miała otrzymać tylko powiaty pszczyński i rybnicki.

    W wyniku powstania Rada Ambasadorów zdecydowała o korzystniejszym dla Polski podziale Śląska. Z terenu objętego plebiscytem do Polski przyłączono 29 proc. obszaru i 46 proc. ludności.

    Trzecie powstanie śląskie i powstanie wielkopolskie to jedyne polskie zrywy zbrojne, które zakończyły się sukcesami. MTB

    PAP - Nauka w Polsce

    hes/ bk/bsz

    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    I powstanie śląskie – wystąpienie zbrojne zorganizowane przez Polską Organizację Wojskową Górnego Śląska mające na celu przyłączenie Górnego Śląska do Polski. Rozpoczęło się w nocy z 16 na 17 sierpnia, i trwało do 24 sierpnia 1919. Powstańcami niezadowolonymi z terroru i represji niemieckich, dowodził Alfons Zgrzebniok. Powstanie objęło powiaty: katowicki, lubliniecki, pszczyński, rybnicki, tarnogórski oraz część raciborskiego. Zaangażowanie militarne od 14 lutego 1919 w wojnę z Rosją sowiecką na wschodzie Polski, uniemożliwiło rządowi poparcie dla tego powstania. Zakończyło się przegraną i ucieczką powstańców przed represjami na teren Polski. W 1920 wybuchło II powstanie śląskie. II powstanie śląskie – wystąpienie zbrojne trwające od 19/20 sierpnia do 25 sierpnia 1920, mające na celu usunięcie z obszaru plebiscytowego niemieckich organów bezpieczeństwa oraz utworzenie mieszanej policji polsko-niemieckiej opartej na zasadzie parytetu. II powstanie śląskie to jedna z czterech zakończonych sukcesem polskich insurekcji. Niemiecki Komisariat Plebiscytowy (niem. Plebiszitkomissariat für Deutschland) − powstał 4 kwietnia 1920 roku. Jego siedzibę ulokowano w katowickim Zentralhotel zaś komisarzem został mianowany burmistrz Rozbarku Kurt Urbanek. Komisariatowi podlegały podkomisariaty (unterkomissariaty) zlokalizowane we wszystkich powiatach objętych plebiscytem na Górnym Śląsku. Głównym zadaniem Niemieckiego Komisariatu Plebiscytowego było podejmowanie wszelkich działań zapewniających pozostanie obszaru plebiscytowego w obszarze państwa niemieckiego. Formalnie nadzorował przygotowanie list osób uprawnionych do głosowania, zapewniał transport Niemców na Śląsk, ich zakwaterowanie i zaopatrzenie oraz reprezentował Niemców zainteresowanych pozostawieniem Śląska przy państwie niemieckim przed władzami Republiki Weimarskiej oraz przed Międzysojuszniczą Komisją Plebiscytową.

    Policja Plebiscytowa, Policja Górnego Śląska, Apo (niem. Abstimmungspolizei) - policja na Górnym Śląsku, powołana przez Międzysojuszniczą Komisję Rządzącą i Plebiscytową w Opolu, za zgodą aliantów po II powstaniu śląskim. Działająca w latach 19201921. Związek Wojacki – legalne polskie stowarzyszenia kombatanckie, tworzone od 12 grudnia 1918 r. przez polski obóz narodowy na Górnym Śląsku na wzór niemieckiej organizacji Kriegervereine. Organizacja powstała w Siemianowicach Śląskich w miszkaniu działacza Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół" Józefa Dreyzy. Przyczyną powstania ZW była likwidacja przez Niemców konspiracyjnej polskiej Straży Obywatelskiej dla Górnego Śląska. Na czele ZW stali Józef Dreyza , Adam Postrach oraz Alojzy Pronobis, którzy utworzyli fikcyjne struktury legalnej organizacji. Kandydatów do ZW rekrutowano spośród członków TG "Sokół". W założeniu ZW miał przygotować powstanie na wypadek wkroczenia na Górny Śląsk polskich wojsk gen. Józefa Hallera. Gdy nadzieje te zawiodły, organizacja w lutym 1919 r. się rozwiązała, a jej członkowie wstąpili do Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska.

    Naczelne Dowództwo Wojsk Sprzymierzonych na Górnym Śląsku - powołane w styczniu 1920 przez Radę Najwyższą Konferencji Pokojowej w Paryżu oraz przez Naczelne Dowództwo Wojsk Sojuszniczych w Paryżu. NDWSnGŚ wraz z podległymi oddziałami wojskowymi miało wesprzeć działania Międzysojuszniczej Komisji Rządzącej i Plebiscytowej na Górnym Śląsku. NDWSnŚ przebywało na terenie plebiscytowym od lutego 1920 do lipca 1922. Alojzy Pronobis (Alois Pronobis) (ur. ? w Bytkowie (dziś dzielnica miasta Siemianowice Śląskie) na Górnym Śląsku, zm. ? w Bytomiu?) – polityk śląski, pierwotnie polski działacz narodowy, następnie śląski działacz niepodległościowy, uczestnik walk podczas obalania monarchii w Berlinie w roku 1918, założyciel delegatury Związku Wojackiego w Bytkowie w roku 1918, naczelny organizator i III komendant powiatu katowickiego Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska w roku 1919 i jej delegat na rozmowę z Józefem Piłsudskim, prezes katowickiej, powiatowej Rady Ludowej w latach 1919-1920, dowódca frontowy podczas I powstania śląskiego w roku 1919, założyciel Polskiego Związku Górnośląskich Autonomistów w roku 1920, autor broszury wspomnieniowo-propagandowej, działacz Związku Górnoślaków-Bund der Oberschlesier i wydawca jego organu prasowego w roku 1922.

    Powstanie wielkopolskie 1806 roku – jedno z trzech, obok powstania wielkopolskiego z lat 1918-1919 i powstania sejneńskiego z 1919 r. zakończonych pełnym sukcesem powstań w historii Polski. Alfons Zgrzebniok pseudonim „Rakoczy” (ur. 16 sierpnia 1891 w Dziergowicach, zm. 31 stycznia 1937 w Marcinkowicach k. Nowego Sącza) – nauczyciel, działacz samorządowy, śląski działacz polityczny, komendant powstań śląskich, jeden z założycieli Związku Powstańców Śląskich.

    Karol Gajdzik (ur. 4 listopada 1883 w Przełajce, zm. 30 sierpnia 1955 w Siemianowicach Śląskich – powstaniec śląski, dowódca Pułku Piechoty w Królewskiej Hucie (obecnie Chorzów), odegrał istotną rolę w przebiegu III powstania śląskiego. Poseł na Sejm Śląski IV kadencji (w latach1935-1945).

    Związek Powstańców Śląskich – (ZPŚ) ciesząca się na Górnym Śląsku dużym autorytetem organizacja kombatancka założona w 1923 przez Alfonsa Zgrzebnioka. Grupowała uczestników Powstań Śląskich z 1919, 1920 i 1921.

    Komisja Cambona – Komisja do Spraw Polskich powołana przez Radę Najwyższą Konferencji Paryskiej 12 lutego 1919 roku pod przewodnictwem byłego ambasadora Francji w Niemczech, Julesa Cambona . Najważniejszym zadaniem Komisji było rozwiązanie kwestii granic polsko-niemieckiej oraz polsko-rosyjskiej. Projekt Komisji z 12 marca 1919 roku przyznawał Polsce: Wielkopolskę, Górny Śląsk, Pomorze Gdańskie bez Gdańska oraz część Warmii i Mazur. Jednakże ze względu na sprzeciw delegacji niemieckiej oraz stanowisko delegacji brytyjskiej projekt ten nie został przyjęty (m.in. o przynależności Górnego Śląska i Warmii miał decydować plebiscyt). W kwestii wschodniej granicy Polski Komisja Cambona w raporcie z 22 kwietnia 1919 roku zaleciła wytyczenie jej według zasady etnicznej, czyli z grubsza wzdłuż linii Curzona. Pomnik Powstańców Śląskich w Katowicach (śl. Dynkmal Ślůnskich Powstańcůw) − pomnik upamiętniający trzy wystąpienia zbrojne ludności śląskiej przeciwko władzom niemieckim, mające na celu wywalczenie przyłączenia Śląska do Polski. Znajduje się w pobliżu katowickiego ronda gen. Jerzego Ziętka przy alei Wojciecha Korfantego, w parku Powstańców Śląskich.

    Wincenty Janas (ur. 1891 w Dąbrówce Wielkiej, obecnie dzielnicy Piekar Śląskich, zm. 21 sierpnia 1919) − polski nauczyciel, działacz narodowy, propagator polskości Śląska. Pomnik Powstańców Śląskich w Katowicach (śl. Dynkmal Ślůnskich Powstańcůw) – pomnik upamiętniający trzy wystąpienia zbrojne ludności śląskiej przeciwko władzom niemieckim, mające na celu wywalczenie przyłączenia Śląska do Polski. Znajduje się w pobliżu katowickiego ronda gen. Jerzego Ziętka przy alei Wojciecha Korfantego, w parku Powstańców Śląskich.

    Dodano: 17.08.2010. 12:18  


    Najnowsze