• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • XV Festiwal Nauki w Warszawie/ Rytuały przejścia u kobiet

    23.09.2011. 08:19
    opublikowane przez: Redakcja Naukowy.pl

    Wiedza o kobiecych rytuałach przejścia była bardzo długo niedostępna dla etnografów. Kobiety były bowiem zawsze bardziej tajemniczą, ukrywaną przed obcymi częścią społeczności. Współczesna badania pozwalają odkryć rąbek tajemnicy i poznać rytuał, który poprzez fazę odosobnienia, a następnie prezentacji i ponownej integracji, czynił dziewczęta pełnoprawnymi członkiniami społeczności. O świeckich i religijnych ceremoniach organizowanych dla kobiet i przez kobiety opowiadała w czasie XV Festiwalu Nauki w Warszawie Magdalena Guziejko z Państwowego Muzeum Etnograficznego. Co zatem łączy afrykański taniec w maskach, bal debiutantek, wybory miss, Bat Micwę, osiemnastkę i bractwa studenckie?

    Jak wyjaśniła Magdalena Guziejko, w prymitywnych społecznościach rytuały przejścia u kobiet często związane są z menstruacją. Nie ma zatem ściśle określonego wieku, kiedy dziewczynka powinna przejść w dorosłość. W zależności od klimatu, w jednych społecznościach kobiety będą przechodziły rytuał przejścia w wieku lat 13, w innym - 16 lat.

    W naszych warunkach dziewczyny wchodzą w rytuały przejścia w wieku lat 18-21; obecnie rytuałem takim jest osiemnastka, z pamiętaną przez wiele osób "próbą" 18 pasów. Jest to granica odgórnie ustalona dla chłopców i dziewcząt - wcześniej nie mamy dostępu do pewnych rzeczy, potem jesteśmy traktowani jak osoba dorosła.

    W przeciwieństwie do rytuału przejścia u chłopców, który oznacza, że młodzieniec będzie już uczestniczył w utrzymywaniu społeczności i bronił jej, kobiecy rytuał przejścia oznacza, że dziewczyna jest gotowa do wyjścia za mąż i wychowania potomstwa. Nacisk kładzie się na zachowanie dziewcząt - owszem, uczy się je prania, gotowania, sprzątania, ale wymaga się również bycia skromną i porządną. Dziewczyny uczy się tańca i śpiewu, a przede wszystkim tego, że ich najistotniejsza rola związana jest z cyklem menstruacyjnym, czyli z tym, że ta kobieta wyjdzie za mąż i będzie potem matką. To jest najczęściej podkreślane w rytuałach przejścia, choć - jak zaznaczyła Guziejko - w dzisiejszym świecie może się to wydawać śmieszne.

    W przypadku chłopców najważniejszym elementem jest próba, którą trzeba przejść w okresie separacji, u dziewczyn najistotniejsza jest prezentacja, kiedy po powrocie pokazuje się dziewczynę reszcie społeczeństwa i mówi: "Ona już jest dorosła. Ona już jest pełnoprawnym członkiem tej społeczności".

    AFRYKAŃSKIE RYTUAŁY PLEMIENNE

    Poczucie wspólnoty kobiet widać najwyraźniej w Afryce. Z Sierra Leone pochodzi plemię Mende, gdzie w ramach rytuału przejścia dziewczęta są wysyłane przez swoje matki do specjalnego obozowiska. Jeśli matka tego nie zrobi, wtedy jej córka nigdy nie będzie dorosła i niezależnie od swego wieku będzie traktowana przez resztę społeczności jak dziecko. Dziewczęta przez pewien czas przebywają w odosobnieniu i pod koniec tego okresu stanowią już grupę, tak też są prezentowane. To właśnie tam nawiązują ze sobą siostrzane więzy, co jest szczególnie ważne w społeczeństwie, gdzie jeden mąż ma wiele żon. Współpraca między kobietami jest kluczowa, bowiem to ze sobą, a nie z mężem będą one spędzały resztę życia. Dziewczęta na ten czas smarują się białą gliną.

    W odosobnieniu kobiety z plemienia Mende uczą się od starszych wybranych nauczycielek "sekretów kobiecości" - czym jest piękno, wdzięk, w jaki sposób dziewczęta powinny się zachowywać. Pod koniec zmieniają imiona. Kiedy następuje faza ponownej integracji, od razu wiadomo, że to nie jest już dziewczynka, która z wioski wyszła jako dziecko. Prezentacja kończy się wspólnym celebrowaniem zmiany statusu - w tym przypadku jest to taniec kobiet w drewnianych maskach, z reguły w Afryce zarezerwowanych dla mężczyzn.

    BALE DEBIUTANTEK W EUROPIE I AMERYCE

    Czy wybory miss mogą być traktowane jak rytuał przejścia? Zdaniem wykładowczyni Festiwalu Nauki - jak najbardziej. Występuje tu przecież faza separacji i ponownej integracji - dziewczyny są wysyłane na obóz treningowy i przebywają tylko w swoim towarzystwie ucząc się, jak powinny się zachowywać. Potem następuje prezentacja - wielki wieczór, kiedy kandydatki do tytułu wychodzą na scenę.

    Podobnie postrzegane są bale debiutantek. Bale te wywodzą się z dworów Starego Kontynentu: angielskiego, hiszpańskiego i francuskiego. Miały miejsce w XVII - XVIII w., kiedy to dziewczyny z dobrych rodzin były w ten sposób przedstawiane w środowisku i odtąd kawalerowie mogli pretendować do ich ręki. Stamtąd przewędrowały do Nowego Świata.

    Pierwszy bal w Stanach Zjednoczonych odbył się w 1748 r. w Filadelfii. W 1958 r. w Anglii bale zostały zawieszone, ponieważ królowa stwierdziła, że ich organizatorom dawno przestało chodzić o dobrą rodzinę i znane nazwisko, a zaczęło zależeć wyłącznie na pieniądzach. Przetrwały natomiast w Stanach Zjednoczonych, przede wszystkim na południu, gdzie pochodzenie jest nadal bardzo istotne. Obecnie najbardziej znany jest Międzynarodowy Bal Debiutantek. Odbywa się on co dwa lata od roku 1954 w hotelu Waldorf Astoria w Nowym Jorku, a debiutantki wybierane są przez specjalny komitet.

    Jak zaznaczyła Guziejko, każdy stan, a nawet miasto w USA, ma swój klub, do którego należą przede wszystkim bogate rodziny z danej miejscowości. Rodziny te także organizują swoim córkom bale debiutantek, w zależności od tego, do ilu klubów należą rodzice, dziewczyna może debiutować nawet kilka razy. Tu również o wprowadzeniu do wybranego kręgu towarzyskiego decyduje zamożność rodziny, bo bal kosztuje nawet kilkadziesiąt tysięcy dolarów.

    Debiutantki mają od 19 do 22 lat. Tak jak w przypadku wyborów miss z organizacją udziału w balu związany jest okres przygotowań, kiedy dziewczyny uczy się etykiety, dobrego zachowania, prezentacji, tańca. Można to nazwać okresem separacji.

    Na balu panny występują w białych sukniach i długich rękawiczkach. Podczas prezentacji wykonują figurę, którą nazywa się teksańskim dygnięciem lub ukłonem świętego Jakuba. Tu ukłon wykonywany przez główną balerinę Jeziora Łabędziego. Dziewczyna tak się pochyla, że robi prawą nogą koło dookoła siebie i trzyma ją z tyłu, a ostatecznie dotyka uchem do lewej nogi. Musi to zrobić z gracją, a potem sama się podnieść. "Jestem gotowa przyjąć, że to faktycznie jest rodzaj próby, ponieważ dla mnie jest to niewykonalne" - zażartowała prowadząca wykład.

    Prezentacja na scenie, dokonywana z imienia i nazwiska, od razu ustawia dziewczynę na odpowiednim miejscu w hierarchii społecznej. Jednocześnie bowiem przedstawia się jej rodziców. Ojciec prowadzi córkę pod rękę, a potem symbolicznie przekazuje ją partnerowi mającemu towarzyszyć jej podczas wielkiego wieczoru. Pary dobiera się tak, by zasugerować dziewczynom, żeby wybrały sobie partnera na przyszłość z odpowiedniej sfery. Idea balu opiera się na pokazaniu statusu danej rodziny i zapewnieniu dziewczynie odpowiedniego miejsca w społeczeństwie i dobrych perspektyw matrymonialnych.

    RELIGIJNE TRADYCJE PRZEJŚCIA

    Taki rytuał oznacza, że dana osoba posiada już pełnię praw i obowiązków religijnych, czyli może uczestniczyć już we wszystkich lub prawie wszystkich ceremoniach, ale też od tego momentu odpowiada za swoje czyny przed bogiem lub bóstwami.

    Do niedawna ceremonia Bar Micwy zarezerwowana była dla chłopców, którzy obchodzili ją w wieku lat 13. W 1922 roku Mordechaj Kaplan z synagogi rekonstrukcjonistycznej czyli reformowanego odłamu judaizmu urządził dla swojej córki Judith Bat Micwę, która to nazwa oznacza "córkę przykazań". Bat Micwa szybko zaczęła się rozpowszechniać w latach 40., a rozkwit tego zwyczaju przypadł na lata 60. i 70., kiedy ceremonia stała się popularna we wszystkich niemal synagogach w Stanach Zjednoczonych.

    Obecnie celebruje się ją różnie. Przygotowania znów można potraktować jako okres separacji - dziewczynki studiują Torę, uczą się hebrajskiego i na ogół mają obowiązek wzięcia udziału w jakiejś akcji charytatywnej lub muszą pomóc zbierać środki na działalność dobroczynną. Podczas prezentacji w postępowych synagogach dziewczętom pozwala się czytać fragment Tory i jego interpretację, na ogół jest to fragment z księgi Estery. W innych synagogach, gdzie mężczyźni i kobiety modlą się oddzielnie, dziewczynka prowadzi poranną modlitwę.

    Zdaniem Guziejko, można tę ceremonię porównać z pierwszą komunią świętą. Tu również mamy okres przygotowań, nauki zasad chrześcijańskich. Po oficjalnej części następuje przyjęcie. Zarówno rabini, jak i księża nawołują do skromnego świętowania w gronie rodzinnym, tymczasem przyjęcia są coraz bardziej wystawne.

    BRACTWO STUDENCKIE A RYTUAŁ PRZEJŚCIA

    Bractwo studenckie w Stanach Zjednoczonych to prestiżowy dom akademicki, gdzie dziewczęta mieszkają przez cały okres studiów. Takie bractwa dają "siostrom" ochronę i przyjaźń sióstr, zastępują rodzinę i narzucają pewne normy postępowania. Ich funkcjonowanie opisała w swojej książce Vendela Vida.

    Jak się okazuje, przynależność do danego bractwa od razu sytuuje dziewczynę w określonym miejscu drabiny społecznej. Rekrutacja do domów studenckich rozpoczyna się przed rozpoczęciem roku akademickiego i trwa tydzień. Dziewczęta odbywają krótkie rozmowy z przedstawicielkami danego bractwa i uczestniczą w prezentacji przygotowywanej przez jego członkinie. W ten sposób dowiadują się, czego mogą spodziewać się po wybranej społeczności i czego ta społeczność od nich oczekuje.

    W rekrutacji chodzi o pierwsze wrażenie, rozmowy są krótkie i powierzchowne - kandydatki pyta się o pochodzenie, o to, co lubi i co będzie studiować. Po takim dniu studentki wypełniają ankietę, gdzie piszą, do których domów chciałyby należeć, to samo robią siostry z danego bractwa. Program komputerowy porównuje ankiety i następnego dnia dziewczęta dostają listę bractw, które chciałyby je przyjąć.

    Jak podkreśliła Guziejko, tak jak w klasycznych rytuałach przejścia, tak i w bractwie starsze koleżanki przeprowadzają dziewczynę przez trudny okres rekrutacji. Również i tutaj chodzi o perspektywy matrymonialne, bo z reguły dziewczęta z bractwa A spotykają się z chłopakami z bractwa B. Siostrzane więzi trwają dłużej niż studia, siostry pomagają sobie znaleźć pracę, mieszkanie, nazwa bractwa może otwierać wiele drzwi. Dlatego nie można tam wejść "z ulicy", a każda dziewczyna musi mieć list rekomendacyjny od siostry, która to bractwo ukończyła. To gwarancja, że dziewczyny będą kontynuowały tradycję i dbały o dobre imię bractwa.

    Za rytuał przejścia można uznać wieczory panieńskie, śluby, rozwody, wstąpienie do wojska, a nawet pierwszą samotną podróż. Każdy z nich jest, jak się okazuje, interesującym zagadnieniem dla badań etnograficznych.

    PAP - Nauka w Polsce, Karolina Olszewska

    agt/bsz


    Czy wiesz ĹĽe...? (beta)
    Ceremonia – termin z obszaru nauk o kulturze związany z takimi pojęciami, jak rytuał i obrzęd. Ceremonia stanowi skrajnie skonwencjonalizowany rytuał bądź obrzęd. Do przeobrażenia w ceremonię dochodzi w momencie, w którym pierwotne czynności rytualne/obrzędowe przestają stanowić dla ich uczestników jasny komunikat światopoglądowy (np. religijny); zaciera się sens działań, a najważniejsza staje się forma. Ceremonia koncentruje się wokół warstwy performatywnej – istotny jest wygląd uczestników, oprawa, okazałość dekoracji, odpowiednie gesty, wyważone słowa, ogólna elegancja itp. W przeciwieństwie do rytuału bądź obrzędu, ceremonia nie posiada mocy sprawczej, tzn. człowiek, który ją przejdzie, nie zostaje postrzegany przez członków społeczności jako ktoś, kto nabył odmienny status (np. status osoby dorosłej, ucznia). Obrzęd przejścia – obrzęd, którego charakterystyczną cechą jest zmiana (odebranie i nadanie) jakiejś właściwości poddanego mu człowieka. Często służy do zaznaczenia przełomowych okresów w życiu jednostki, związanych z przechodzeniem z jednej fazy życia do kolejnej, zmianą grupy wiekowej lub społecznej. Charakter obrzędów przejścia mogą mieć także rytuały odprawiane przy okazji fizycznych zmian miejsca: przekroczenia granicy terytorium, przeprowadzki, podróży (szczególnie podróż sakralna – pielgrzymka). Dziewczyna – to młody człowiek płci żeńskiej. Wiek, w którym dziewczyna staje się kobietą, jest różny w różnych społeczeństwach. Zwykle przejście z okresu dojrzewania do dojrzałości następuje w wieku kilkunastu lat.

    Pojęciem klona oznacza się w społecznościach internetowych konto użytkownika założone niezgodnie z regułami społeczności i służące celom sprzecznym z jej celami. Zwykle jest kontem wtórnym (tzn. jego założyciel posiada już własne konto w społeczności) i jego profil zawiera nieprawdziwe dane na temat właściciela. Chłopczyca (także: chłopaciara, chłopaczara, ang. tomboy) – dziewczyna, która zachowuje się jak chłopiec lub jest podobna do chłopca; często woląca przyjaźnić się raczej z chłopakami, niż z innymi dziewczynami. Typ chłopczycy może występować nie tylko wśród dziewcząt ale także wśród kobiet dorosłych.

    Otrzęsiny – rytualna inicjacja do grupy pełniąca niekiedy rolę obrzędu przejścia, czy osiągnięcia dojrzałości; często polega ona na nękaniu, znęcaniu oraz upokarzaniu niższych hierarchią osób, przy czym obejmuje zarówno fizyczną przemoc, jak i psychiczne poniżanie. W zamierzeniu otrzęsiny mają na celu integrację nowego członka z grupą; wtedy otrząsana osoba zwykle staje się pełnoprawnym członkiem danej społeczności, bądź służą one ustaleniu lub zaznaczeniu relacji między nowymi a starymi członkami grupy. Zjawisko to może przyjmować dużą skalę i stanowić niebezpieczeństwo dla otrząsanych, w szczególności, gdy odbywa się bez wiedzy przełożonych lub opiekunów – wtedy proces ten nazywa się pejoratywnym terminem „fala” (zob. fala w wojsku); w szkołach częściej mówi się wtedy o „koceniu” (zob. przemoc w szkole). Action research to zbiór metod badawczych, których wspólną właściwością jest uznanie najwyższej kompetencji członków danej społeczności do rozumienia jej prawideł. Przedstawiciele nurtu AR przede wszystkim starają się zrozumieć osoby w danej organizacji lub środowisku, a nie narzucić im swoje poglądy. W przypadku działalności społecznej sprowadza się to do pomagania społecznościom w radzeniu sobie z problemami tak definiowanymi, jak sama społeczność je postrzega (zamiast klasycznego decydowania, co jest problemem i wymyślania rozwiązań za nich). W przypadku działalności naukowej polega na rezygnacji z teoretycznych modeli badawczych i na uznaniu wyższej kompetencji badanej zbiorowości do definiowania, co jest dla niej ważne. Z uwagi na zbieżności metodyczne AR często kojarzony jest z metodami jakościowymi, choć nie jest z nimi doktrynalnie związany.

    Peperuda – (bułg. motyl), bułgarski rytuał ludowy związany z modłami o deszcz, prawdopodobnie związany pierwotnie z kultem Perperuny. Młode dziewczęta po ozdobieniu się kwiatami i zielenią wybierają jedną spośród siebie na „motyla”. Dziewczęta tańczą i śpiewają, prosząc o deszcze w każdym domu, a „motyl” jest skrapiany wodą. Model instytucjonalno-redystrybucyjny polityki społecznej – jeden z trzech modeli wyróżnionych przez R. Titmussa obejmujący wzajemne relacje między polityką społeczną a gospodarką rynkową. Model ten związany jest nierozerwalnie z zasadą społecznej odpowiedzialności. Stanowi ona o tym, że to nie jednostka, a całe społeczeństwo jest odpowiedzialne za pewien określony i ustalony poziom dobrobytu i bezpieczeństwa. Przyjęte zostało tu złożenie, że rynek nie może dostatecznie dobrze dystrybuować dochodów (robi to niesprawiedliwie). Dlatego państwo chcąc realizować cele polityki społecznej związane z tym modelem musi przejąć część zadań związanych z dystrybucją dochodu na swoje instytucje. Zatem to polityka społeczna zajmuje się (jest główną instytucją) dostarczającą świadczeń powszechnych na podstawie potrzeb społeczeństwa. Koniecznym jest aby państwo do tego celu wyznaczyło pewne instytucje. Dąży się tu do dania możliwości wszystkim do zaspokojenia potrzeb na tym samym poziomie poprzez równy dostęp do świadczeń bez żadnych dyskryminacji. Model ten jest szczególnie uważany przez socjaldemokratów. W najczystszej postaci występuje w: Szwecji, Norwegii, Danii i Finlandii.

    Kultura alternatywna – typ kultury, przeciwstawny kulturze dominującej w danym społeczeństwie czy społeczności. Powstaje zawsze w opozycji do kultury oficjalnej, popularnej, skomercjalizowanej, propagowanej przez oficjalne media; najczęściej jako kontynuacja działań kontrkulturowych. Kultura alternatywna nie walczy z tradycyjną kulturą, a jej znaczeniem jest przede wszystkim odmienne spojrzenie na sztukę, muzykę, medycynę, a nawet sposób odżywiania, ale również inne dziedziny życia; W odróżnieniu od kontrkultury jej przedstawiciele wybierają raczej wyizolowanie się od społeczności, stworzenie własnych wzorców i norm.

    Brit mila (hebr. ברית־מילה, dosł. słowo przymierza) – hebrajskie określenie rytuału obrzezania czyli włączenia osoby płci męskiej do religijnej społeczności żydowskiej. Jest dokonywany przez mohela. W przypadku dzieci z rodzin żydowskich ma miejsce ósmego dnia po narodzeniu w synagodze. Dziecko kładzie się na specjalnym fotelu obrzezań, po czym mohel usuwa napletek. Z reguły w ceremonii biorą udział zaproszeni goście (krewni, przyjaciele itp.). W przypadku konwertytów bądź osób które nie przeszły obrzezania w dzieciństwie obrzęd ogranicza się do symbolicznego przekłucia napletka. Podobnie postępuje się w przypadku chłopców obrzezanych z przyczyn medycznych bądź gdy obrzezanie zostało dokonane z naruszeniem przepisów rytualnych. Pod koniec XIX wieku część rabinów reformowanych zarzuciła tę praktykę. Obecnie jest ona traktowana jako zalecenie przez rabinów reformowanych, chociaż niektórzy na wzór Żydów humanistycznych zamiast brit mila przeprowadzają brit shalom, czyli po prostu nadanie dziecku imienia bez obrzezania. W większości nurtów judaizmu brit mila jest wymagane przy konwersji na judaizm.

    Sati (dewanagari: सती; rodzaj żeński od sanskryckiego przymiotnika sat oznaczającego idealny, czysty, prawdziwy; używa się również terminu suttee ) – zwyczaj, rytuał, ceremonia, czy też praktyka pogrzebowa, obecna wśród pewnych społeczności w Indiach polegająca na samospaleniu wdowy wraz ze zwłokami męża, na jego stosie pogrzebowym. Zwyczaj ten był zakazywany kilka razy, ostatni zakaz miał miejsce w 1829 roku jeszcze za czasów kolonii brytyjskiej. Nazwa pochodzi od bogini Sati, żony boga Śiwy, znanej również jako Dakszajani, która jako pierwsza dokonała samospalenia, ponieważ nie mogła znieść upokorzenia jakiego zaznał jej mąż ze strony jej ojca Dakszy. Termin ten może być też również używany do określenia wdowy i oznaczać kobietę cnotliwą (pisany jest wtedy dużą literą). Sati pojawią się zarówno w pismach sanskryckich jak i napisanych w hindi gdzie słowo to oznacza to samo co „dobra żona”; termin suttee był często używany przez pisarzy pochodzenia angielsko-indyjskiego. Późny okres dzieciństwa (okres szkolny) – (dziewczęta 7-10, chłopcy 7-12 lat), w okresie wczesnoszkolnym, w miejsce zabawy wchodzi stopniowo nauka. Następuje szybki rozwój mowy, pamięci, która staje się trwała. Kształtuje się umiejętność myślenia logiczno - abstrakcyjnego i rozwija się wiedza o świecie. W tym okresie dziecko staje się częścią grupy formalnej, jaką jest szkolna klasa. Pod wpływem rówieśników, rodziców, nauczycieli przedszkola i nauczania początkowego następuje socjalizacja. Dziecko uczy się uczestnictwa w życiu zbiorowym i przygotowuje się do samodzielnego odgrywania ról społecznych, oraz rozmaitych zabaw i gier wspomagający rozwój dziecka. Następuje wymiana zębów mlecznych na stałe. Okres ten niesie ze sobą wiele nowych zadań i zmian rozwojowych, które dziecko musi zrealizować, aby poradzić sobie z oczekiwaniami nauczycieli oraz rodziców.

    Gerewol – rytuał koczowniczych plemion Fulani żyjących w Nigerii. Wielka, kilkudniowa społeczna ceremonia związana z dojrzewaniem i uzyskiwaniem statusu dorosłego mężczyzny przez młodych, nieżonatych jeszcze mężczyzn plemienia. Składa się na nią rywalizacja w sprawności fizycznej oraz konkurs piękności połączony z tańcem, poprzedzony długotrwałym zdobieniem własnych ciał przez młodych mężczyzn. Rytuał Pieczęci był gnostyckim rytem zapewniającym ochronę pneumy podczas jej przechodzenia do Pełni (z greckiego: Pleromy), czyli podczas jej jednoczenia się z Bogiem. Zapewniał więc duchowi ludzkiemu nieśmiertelność i symbolizował wyzwolenie ze świata cielesnego. Znamy go między innymi z apokryficznych "Dziejów Tomasza", gdzie ma on także za zadanie chronić przed opętaniem przez złe moce (DT 49), oraz pozwalać Bogu zamieszkać i działać przez pieczętowaną osobę (DT 87; 150). Moc Pieczęci była nadrzędna względem chrztu i mogła następować przed jego przyjęciem.

    Dewiacja społeczna, patologia społeczna – odchylenie od reguł działania społecznego, postępowanie niezgodne z normami, a także z wartościami przyjętymi w społeczeństwie lub w grupie społecznej. Zachowania dewiacyjne nie są jednoznacznie interpretowane i ich określenie jest zależne od przyjętych systemów normatywnych w danym społeczeństwie. W niektórych ujęciach teoretycznych definiowane jest relatywistycznie jako zachowanie, które zostało przez społeczność zdefiniowane jako dewiacyjne. Pojęcie to upowszechniło się najpierw w socjologii amerykańskiej, dla odróżnienia od określenia patologii.

    Dodano: 23.09.2011. 08:19  


    Najnowsze