• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • VIII Lubelski Festiwal Nauki/Ekspert: w mrowisku nikt nie jest głodny

    22.09.2011. 14:04
    opublikowane przez: Redakcja Naukowy.pl

    Mrówki są wyjątkowo sprawiedliwe przy dzieleniu jedzenia i pilnują, by w mrowisku nikt nie był głodny. Dzieje się tak dzięki zjawisku "trofalasji", które powoduje, że mrówka, gdy coś zje, przynajmniej cząstkę pokarmu natychmiast przekazuje innej mrówce.

    "Dzięki temu wszystkie mrówki w mrowisku są jednakowo obdzielone jedzeniem" - powiedział dr Jacek Chobotow z Uniwersytetu Marii Skłodowskiej-Curie, który podczas VIII Lubelskiego Festiwalu Nauki, prowadził warsztaty pt. "Mrowisko - skomplikowany organizm".

     

    Duże mrowisko mrówki leśnej zjada w ciągu doby nawet 20 tysięcy owadów. "W ciągu tygodnia jest w stanie zjeść padlinę sarny" - podkreślił dr Chobotow.

    Na świecie żyje 8 tysięcy gatunków mrówek, z czego 600 w Europie i ponad 100 w Polsce. Mrowisko funkcjonuje - jak to określił prelegent - niczym bardzo skomplikowany organizm. Królową czy samce można porównać w nim do narządów rozrodczych, robotnice do rąk, układu nerwowego czy krwionośnego.

    Wśród mrówek obowiązuje podział na kasty: kastę rozrodczą stanowią królowa i samce. Wśród robotnic można wyróżnić jeszcze kilka odrębnych, co wynika z określonego podziału obowiązków. "Czasem jest to podział drastyczny, a czasem wynika z wieku. Młodsze mrówki mogą być np. związane z gniazdem, a starsze wychodzą poza nie. Czasem większe mrówki pełnią rolę żołnierzy, albo dźwigają ciężary" - opisywał uczony.

    Z takim zadaniem radzą sobie dzięki bardzo dużym żuwaczkom, które są skutecznym narzędziem do obrony. Tu jednak może pojawić się też problem, bo wielkość żuwaczek uniemożliwia często samodzielne pobieranie pokarmu. "Wtedy taki żołnierz nie mógłby istnieć bez robotnicy, która go nie nakarmi, a z kolei robotnica zginęłaby, jeśli on by jej nie obronił" - wyjaśniał dr Chobotow.

    Jak wiele mrówek żyje w jednym mrowisku? Specjalista wyjaśnił, że młode mrowisko może składać się z jednej królowej i kilkunastu młodych mrówek. "Jednak jest też takie mrowisko mrówki argentyńskiej, które rozciąga się od wybrzeży Włoch po Portugalię. Nawet trudno oszacować liczbę osobników, które tam żyją. Generalnie w jednym mrowisku może żyć nawet kilka milionów mrówek" - powiedział.

    Wraz ze zbliżającą się jesienią, niektóre mrówki zaczynają "przybierać na wadze". Czują, że idzie zima i dlatego gromadzą substancje odżywcze. "W zimę, gdy spadną śniegi i temperatura spada poniżej zera, schodzą głęboko pod ziemię - poniżej strefy zamarzania. Obniża się wtedy ich metabolizm i czekają na ocieplenie" - tłumaczył naukowiec.

    Na wiosnę szybko starają się ogrzać mrowisko. W jaki sposób to robią? Gdy pojawią się pierwsze promienie słońca wylegają na powierzchnię mrowiska, tam ogrzewają swoje ciała i po ogrzaniu wchodzą do wnętrza, by to ciepło oddać. We wnętrzu mrowiska utrzymują odpowiednią wilgotność i temperaturę sięgająca nawet 20 st. Celsjusza.

    Dla dr Chobotowa, najbardziej fascynujące w funkcjonowaniu mrowiska są szlaki, którymi poruszają się mrówki w jego wnętrzu. "W bardzo prosty sposób wytyczają najkrótszą drogę, by pokonać 5-10 punktów. Z punktu widzenia kierowców ważne jest, by szukać takich najkrótszych dróg dojazdu. Od mrówek możemy się więc też czegoś nauczyć. Naukowcy zresztą wyliczyli już dokładnie wzory matematyczne tych szlaków" - wyjaśnił.

    Jak zapewnił, sam mechanizm wytyczania tych szlaków jest bardzo prosty. Każda mrówka zostawia za sobą szlak zapacho.wy. Im częściej ten szlak będzie przez mrówki wykorzystywany, tym zapach staje się silniejszy i więcej mrówek będzie się przemieszczało jego śladem. "Są takie mrówki, które potrafią zostawić 50 wyrazów zapachowych: są zapachy ostrzegawcze - tędy nie warto chodzić; są sygnały alarmowe; są ślady wzbudzające agresję" - opisywał dr Chobotow.

    Czy mrówki, na które możemy natknąć się w Polsce, mogą być dla nas niebezpieczne? Według naukowca, ewentualne spotkanie może skończyć się dla nas co najwyżej bolesnym pieczeniem. "Są gatunki, które bardzo boleśnie żądlą, np. tzw. mrówka czerwona. W jadzie mrówki ogniowej znajduje się piperydyna, czyli bardzo piekąca substancja. Mrówka ćmawa nie żądli, lecz gryzie, ale to pogryzione miejsce obsikuje potem kwasem mrówkowym, by nas bardziej bolało" - wyjaśnił dr Chobotow.

    Serwis PAP - Nauka w Polsce sprawuje medialny patronat nad Lubelskim Festiwalem Nauki.

    PAP - Nauka w Polsce, Ewelina Krajczyńska

    agt/bsz


    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    Joë u mrówek (fr. Joë chez les fourmis) – jedna z pierwszych zachodnich animowanych dobranocek, emitowana w Telewizji Polskiej w latach 60. Opowiada o przygodach chłopca zmniejszonego do rozmiaru mrówki, mieszkającego w mrowisku. Hurtnica zwyczajna (zwana również hurtnicą czarną) (Lasius niger) - często spotykana mrówka europejska stanowiąca myrmekofaunę miast (mrówkę tę można spotkać na chodnikach). Królowa osiąga wielkość do 9 mm. Robotnice wielkości około 4 mm. Loty godowe (rójka) odbywa się od czerwca do sierpnia. Podczas pierwszej rójki można zauważyć na ścieżkach wiele królowych tego gatunku z odrzuconymi po locie godowym skrzydłami szukających miejsca do założenia kolonii. Hurtnica zwyczajna zakłada gniazdo w sposób klasztorny składając larwy i wychowując pierwsze mrówki bez konieczności pożywiania się poza gniazdem. Polikalizm – tworzenie przez jedną kolonię mrówek wielu gniazd utrzymujących między sobą więzi. Kolonia mrówek może posiadać gniazda stanowiące stacje pokarmowe oraz gniazda, w których wychowywane jest potomstwo. Większe – z głęboko znajdującymi się komorami – pełni rolę gniazda, w którym mrówki zimują.

    Formikarium (łac. formica – mrówka) – rodzaj insektarium, sztuczne mrowisko przeznaczone do hodowli mrówek i obserwacji żyjących w nim mrówek. Dziedzina zoologii zajmująca się badaniem mrówek to myrmekologia. Myrmekochoria, mrówkosiewność – roznoszenie nasion roślin przez mrówki, jeden z rodzajów zoochorii. Niektóre gatunki roślin wykształciły specjalne przystosowania do tego, np. ich nasiona zaopatrzone są w specjalne wyrostki zw. elajosomami (ciałkami mrówczymi), które mrówki zjadają lub gubią w trakcie transportu do mrowiska. Zjawisko to jest specyficznym przykładem mutualizmu. W niektórych regionach klimatycznych odgrywa znaczącą rolę, np. nawet do 30% roślin w południowoafrykańskiej formacji roślinnej fynbos rozsiewa się w ten sposób.

    Oecophylla – rodzaj mrówek z podrodziny Formicinae. Często nazywane zielonymi mrówkami, lub prządkami (tkaczkami). Jak wszystkie mrówki należą do grupy owadów społecznych. Ich charakterystyczne gniazda są budowane w koronach drzew z liści spojonych przędzą, wydzielaną przez ich larwy, które robotnice przenoszą w żuwaczkach. Ich kolonie osiągają dużą biomasę i wywierają znaczący wpływ na środowisko w którym żyją, między innymi regulując liczebność innych owadów, którymi karmią swoje larwy. Występują głównie w środkowej Afryce, Australii, Indonezji, południowo-wschodniej Azji, oraz na subkontynencie indyjskim. Myrmekofile (gr. mýrmēx – mrówka, philéō – lubię) – zwierzęta stale lub przejściowo żyjące w gnieździe mrówek lub termitów jako korzystające z pokarmu mrówek pasożyty, drapieżcy zjadający mrówki i ich larwy lub jako symbionty.

    Mrówka faraona (faraonka) (Monomorium pharaonis) – gatunek mrówek z podrodziny Myrmicinae. Gatunek kosmopolityczny, synantropijny, pochodzący prawdopodobnie z Afryki Zachodniej lub Indonezji. Mrówka faraona mylona jest niekiedy z mrówką złodziejką (Solenopsis fugax). Widoczną różnicą jest budowa ich czułków – czułki mrówki złodziejki mają 10 segmentów. Elajosom (gr. élaion – oliwa, sōma – ciało), ciałko mrówcze, ciałko tłuszczowe – obfitujący w tłuszcze i węglowodany wyrostek nasion lub owoców niektórych roślin. Stanowi pokarm dla mrówek, które przyczyniają się w efekcie do rozprzestrzeniania takich diaspor. Wytwarzanie elajosomów nie jest dla roślin wielkim kosztem, daje im natomiast znaczne korzyści, ponieważ mrówki pożywiające się nimi nie tylko rozprzestrzeniają diaspory, ale także chronią je przed roślinożercami, przenoszą w pobliże gniazd stanowiące żyzne mikrosiedliska i często umieszczają w podłożu. Ponieważ mrówki przy okazji zyskują pożywienie, relacja między tymi owadami i roślinami tworzącymi elajosomy jest przykładem mutualizmu.

    Mrówki (grodzisko) - późnośredniowieczne grodzisko stożkowate, położone 800 metrów na południowy wschód od wsi Mrówki, w lesie, na półwyspie nad Jeziorem Kownackim. Zostało zidentyfikowane w 1923 roku, a przebadane archeologicznie na początku lat 70. XX wieku. Lokalnie błędnie określane jako kopiec napoleoński.

    Synechtry – symbionty, przeważnie żywiące się odpadkami, pasożytnicze lub drapieżne, wrogo traktowane przez kolonię gospodarzy, którymi są owady społeczne, najczęściej mrówki. Do synechtrów należą na przykład niektóre gatunki z rodziny kusakowatych (Coleoptera: Staphylinidae). Chrząszcze te są drapieżnikami (ofiarami są mrówki) lub zjadają zebrany przez mrówki pokarm.

    Daceton – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Obejmuje dwa gatunki. Gatunkiem typowym jest D. armigerum. Zasięg występowania neotropikalny. Należą tu nadrzewne mrówki, tworzące duże kolonie, u D. armigerum liczące od 5000 do 10000 osobników. Myrmicinae – największa podrodzina mrówek o dużym zróżnicowaniu pod względem biologicznym. W tej podrodzinie występują mrówki wszystkożerne, drapieżne, odżywiające się wyłącznie nasionami, hodujące grzyby, stosujące niewolnictwo.

    Skonał (niem. Skonal See, Neuforster See) - jezioro torfowiskowe, zanikające, stanowiące wschodnią zatokę jeziora Tałty. Jezioro o powierzchni około 8 ha, położone na wschód od wsi Mrówki. Pseudomyrmecinae – podrodzina mrówek spotykanych w tropikalnych lasach i na sawannach. Mrówki tej podrodziny prowadzą nadrzewny tryb życia.

    Anisopheidole antipodum – gatunek mrówki z podrodziny Myrmicinae, jedyny przedstawiciel rodzaju Anisopheidole. Mrówki tego gatunku są wyspecjalizowanymi termitofagami. Zasięg występowania obejmuje Australię. Myrmekotrofia – forma mutualizmu, polegająca na pozyskiwaniu przez rośliny związków mineralnych z odpadów kolonii mrówek z tymi roślinami związanych, takich jak odchody czy szczątki owadów. Martwe szczątki stanowią dodatkowe źródło azotu. Dojrzałe osobniki Nepenthes bicalcarata mogą uzyskiwać około 40% azotu występującego w liściach ze współpracy z mrówkami. Rośliny wykształcają specjalne struktury ułatwiające osiedlenie się mrówek. Są to modyfikacje liści, ogonków liściowych, łodyg oraz puste ciernie. Żyjące w takich strukturach mrówki nie tylko przyczyniają się do zwiększenia dostępności związków azotowych, lecz również zapewniają roślinom obronę przed owadami zjadającymi liście. Rośliny pozyskujące azot w wyniku myrmekotrofii występują zwykle w ekosystemach gdzie dostępność tego pierwiastka jest ograniczona. Tę strategię ewolucyjną stosują m.in. epifityczne rośliny z rodzaju Myrmecodia.

    Dodano: 22.09.2011. 14:04  


    Najnowsze