• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Przywrócono historyczną nazwę terenom dawnej dzielnicy żydowskiej

    27.11.2011. 14:33
    opublikowane przez: Redakcja Naukowy.pl


    Historyczną nazwę Rozmarek położonym w centrum Kalisza terenom dawnej dzielnicy żydowskiej przywrócili radni Kalisza. Starało się o to miejscowe Towarzystwo Opieki nad Zabytkami. Radni podjęli uchwałę jednogłośnie.




    Nazwa Rozmarek powstała w wyniku spolszczenia słowa ,,Rozenmarkt", które w języku jidysz oznaczało ,,targ różany" lub ,,targ koński". Według Haliny Marcinkowskiej opiekującej się zabytkową nekropolią żydowską w Kaliszu, plac był w XIX i XX wieku nieodłącznym elementem życia codziennego. Ograniczony był powstałą w 1659 r. synagogą i szkołą Bejt Ha-Midrasz oraz wybudowaną na przełomie XIX i XX wieku szkołą Talmud-Tory.

    ,,Od zawsze był to ważny punkt miasta i najważniejszy punkt dzielnicy żydowskiej" - podkreśla Marcinkowska.

    Czas powstania Rozmarku nie jest dokładnie znany, ale na podstawie pierwszego znanego planu zabudowy Kalisza z 1785 r. przypuszcza się, że w tym miejscu znajdowały się budynki, które spłonęły podczas wielkiego pożaru miasta w 1852 r. Zostały odbudowane, ale uległy kolejnej pożodze - burzeniu i paleniu miasta przez Prusaków podczas I wojny światowej.

    ,,Przywrócenie historycznej nazwy Rozmarek jednemu z najważniejszych miejsc dawnej dzielnicy żydowskiej, gdzie stała synagoga, a w jej sąsiedztwie działała szkoła żydowska, jest świadectwem szacunku dla ponad 800-letniego współistnienia Polaków i Żydów, jest symbolem roli i znaczenia, jaką w dziejach miasta odegrała ta społeczność" - uzasadnili swoją uchwałę radni.

    Po zakończeniu I wojny światowej budynki nie zostały odbudowane. W tym miejscu powstał duży skwer, obok którego zlokalizowano targ nazwany Końskim Rynkiem

    Po społeczności żydowskiej w Kaliszu pozostały jedynie pamiątki. W zbiorach zgromadzonych w Domu Pamięci na cmentarzu żydowskim jest m.in. dziewiętnastowieczna Tora (Pięcioksiąg Mojżesza). Można tutaj oglądać także przedwojenne fotografie, książki, gazety wydawane w języku jidysz, elementy modlitewne strojów, m.in. takie jak szale (tałes) czy kipy (nakrycia głowy, jarmułki).

    Są również książki o historii Kalisza i miejscowych Żydów, świeczniki hanukowe, menora (świecznik) podarowana przez byłego ambasadora Izraela w Polsce Szewacha Weissa i ponad 20 grafik wykonanych w latach 1942-1943 w getcie w Kownie.

    Do najcenniejszych eksponatów należy - według Marcinkowskiej - ,,Księga Pamięci Kaliskich Żydów (,,Sejfer Kalisz") oraz kamień z bunkra Mordechaja Anielewicza, który podczas powstania w getcie warszawskim w 1943 r., po otoczeniu przez Niemców, popełnił wraz ze swoimi bojownikami samobójstwo.

    W 1264 r. książę wielkopolski wydał Żydom przywilej kaliski zwany też Statutem Kaliskim. Był to pierwszy dokument prawny wydany przez polskiego władcę określający status prawny Żydów. Przewidywał on m.in., że w sprawach przeciwko nim chrześcijanin nie mógł być jedynym świadkiem, a niedostatecznie udowodnienie Żydowi winy miało być surowo karane.

    Kalisz był także ośrodkiem nauk talmudycznych - w mieście działali m.in. rabini Szlomo Zalman i założyciel jesziwy Israel Szapiro. Według różnych szacunków, w 1939 r. Żydzi stanowili od 30 do 50 proc. mieszkańców miasta. Dziś w Kaliszu nie ma już nawet gminy żydowskiej, a liczba przedstawicieli tej narodowości jest znikoma.

    PAP - Nauka w Polsce

    zak/ hes/  bsz



    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    Historia Żydów w Kaliszu – osiedlenie się społeczności żydowskiej w Kaliszu nastąpiło w 1139. Pierwszy w Kaliszu cmentarz żydowski założono w 1285 roku. Czynsz za cmentarz opłacany był przez gminę żydowską pieprzem, szafranem i innymi korzeniami. O zamożności i wpływach kaliskich Żydów świadczy także fakt, iż w II połowie XII i na początku XIII w. w Kaliszu bito denary z napisami hebrajskimi. Idisz Buch (jid. ייִדיש בוך) – wydawnictwo literatury żydowskiej w języku jidysz z siedzibą w Warszawie, działające w latach 1947-1968. Wskutek upaństwowienia kultury i organizacji żydowskich w roku 1950, Idisz Buch stało się jedynym wydawnictwem książkowym mniejszości żydowskiej w Polsce. W okresie swojej działalności Idisz Buch wydał ok. 350 książek. Publikując ok. 30 książek rocznie we wczesnych latach pięćdziesiątych, Idisz Buch należał do ścisłej czołówki wydawnictw jidyszowych na świecie. Stary cmentarz żydowski w Radomyślu nad Sanem – kirkut społeczności żydowskiej niegdyś zamieszkującej Radomyśl nad Sanem. Znajdował się w południowo wschodniej części miejscowości. Nie wiadomo dokładnie kiedy powstał, być miało to miejsce w XVIII wieku. Został zamknięty po zakończeniu I wojny światowej. Podczas II wojny światowej został zniszczony przez Niemców. Po wojnie na jego terenie wzniesiono budynki mieszkalne.

    Lilianna Mitelman, z domu Abramson (ur. 15 sierpnia 1950 w Łodzi) – polska działaczka społeczności żydowskiej, w latach 19982001 przewodnicząca łódzkiego oddziału Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce, popularyzatorka kultury żydowskiej. Jako pierwsza w Polsce, w połowie lat 90. zorganizowała kursy języka jidysz. Cmentarz żydowski w Krzywczy – kirkut społeczności żydowskiej niegdyś zamieszkującej Krzywczę. Nie wiadomo dokładnie kiedy powstał. Ma powierzchnię 0,27 ha. Został zniszczony podczas wojny i obecnie zachowało się pięć nagrobków. Na cmentarzu znajduje się zbiorowa mogiła a na niej tablica upamiętniająca śmierć 11 Żydów z Krzywczy i Kańczugi zabitych tu w maju 1943 przez Niemców.

    Polska pomoc Żydom w czasie II wojny światowej – ogół pomocy polskich organizacji humanitarnych, rządu polskiego na uchodźstwie, struktur państwa podziemnego oraz ludności cywilnej RP jaka została skierowana wobec ludności żydowskiej w czasie II wojny światowej w latach 1939-1945. Zawiera się w niej działalność informacyjna związana z prześladowaniami oraz zbrodniami dokonywanymi przez okupanta niemieckiego na ludności żydowskiej, a także pomoc materialna mająca wymiar humanitarny oraz ukrywanie Żydów przed deportacją do gett oraz obozów koncentracyjnych. Judaizm humanistyczny – nurt judaizmu, który podkreśla znaczenie kultury i historii Żydów jako najważniejszej części żydowskiej tożsamości, a nie wiary w Boga. Założycielem amerykańskiej odmiany tego ruchu był Sherwin Wine, były reformowany rabin. W krajach łacińskich częściej bywa określany jako judaizm laicki. Czasem używa się także nazwy judaizm świecki lub judaizm kulturowy. Często błędnie utożsamia się słowo judaizm jedynie z religią żydowską, podczas gdy judaizm lub rzadziej żydostwo oznacza zarówno kulturę, zwyczaje, kuchnię i religię Żydów, które były jak we wszystkich dawnych społecznościach nierozerwalnie związane. Judaizm humanistyczny odrzuca przede wszystkim nadprzyrodzony pierwiastek religijny, próbując zachować i uwspółcześnić pozostałe elementy kultury żydowskiej. Sam termin judaizm jest wytworem XIX-wiecznego religioznawstwa.

    Cmentarz żydowski w Jasienicy Rosielnej – kirkut społeczności żydowskiej zamieszkującej niegdyś Jasienicę Rosielną. Nie wiadomo dokładnie kiedy powstał, być może było to w XIX wieku. Został zniszczony przez Niemców podczas II wojny światowej. W nocy z 11 na 12 sierpnia 1942 Niemcy rozstrzelali na cmentarzu 624 Żydów z Jasienicy Rosielnej, Domaradza i Golcowej. Na zbiorowej mogile ofiar znajduje się tablica ku ich czci ustawiona w 1967. Cmentarz żydowski w Bobrownikach – kirkut społeczności żydowskiej niegdyś zamieszkującej Bobrowniki i Dęblin. Powstał w XIX wieku. Ma powierzchnię 1,8 ha. Znajduje się w zachodniej części miejscowości, przy ul. Dęblińskiej. Został zniszczony podczas II wojny światowej. Zachowało się około 10 nagrobków. Na cmentarzu znajduje się zbiorowa mogiła około 300 Żydów oraz kamień pamiątkowy. Niemcy wykorzystywali nagrobki z cmentarza do brukowania ulic - Rynku i Okólnej. Teren cmentarza jest uporządkowany i ogrodzony, furtka nie jest zamykana.

    Synagoga w Lesznie – prywatny bejt midrasz zbudowany w XVIII wieku przy ulicy Średniej. Usytuowany na południe od główniej synagogi, obecnie drugi po niej najstarszy zabytek leszczyńskiej dzielnicy żydowskiej. Do okresu międzywojennego służył jako dom modlitwy i miejsce studiowania ksiąg, otwarte przez całą dobę. Później zmieniono go na mieszkania. Podczas II wojny światowej synagoga została zdewastowana przez hitlerowców.

    Nowy cmentarz żydowski w Błaszkach przy ul. Polnej został założony w 1924 roku. Został zniszczony podczas II wojny światowej. W maju 1949 roku na terenie nowego cmentarza, społeczny komitet powołany dla upamiętnienia pomordowanych Żydów z Błaszek, odsłonił pamiątkowy pomnik. W 1967 roku w wyniku rozbudowy Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego "PZL-Kalisz" oddział Błaszki pomnik został przeniesiony na Nowy cmentarz żydowski w Kaliszu. Pochowanych na cmentarzu ekshumowano i przeniesiono na kaliski cmentarz. Do Kalisza przeniesiono także 20 macew z błaszkowskiego cmentarza.

    Cmentarz żydowski w Iwaniskach – kirkut społeczności żydowskiej niegdyś zamieszkującej Iwaniska. Powstał w XIX wieku. W czasie II wojny światowej został całkowicie zdewastowany i przestał istnieć, ponieważ okoliczni mieszkańcy zabrali macewy do celów użytkowych. Dopiero w 2006 roku z inicjatywy Stowarzyszenia Żydów z Iwanisk, Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, organizacji Projekt Restauracji Cmentarzy Żydowskich w Polsce, Wójta Gminy Iwaniska, Starosty Opatowskiego oraz lokalnych społeczników, cmentarz został uporządkowany i ogrodzony. Dzięki apelom wystosowanym do społeczności lokalnej przez proboszcza Stanisława Kolasę i miejscowego nauczyciela, odzyskano kilkadziesiąt fragmentów macew, które wmurowano w ogrodzenie. Obecny cmentarz ma powierzchnię 1 ha, w jego centrum znajduje się obelisk upamiętniający historię i zagładę Żydów. Nekropolia usytuowana jest na zachód od miejscowości. Stary cmentarz żydowski w Dobrej – kirkut służący niegdyś żydowskiej społeczności Dobrej. Znajdował się w pobliżu miejscowej synagogi, nieopodal dzisiejszej ul. Narutowicza. Nie wiadomo kiedy dokładnie powstał. Został zniszczony w czasie II wojny światowej. Obecnie nie zachowały się żadne nagrobki. W jego miejscu po wojnie odbywały się targi, obecnie stoi tam pomnik upamiętniający Żydów zamordowanych podczas wojny

    Cmentarz żydowski w Seceminie – kirkut służący żydowskiej społeczności niegdyś zamieszkującej Secemin. Nie wiadomo dokładnie kiedy powstał. Znajduje się na południe od centrum miejscowości przy dawnej ul. Krakowskiej, obecnej Kościuszki. Został zniszczony podczas II wojny światowej. Po wojnie na jej terenie wzniesiono budynki spółdzielni rolniczej. Nie zachowały się żadne macewy. Trasa Stanczukowskiego (Zachodnia Obwodnica) – budowana obwodnica Kalisza będąca fragmentem dróg krajowych nr 12 i nr 25. Wchodzi w skład ulic: Podmiejskiej, Stanczukowskiego i Piłsudskiego. Jest to bardzo ruchliwa trasa. Połączy ona aleję Wojska Polskiego na wysokości ronda Westerplatte ze Szlakiem Bursztynowym. Obwodnica omija śródmieście Kalisza i kilka innych dzielnic, lecz i to już nie wystarcza potrzebom miasta. Do tego celu zostanie wybudowana druga zachodnia obwodnica Kalisza, która przede wszystkim ominie największą sypialnię miasta – Dobrzec. Trasa Stanczukowskiego jest podzielona na cztery etapy. Zostały już zrealizowane trzy z nich o łącznej długości 4,9 km. Po zrealizowaniu czwartego etapu trasa będzie mieć około 9,1 km długości. W planach jest dobudowanie na większej długości drugiej jezdni.

    Cmentarz żydowski w Klimontowie – kirkut społeczności żydowskiej niegdyś zamieszkującej Klimontów. Nie wiadomo dokładnie kiedy powstał, być może miało to miejsce w XVIII wieku. Ma powierzchnię 1,5 ha. Znajduje się we wschodniej części miasta. Został zniszczony podczas II wojny światowej. Po wojnie na jego terenie, po usunięciu macew, które zgromadzono w jednym miejscu, utworzono boisko szkolne. Stowarzyszenie Żydowskie Czulent - stowarzyszenie żydowskie skupiające młodych krakowskich Żydów i Żydówki. Głównym celem towarzystwa jest integracja społeczności żydowskiej i stworzenie młodym ludziom żydowskiego pochodzenia miejsca, gdzie mogliby swobodnie edukować się i rozwijać różne wymiary żydowskiej tożsamości, a także działanie na rzecz odbudowy kultury żydowskiej w Polsce. Liczy obecnie 39 członków.

    Cmentarz żydowski w Janowcu – kirkut społeczności żydowskiej niegdyś zamieszkującej Janowiec. Nie wiadomo dokładnie kiedy powstał, być może miało to miejsce w XVI wieku. Znajdował się we wschodniej części miejscowości. Został zniszczony podczas II wojny światowej. Nagrobki zostały użyte przez Niemców do prac budowlanych. Obecnie brak na cmentarzu zachowanych nagrobków.

    Dodano: 27.11.2011. 14:33  


    Najnowsze