• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • VIII Lubelski Festiwal Nauki/Jak bawołami mandaty płacono ...

    30.09.2011. 00:11
    opublikowane przez: Redakcja Naukowy.pl

    Kurs euro, dolara czy franka kształtuje naszą ekonomiczną rzeczywistość, jednak pierwszą prawdziwie międzynarodową walutą były małe białe muszelki - kauri, a mandaty za przekroczenie prawa płacono w wołach czy baranach. O historii pieniądza podczas VIII Lubelskiego Festiwalu Nauki mówiła Katarzyna Ziętek-Kwaśniewska z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.

    Najstarszy znany banknot 1 kuan - o wartości tysiąca ówczesnych monet o wadze 3,5 kg - pochodzi z Chin z XIV wieku. Swoimi pokaźnymi rozmiarami - 23x33 centymetry - niewiele ustępuje największemu banknotowi na świecie. Ten wydrukowano na Filipinach w 1998 roku. Ma 21,5x35,5 cm jego wartość nominalna wyniosła 100 tys. peso.

    Najmniejsze banknoty świata pochodzą z Rumunii z 1917 r. i z Maroko z 1944. Pierwszy miał wymiary 3x4 cm, a drugi 4x3 cm.

    Największa moneta świata powstała w Kanadzie w 2007 roku. Wybito jedynie 5 sztuk, z których każda ważyła 100 kilogramów, miała 3 m średnicy i 3 m grubości. Wartość nominalna tej monety sięgnęła 1 miliona dolarów kanadyjskich. Najdroższą sprzedano za 3 mln 270 tys. euro.

    Osobą najczęściej portretowaną na banknotach jest królowa Elżbieta II, której 26 portretów można zobaczyć na monetach i banknotach z 33 krajów. Po raz pierwszy pieniędzmi z portretem brytyjskiej królowej posłużyli się Kanadyjczycy w 1935 roku.

    Potrzebę wykorzystania środka płatniczego, który dziś określamy mianem karty kredytowej, jako pierwszy dostrzegł Amerykanin Frank McNamana w 1949 roku, kiedy okazało się, że nie ma pieniędzy, by zapłacić za obiad w restauracji.

    "Z opresji wyratowała go wówczas żona, ale w ten sposób powstał tzw. Diners Club. W jego ramach jedną kartą można było płacić w wielu restauracjach. W miesiącu płacącemu wystawiano jeden rachunek" - mówiła Ziętek-Kwaśniewska. W 1950 roku Diners Club obejmował już 200 kart w 27 restauracjach Nowego Yorku.

    Jednak zanim pojawiły się monety, banknoty, karty kredytowe czy bankomaty jedną z pierwszych form wymiany handlowej był rabunek. Właśnie nim posługiwały się plemiona żyjące w czasach rewolucji neolitycznej, gdy potrzebowały czegoś, czego nie miały. Nie była to jednak zwykła kradzież, bo rabunek przybierał formę zadośćuczynienia: ja zabrałem coś tobie, a ty możesz zabierać mnie.

    Z czasem ów zwyczaj przekształcił się w "dar", który należało przyjąć i odwzajemnić. Zdarzało się, że przybierał on formę handlu niemego. "Plemię na neutralnym pasie ziemi pozostawiało swój dar i odchodziło. Podobnie postępowało drugie plemię, które zabierało pozostawiony podarunek i pozostawiało swój. W ten sposób unikały spotkania ze sobą" - mówiła prelegentka.

    Wśród indiańskich plemion zamieszkujących Amerykę Północną znany był zwyczaj potlaczy - specyficznego turnieju hojności. "Była to uczta, podczas której gospodarz rozdawał dary, ale i niszczył swoje własne mienie. Im większą rozrzutnością i hojnością wykazał się gospodarz, tym większy zyskiwał prestiż" - wyjaśniła Ziętek-Kwaśniewska. Prestiż nie był jednak jedyną korzyścią z potlaczy, bo zwyczaj ten musiał być odwzajemniony, i to z nawiązką.

    Formą, która poprzedziła wymianę pieniężną było płacidło, którym w zależności od regionu i okresu mogła być sól, płótna czy skóry. "Na niewielkich odległościach wymieniano się żywnością, na większych surowcami i wyrobami rzemiosła" - tłumaczyła prelegentka.

    Na terenach rolniczych popularną formą zapłaty było zboże, które składano w spichlerzach, w zamian otrzymując specjalne pokwitowania. Egipcjanie jako środek płatniczy chętnie wykorzystywali sól, która była doskonałym środkiem konserwującym. Przed zabalsamowaniem ciała zmarłego zanurzali je w kąpieli solnej. W Etiopii sól w postaci 0,5-kilogramowych osełek była środkiem płatniczym aż do 1920 r.

    Jedną z pierwszych międzynarodowych walut były muszle kauri, czyli białe muszelki o rozmiarach 1-2 cm. Obejmowały swoim zasięgiem obszar zamieszkiwany przez 20 tysięcy ludzi. W północnym Nigrze tysiąc kauri stanowiło posag, a za 10 tysięcy kauri można było kupić krowę. W Afryce płacono nimi jeszcze w XIX wieku.

    Cenną formą zapłaty - nie tylko wśród ludów pasterskich - stało się bydło. W starożytnym Rzymie stado wołu oznaczało zwrot pecus, z którego później powstało słowo pecunia, czyli pieniądz. Za przekroczenie prawa trzeba było zapłacić specyficzny mandat. Drobne wykroczenia kosztowały dwa barany, za poważne przekroczenie prawa trzeba było zapłacić już 30 wołu.

    Początkowo do płacenia używano metali ciężkich, używanych w formie sztabki. Jednak ponieważ szybko ulegały zniszczeniu i traciły na wartości szybko zastąpiono je metalami szlachetnymi: srebrem i złotem.

    Pierwsze monety pojawiły się w VII w. p.n.e. w Lidii, na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej. Tamtejszy król Gryges wprowadził monety będące połączeniem złota i srebra. Jednak ich wartość była trudna do oszacowania, bo stosunek obu kruszców był nieco inny w każdej monecie.

    Jego następca król Alyattes, uznawany za twórcę systemu monetarnego, zarządził, by bito jedynie monety srebrne i złote, tak by ich wartość była wiarygodna. Monety zaczął bić kolejny król - Krezus.

    Pierwsze banknoty pojawiły się w Chinach w czasach Dynastii Tang około 650 r. Regularnie zaczęto je produkować jednak dopiero w X. w kiedy ciężkie monety zastąpiono odręcznym pokwitowaniem. Właśnie to pokwitowanie dało początek dzisiejszym banknotom.

    PAP - Nauka w Polsce, Ewelina Krajczyńska

    agt/bsz


    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    Bilon – pieniądz zdawkowy w postaci metalowych znaków pieniężnych (monet). Jest takim samym środkiem płatniczym, jak banknoty; różni się od nich materiałem, z którego jest wykonany oraz kształtem i użytecznością. Bilon wszedł w użycie jako uzupełnienie obiegu pieniądza kruszcowego, lecz pierwotnie w ograniczonym zakresie, mając moc zwalniania z zobowiązań tylko do kwoty pewnej wysokości. W Polsce przed 1939 – monetami 10-złotowymi można było płacić do 1 tysiąca zł, 5-złotowymi do 500 zł, 2-złotowymi do 100 zł, a niklowymi 1-złotowymi do 50 zł jednorazowo. Współcześnie wartość nominalna bilonu jest czasem wyższa niż wartość metali użytych do jego wytworzenia, stąd bilon ma charakter monety podwartościowej, wyposażonej w tzw. kurs przymusowy. Pieniądze łódzkiego getta – banknoty i monety wprowadzone decyzją niemieckiej administracji z czerwca 1940 na terenie getta w Łodzi, popularnie zwane „rumkami” lub „chaimkami”. Poza gettem nie miały żadnej wartości. Moneta – przeważnie metalowy znak pieniężny, o określonej formie, opatrzony znakiem emitenta. Emitent gwarantował umowną wartość monety. Pierwotnie wartość ta zbliżona była do rynkowej wartości kruszców zawartych w monecie.

    Moneta obiegowa to moneta będąca aktualnie lub w przeszłości w obiegu, czyli w użyciu codziennym, służąca jako środek płatniczy (pieniądz) do płacenia za towary i usługi. Oprócz monet obiegowych istnieją monety kolekcjonerskie i monety bulionowe. W przeszłości produkowane ze srebra oraz złota. Współcześnie monety obiegowe z racji ich mniejszego znaczenia w obrocie pieniężnym bite są z tańszych materiałów takich jak: miedzionikiel, stal, mosiądz czy Nordic gold. Monety obiegowe III RP – monety emitowane przez Narodowy Bank Polski od dnia przegłosowania ustawy przez Sejm PRL ustawy o zmianie ustroju, nazwy państwa oraz symboli narodowych, 1 stycznia 1990 r. Na awersie każdej monety znajduje się nazwa państwa polskiego "Rzeczpospolita Polska" oraz godło. W ciągu pierwszych lat panowała wysoka inflacja, wobec czego bank centralny emitował coraz to wyższe nominały monet oraz banknotów. Dnia 1 stycznia 1995 r. na podstawie ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. przeprowadzona została w Polsce operacja denominacji złotego. Nowy Polski złoty (PLN) równał się 10 000 starych złotych. Wymiany starych złotych na nowe złote (banknotów i monet), które przestały być prawnymi środkami płatniczymi, dokonano w ten sposób, że wydawano nowe banknoty i monety w zamian wycofując stare. Do dnia 31 grudnia 2010 roku można było wymienić stare pieniądze, po tej dacie stały się one bezużyteczne. W okresie przed denominacją znajdowały się w obiegu monety wybite jeszcze przed 1990 rokiem oraz monety wyemitowane z nową nazwą państwa od 50 zł do 20 000, a po denominacji, w obiegu powszechnym znajdują się monety o nominale od 1 grosza do 5 złotych.

    Gwinea - dawna, pierwsza maszynowo bita złota moneta angielska (równa 21 szylingom). Nazwa wywodzi się z faktu, iż większość tych złotych monet bito ze złota z Wybrzeża Gwinejskiego w Afryce. Początkowo gwinea była równa 20 szylingom. Bicie rozpoczęto za rządów króla Karola II 6 lutego 1663 roku. Początkowo ważyła 8,47 grama złota próby 0,9166 (11/12 jak określano to wtedy w Anglii), co dawało około 7,76 grama czystego złota, jednak wzrost wartości złota sprawił, że zmniejszono wagę do 8,38 grama tej samej próby, co dawało około 7,68 grama czystego złota. Potem ustalono wartość monety na 21 szylingów. Ostatnie bicie tej monety miało miejsce w 1813 roku. Okres podwójnego obiegu pieniądza – okres pomiędzy wprowadzeniem waluty euro w danym nowym państwie członkowskim UGiW oraz ostatnią datą, w której waluta krajowa nowego państwa członkowskiego może być używana jako prawny środek płatniczy równocześnie z euro. W tym czasie wycofywane są z obiegu banknoty i monety walut narodowych. Okres ten trwa zazwyczaj od dwóch tygodni do dwóch miesięcy. W tym czasie oraz w okresie poprzedzającym wprowadzenie euro w postaci gotówkowej, sprzedawcy mają obowiązek podawać ceny swoich produktów zarówno w walutach narodowych jak i w euro.

    Chińskie pieniądze papierowe są najstarszym na świecie pieniądzem wykonanym z papieru; pojawiły się w Chinach najprawdopodobniej w VII wieku. Kroniki chińskie podają, że Chińczycy wynaleźli papier ok. 105 roku, ale mimo jego rozpowszechnienia przez długi czas w roli środka płatniczego występowały wyłącznie różnokształtne monety, wykonane z miedzi, jej stopów lub żelaza, znacznie rzadziej ze srebra i złota. Do powstania pierwszych pieniędzy papierowych niezbędne było udoskonalenie technologii produkcji papieru oraz rozwój kaligrafii (pisano tuszem za pomocą pędzelka sporządzanego z bambusowego kijka i włosia z sierści wielbłądziej). Pieniądze papierowe przez stulecia powstawały wyłącznie w Chinach; pierwszym znanym przykładem użycia pieniądza papierowego w Europie były monety tekturowe, sporządzone z okładek ksiąg parafialnych, tłoczone podczas oblężenia Lejdy przez wojska hiszpańskie w 1574 roku. Okolicznościowe monety 2 euro – monety okolicznościowe, będące specjalną wersją powszechnie stosowanych obiegowych monet euro bite i emitowane przez członków strefy euro od 2004. Są legalnym środkiem płatniczym we wszystkich państwach będących członkami strefy euro.

    Pożyczka lombardowa jest to pożyczka, która jest udzielana pod zastaw papierów wartościowych oraz wartościowych przedmiotów o charakterze użytkowym, jak biżuteria czy obrazy. Banki udzielają pożyczek lombardowych na okres od 7 dni do 3 miesięcy. Zabezpieczeniem tych pożyczek mogą być bony i książeczki PKO lub blokada środków pieniężnych na rachunkach złotowych i walutowych, ponadto bank przyjmuje kosztowności w postaci wyrobów ze złota i platyny, sztabek złota oraz złotych monet.

    Okolicznościowe monety 2 euro – specjalne monety euro bite i emitowane przez członków strefy euro od 2004 oraz legalny środek płatniczy we wszystkich państwach będących członkami strefy euro.

    Tugrik (a także Tögrög, mong. төгрөг) (MNT, ₮) – waluta używana w Mongolii. Jeden tugrik równa się 100 möngöm. Istnieją monety o wartości jednego tugrika, a poza tym banknoty o wartości 10, 25, 50, 100, 500, 1000, 5000, 10000, 20000 tugrików. W obiegu funkcjonują banknoty od 10 tugrików wzwyż. Międzynarodowy symbol tugrika to MNT. Nazwa pochodzi od słowa dughurik oznaczającego koło. Pieniądz – towar uznany w wyniku ogólnej zgody jako środek wymiany gospodarczej, w którym są wyrażone ceny i wartości wszystkich innych towarów. Jako waluty, krąży anonimowo od osoby do osoby i pomiędzy krajami, ułatwiając wymianę handlową. Innymi słowy jest to materialny lub niematerialny środek, który można wymienić na towar lub usługę. Prawnie określony środek płatniczy, który może wyrażać, przechowywać i przekazywać wartość ściśle związaną z realnym produktem społecznym.

    Monety kolekcjonerskie – monety z metali szlachetnych (głównie ze złota, srebra) bite przeważnie dla uczczenia ważnych osób lub wydarzeń. Mimo zadeklarowanego nominału, na ich wartość ma wpływ głównie ilość zawartego kruszcu, a w niektórych przypadkach (w odróżnieniu od monet bulionowych) także bieżące trendy rynkowe określane jako tzw. wartość kolekcjonerska. Funt południowoafrykański − waluta Związku Południowej Afryki, a później Republiki Południowej Afryki w latach 1825-1961. Jego wartość była równa wartości funta szterlinga i, podobnie jak on, dzielił się na 20 szylingów, które z kolei dzieliły się na 12 pensów. Początkowo w obiegu znajdowały się banknoty i monety brytyjskie oraz banknoty emitowane przez prywatne banki i instytucje, a w 1921 roku powołany został Południowoafrykański Bank Rezerw (ang. South African Reserve Bank), który otrzymał wyłączne prawo emisji banknotów, a w 1923 roku także monet. Funt południowoafrykański został zastąpiony przez randa południowoafrykańskiego w roku 1961 według przelicznika 2 randy = 1 funt.

    Dodano: 30.09.2011. 00:11  


    Najnowsze